śivaśāstroktanityanaimittikakarmavarṇanam
upamanyuruvāca
nyāsastu trividhaḥ proktaḥ sthityutpattilayakramāt |
sthitirnyāso gṛhasthānāmutpattirbrahmacāriṇām
||1||न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ।
स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्
yatīnāṃ saṃhṛtinyāso vanasthānāṃ tathaiva ca |
sa eva bhartṛhīnāyāḥ kuṭuṃbinyāḥ sthitirbhavet
||2||यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ।
स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्
kanyāyāḥ punarutpattiṃ vakṣye nyāsasya lakṣaṇam |
aṃguṣṭhādikaniṣṭhāṃtaṃ sthitinyāsa udāhṛtaḥ
||3||कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ।
अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः
dakṣiṇāṃguṣṭhamārabhya vāmāṃguṣṭhāntameva ca |
utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ
||4||दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च ।
उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः
sabiṃdukānnakārādīnvarṇānnyasyedanukramāt |
aṃgulīṣu śivaṃ nyasyettalayorapyanāmayoḥ
||5||सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् ।
अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः
astranyāsaṃ tataḥ kṛtvā daśadikṣvastramaṃtrataḥ |
nivṛttyādikalāḥ pañca pañcabhūtasvarūpiṇīḥ
||6||अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः ।
निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः
pañcabhūtādhipaissārdhaṃ tataccihnasamanvitāḥ |
hṛtkaṇṭatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamāśrayāḥ
||7||पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः ।
हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः
tadtadbījena saṃgraṃthīstadtadbījeṣu bhāvayet |
tāsāṃ viśodhanārthāya vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet
||8||तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् ।
तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
niruddhvā prāṇavāyuṃ ca guṇasaṃkhyānusārataḥ |
bhūtagraṃthiṃ tataśchidyādastreṇaivāstramudrayā
||9||निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः ।
भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया
nāḍyā suṣumnayātmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā |
nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayecchivatejasā
||10||नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना ।
निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा
viśoṣya vāyunā paścāddehaṃ kālāgninā dahet |
tataścoparibhāvena kalāssaṃhṛtya vāyunā
||11||विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ।
ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना
dehaṃ saṃhṛtya vai dagdhaṃ kalāsspṛṣṭvā sahābdhinā |
plāvayitvāmṛtairdehaṃ yathāsthānaṃ niveśayet
||12||देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना ।
प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्
atha saṃhṛtya vai dagdhaḥ kalāsargaṃ vinaiva tu |
amṛtaplāvanaṃ kuryādbhasmībhūtasya vai tataḥ
||13||अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ।
अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः
tato vidyāmaye tasmindehe dīpaśikhākṛtim |
śivānnirgatamātmānaṃ brahmaraṃdhreṇa yojayet
||14||ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् ।
शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्
dehasyāntaḥ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṃkaje |
punaścāmṛtavarṣeṇa siṃcedvidyāmayaṃ vapuḥ
||15||देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे ।
पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः
tataḥ kuryātkaranyāsaṃ karaśodhanapūrvakam |
dehanyāsaṃ tataḥ paścānmahatyā mudrayā caret
||16||ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ।
देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्
aṃganyāsaṃ tataḥ kṛtvā śivoktena tu vartmanā |
varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisaṃdhiṣu
||17||अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ।
वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु
ṣaḍaṃgāni tato nyasya jātiṣaṭkayutāni ca |
digbaṃdhamācaretpaścādāgneyādi yathākramam
||18||षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ।
दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्
yadvā mūrdhādipañcāṃgaṃ nyāsameva samācaret |
tathā ṣaḍaṃganyāsaṃ ca bhūtaśuddhyādikaṃ vinā
||19||यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् ।
तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना
evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam |
śivabhāvamupāgamya pūjayetparameśvaram
||20||एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ।
शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्
atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ |
sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret
||21||अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः ।
स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्
tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ |
tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ
||22||तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः ।
तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः
pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ |
eteṣvekamanekaṃ vā kuryātpūjādi karmasu
||23||पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः ।
एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु
akāraṃ mūrdhni vinyasya ākāraṃ ca lalāṭake |
iṃ īṃ ca netrayostadvatuṃ ūṃ śravaṇayostathā
||24||अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके ।
इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा
ṛṃ ḥṃ kapolayoścaiva l̤aṃ ḹṃ nāsāpuṭadvaye |
ememoṣṭhadvayoromauṃ daṃtapaṃktidvayoḥ kramāt
||25||ऋं ःं कपोलयोश्चैव ळं ॡं नासापुटद्वये ।
एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात्
aṃ jihvāyāmatho tālunyaḥ prayojyo yathākramam |
kavargaṃ dakṣiṇe haste nyasetpañcasu saṃdhiṣu
||26||अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् ।
कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु
cavargaṃ ca tathā vāmahastasaṃdhiṣu vinyaset |
ṭavargaṃ ca tavargaṃ ca pādayorubhayorapi
||27||चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् ।
टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि
paphau tu pārśvayoḥ pṛṣṭhe nābhau cāpi babhau tataḥ |
nyasenmakāraṃ hṛdaye tvagādiṣu yathākramam
||28||पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः ।
न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्
yakarādisakārāṃtānnyasetsaptasu dhātuṣu |
haṃkāraṃ hṛdayasyāṃtaḥ kṣakāraṃ bhrūyugāṃtare
||29||यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु ।
हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे
evaṃ varṇānpravinyasya pañcāśadrudravartmanā |
aṃgavaktrakalābhedātpañca brahmāṇi vinyaset
||30||एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना ।
अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्
karanyāsādyamapi taiḥ kṛtvā vātha na vā kramāt |
śirovadanahṛdguhyapādeṣvetāni kalpayet
||31||करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ।
शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्
tataścordhvādivaktrāṇi paścimāṃtāni kalpayet |
īśānasya kalāḥ pañca pañcasveteṣu ca kramāt
||32||ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् ।
ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्
tataścaturṣu vaktreṣu puruṣasya kalā api |
catasraḥ praṇidhātavyāḥ pūrvādikramayogataḥ
||33||ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ।
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः
hṛtkaṃṭhāṃseṣu nābhau ca kukṣau pṛṣṭhe ca vakṣasi |
aghorasya kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ
||34||हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ।
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः
paścāttrayoḥdaśakalāḥ pāyumeḍhrorujānuṣu |
jaṃghāsphikkaṭipārśveṣu vāmadevasya bhāvayet
||35||पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ।
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्
ghrāṇe śirasi bāhvośca kalpayetkalpavittamaḥ |
aṣṭatriṃśatkalānyāsamevaṃ kṛtvānupūrvaśaḥ
||36||घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः
paścātpraṇavaviddhīmānpraṇavanyāsamācaret |
bāhudvaye kūrparayostathā ca maṇibandhayoḥ
||37||पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् ।
बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः
pārśvodarorujaṃgheṣu pādayoḥ pṛṣṭhatastathā |
itthaṃ praṇavavinyāsaṃ kṛtvā nyāsavicakṣaṇaḥ
||38||पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा ।
इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः
haṃsanyāsaṃ prakurvīta śivaśāstre yathoditam |
bījaṃ vibhajya haṃsasya netrayorghrāṇayorapi
||39||हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् ।
बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि
vibhajya bāhunetrāsyalalāṭe ghrāṇayorapi |
kakṣayoḥ skandhayoścaiva pārśvayostanayostathā
||40||विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि ।
कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा
kaṭhyoḥ pāṇyorgulphayośca yadvā pañcāṃgavartmanā |
haṃsanyāsamimaṃ kṛtvā nyasetpañcākṣarīṃ tataḥ
||41||कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना ।
हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः
yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate |
nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet
||42||यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते ।
नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्
nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivamprāpnuyācchivam |
tasmācchaivīṃ tanuṃ kṛtvā tyaktvā ca paśubhāvanām
||43||नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् ।
तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम्
śivo 'hamiti saṃcintya śaivaṃ karma samācaret |
karmayajñastapoyajño japayajñastaduttaraḥ |
dhyānayajño jñānayajñaḥ pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ
||44||शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् ।
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः
karmayajñaratāḥ kecittapoyajñaratāḥ pare |
japayajñaratāścānye dhyānayajñaratāstathā
||45||कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।
जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा
jñānayajñaratāścānye viśiṣṭāścottarottaram |
kramayajño dvidhā proktaḥ kāmākāmavibhedataḥ
||46||ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।
क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः
kāmānkāmī tato bhuktvā kāmāsaktaḥ punarbhavet |
akāme rudrabhavane bhogānbhuktvā tataścyutaḥ
||47||कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।
अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः
tapoyajñarato bhūtvā jāyate nātra saṃśayaḥ |
tapasvī ca punastasminbhogān bhuktvā tataścyutaḥ
||48||तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।
तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः
japadhyānarato bhūtvā jāyate bhuvi mānavaḥ |
japadhyānarato martyastadvaiśiṣṭyavaśādiha
||49||जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।
जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह
jñānaṃ labdhvācirādeva śivasāyujyamāpnuyāt |
tasmānmukto śivājñaptaḥ karmayajño 'pi dehinām
||50||ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम्
akāmaḥ kāmasaṃyukto bandhāyaiva bhaviṣyati |
tasmātpañcasu yajñeṣu dhyānajñānaparo bhavet
||51||अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।
तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्
dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ |
hiṃsādidoṣanirmukto viśuddhaścittasādhanaḥ
||52||ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।
हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः
dhyānayajñaḥ parastasmādapavargaphalapradaḥ |
bahiḥ karmakarā yadvannātīva phalabhāginaḥ
||53||ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।
बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः
dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ |
dhyānināṃ hi vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram
||54||दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ।
ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्
yatheha karmaṇāṃ sthūlaṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam |
dhyānayajñaratāstasmāddevānpāṣāṇamṛṇmayān
||55||यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।
ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्
nātyaṃtaṃ pratipadyaṃte śivayāthātmyavedanāt |
ātmasthaṃ yaḥ śivaṃ tyaktvā bahirabhyarcayennaraḥ
||56||नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।
आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः
hastasthaṃ phalamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ |
jñānāddhyānaṃ bhaveddhyānājjñānaṃ bhūyaḥ pravartate
||57||हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ।
ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते
tadubhābhyāṃ bhavenmuktistasmāddhyānarato bhavet |
dvādaśānte tathā mūrdhni lalāṭe bhrūyugāntare
||58||तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ।
द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे
nāsāgre vā tathāsye vā kandhare hṛdaye tathā |
nābhau vā śāśvatasthāne śraddhāviddhena cetasā
||59||नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।
नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा
bahiryāgopacāreṇa devaṃ devīṃ ca pūjayet |
athavā pūjayennityaṃ liṃge vā kṛtakepi vā
||60||बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ।
अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा
vahnau vā sthaṇḍile vātha bhaktyā vittānusārataḥ |
athavāṃtarbahiścaiva pūjayetparameśvaram |
aṃtaryāgarataḥ pūjāṃ bahiḥ kurvīta vā na vā
||61||वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ।
अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ।
अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śivaśāstroktanityanaimittikakarmavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ