pañcākṣaramāhātmyavarṇanam
devyuvāca kalau kaluṣite kāle durjaye duratikrame |
apuṇyatamasācchanne loke dharmaparāṅmukhe
||1||देव्युवाच कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।
अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
kṣīṇe varṇāśramācāre saṃkaṭe samupasthite |
sarvādhikāre saṃdigdhe niścite vāpi paryaye
||2||क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते ।
सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
tadopadeśe vihate guruśiṣyakrame gate |
kenopāyena mucyaṃte bhaktāstava maheśvara
||3||तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते ।
केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
īśvara uvāca
āśritya paramāṃ vidyāṃ hṛdyāṃ pañcākṣarīṃ mama |
bhaktyā ca bhāvitātmāno mucyaṃte kalijā narāḥ
||4||आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम ।
भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
manovākkāyajairdoṣairvaktuṃ smartumagocaraiḥ |
dūṣitānāṃ kṛtaghnānāṃ niṃdakānāṃ chalātmanām
||5||मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः ।
दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
lubdhānāṃ vakramanasāmapi matpravaṇātmanām |
mama pañcākṣarī vidyā saṃsārabhayatāriṇī
||6||लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् ।
मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
mayaivamasakṛddevi pratijñātaṃ dharātale |
patito 'pi vimucyeta madbhakto vidyayānayā
||7||मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले ।
पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
devyuvāca karmāyogyo bhavenmartyaḥ patito yadi sarvathā |
karmāyogena yatkarma kṛtaṃ ca narakāya hi |
tataḥ kathaṃ vimucyeta patito vidyayā 'nayā
||8||देव्युवाच कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा ।
कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि ।
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया
īśvara uvāca
tathyametattvayā proktaṃ tathā hi śṛṇu sundari |
rahasyamiti matvaitadgopitaṃ yanmayā purā
||9||तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ।
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा
samaṃtrakaṃ māṃ patitaḥ pūjayedyadi mohitaḥ |
nārakī syānna sandeho mama pañcākṣaraṃ vinā
||10||समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः ।
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना
abbhakṣā vāyubhakṣāśca ye cānye vratakarśitāḥ |
teṣāmetairvratairnāsti mama lokasamāgamaḥ
||11||अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः
bhaktyā pañcākṣareṇaiva yo hi māṃ sakṛdarcayet |
so 'pi gacchenmama sthānaṃ mantrasyāsyaiva gauravāt
||12||भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ।
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्
tasmāttapāṃsi yajñāśca vratāni niyamāstathā |
pañcākṣarārcanasyaite koṭyaṃśenāpi no samaḥ
||13||तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ।
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः
baddho vāpyatha mukto vā pāśātpañcākṣareṇa yaḥ |
pūjayenmāṃ sa mucyeta nātra kāryā vicāraṇā
||14||बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा
arudro vā sarudro vā sakṛtpañcākṣareṇa yaḥ |
pūjayetpatito vāpi mūḍho vā mucyate naraḥ
||15||अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः
ṣaḍakṣareṇa vā devi tathā pañcākṣareṇa vā |
sa brahmāṃgena māṃ bhaktyā pūjayedyadi mucyate
||16||षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते
patito 'patito vāpi mantreṇānena pūjayet |
mama bhakto jitakrodho salabdho 'labdha eva vā
||17||पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा
alabdhālabdha eveha koṭikoṭiguṇādhikaḥ |
tasmāllabdhvaiva māṃ devi mantreṇānena pūjayet
||18||अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः ।
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
labdhvā saṃpūjayedyastu maitryādiguṇasaṃyutaḥ |
brahmacaryarato bhaktyā matsādṛśyamavāpnuyāt
||19||लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः ।
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्
kimatra bahunoktena bhaktāssarvedhikāriṇaḥ |
mama pañcākṣare maṃtre tasmācchreṣṭhataro hi saḥ
||20||किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः ।
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः
pañcākṣaraprabhāveṇa lokavedamaharṣayaḥ |
tiṣṭhaṃti śāśvatā dharmā devāssarvamidaṃ jagat
||21||पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः ।
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत्
pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame |
sarvaṃ prakṛtimāpannaṃ tatra saṃlayameṣyati
||22||प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे ।
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति
eko 'haṃ saṃsthito devi na dvitīyo 'sti kutracit |
tadā vedāśca śāstrāṇi sarve pañcākṣare sthitāḥ
||23||एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित् ।
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः
te nāśaṃ naiva saṃprāptā macchaktyā hyanupālitāḥ |
tatassṛṣṭirabhūnmattaḥ prakṛtyātmaprabhedataḥ
||24||ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ।
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः
guṇamūrtyātmanāṃ caiva tatovāṃtarasaṃhṛtiḥ |
tadā nārāyaṇaśśete devo māyāmayīṃ tanum
||25||गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः ।
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम्
āsthāya bhogiparyaṃkaśayane toyamadhyagaḥ |
tannābhipaṃkajājjātaḥ pañcavaktraḥ pitāmahaḥ
||26||आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः ।
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः
sisṛkṣamāṇo lokāṃstrīnna sakto hyasahāyavān |
munīndaśa sasarjādau mānasānamitaujasaḥ
||27||सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान् ।
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः
teṣāṃ siddhivivṛddhyarthaṃ māṃ provāca pitāmahaḥ |
matputrāṇāṃ mahādeva śaktiṃ dehi maheśvara
||28||तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः ।
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर
ityevaṃ prārthitastena pañcavaktradharo hyaham |
pañcākṣarāṇi kramaśaḥ proktavānpadmayonaye
||29||इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् ।
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये
sa pañcavadanaistāni gṛhṇaṃllokapitāmahaḥ |
vācyavācakabhāvena jñātavānmāṃ maheśvaram
||30||स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः ।
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्
jñātvā prayogaṃ vividhaṃ siddhamaṃtraḥ prajāpatiḥ |
putrebhyaḥ pradadau maṃtraṃ maṃtrārthaṃ ca yathātatham
||31||ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः ।
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम्
te ca labdhvā maṃtraratnaṃ sākṣāllokapitāmahāt |
tadājñaptena mārgeṇa madārādhanakāṃkṣiṇaḥ
||32||ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात् ।
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः
merostu śikhare ramye muṃjavānnāma parvataḥ |
matpriyaḥ satataṃ śrīmānmadbhaktai rakṣitassadā
||33||मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः ।
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा
tasyābhyāśe tapastīvraṃ lokaṃ sraṣṭuṃ samutsukāḥ |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāyubhakṣāssamācaran
||34||तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन्
teṣāṃ bhaktimahaṃ dṛṣṭvā sadyaḥ pratyakṣatāmiyām |
ṛṣiṃ chaṃdaśca kīlaṃ ca bījaśaktiṃ ca daivatam
||35||तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ।
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्
nyāsaṃ ṣaḍaṃgaṃ digbaṃdhaṃ viniyogamaśeṣataḥ |
proktavānahamāryāṇāṃ jagatsṛṣṭivivṛddhaye
||36||न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः ।
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये
tataste maṃtramāhātmyādṛṣayastapasedhitāḥ |
sṛṣṭiṃ vitanvate samyaksadevāsuramānuṣīm
||37||ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः ।
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम्
asyāḥ paramavidyāyāssvarūpamadhunocyate |
ādau namaḥ prayoktavyaṃ śivāya tu tataḥ param
||38||अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते ।
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्
saiṣā pañcākṣarī vidyā sarvaśrutiśirogatā |
sarvajātasya sarvasya bījabhūtā sanātanī
||39||सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ।
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी
prathamaṃ manmukhodgīrṇā sā mamaivāsti vācikā |
taptacāmīkaraprakhyā pīnonnatapayodharā
||40||प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका ।
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा
caturbhujā trinayanā bāleṃdukṛtaśekharā |
padmotpalakarā saumyā varadābhayapāṇikā
||41||चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा ।
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका
sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
sitapadmāsanāsīnā nīlakuṃcitamūrdhajā
||42||सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा
asyāḥ pañcavidhā varṇāḥ prasphuradraśmimaṃḍalāḥ |
pītaḥ kṛṣṇastathā dhūmraḥ svarṇābho rakta eva ca
||43||अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः ।
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च
pṛthakprayojyā yadyete biṃdunādavibhūṣitāḥ |
ardhacandranibho biṃdurnādo dīpaśikhākṛtiḥ
||44||पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः ।
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः
bījaṃ dvitīyaṃ bījeṣu maṃtrasyāsya varānane |
dīrghapūrvaṃ turīyasya pañcamaṃ śaktimādiśet
||45||बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने ।
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्
vāmadevo nāma ṛṣiḥ paṃktiśchanda udāhṛtam |
devatā śiva evāhaṃ mantrasyāsya varānane
||46||वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् ।
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने
gautamo 'trirvarārohe viśvāmitrastathāṃgirāḥ |
bharadvājaśca varṇānāṃ kramaśaścarṣayaḥ smṛtāḥ
||47||गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः ।
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः
gāyatryanuṣṭuptriṣṭupca chaṃdāṃsi bṛhatī virāṭ |
indro rudro harirbrahmā skaṃdasteṣāṃ ca devatāḥ
||48||गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट् ।
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः
mama pañcamukhānyāhuḥ sthāne teṣāṃ varānane |
pūrvādeścordhvaparyaṃtaṃ nakārādi yathākramam
||49||मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने ।
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्
adāttaḥ prathamo varṇaścaturthaśca dvitīyakaḥ |
pañcamaḥ svaritaścaiva tṛtīyo nihataḥ smṛtaḥ
||50||अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः ।
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः
mūlavidyā śivaṃ śaivaṃ sūtraṃ pañcākṣaraṃ tathā |
nāmānyasya vijānīyācchaivaṃ me hṛdayaṃ mahat
||51||मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा ।
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्
nakāraśśira ucyeta makārastu śikhocyate |
śikāraḥ kavacaṃ tadvadvakāro netramucyate
||52||नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते ।
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते
yakāro 'straṃ namassvāhā vaṣaṭhuṃvauṣaḍityapi |
phaḍityapi ca varṇānāmante 'ṅgatvaṃ yadā tadā
||53||यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि ।
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा
tatrāpi mūlamaṃtro 'yaṃ kiṃcidbhedasamanvayāt |
tatrāpi pañcamo varṇo dvādaśasvarabhūṣitaḥ
||54||तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात् ।
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः
tāsmādanena maṃtreṇa manovākkāyabhedataḥ |
āvayorarcanaṃ kuryājjapahomādikaṃ tathā
||55||तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः ।
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा
yathāprajñaṃ yathākālaṃ yathāśāstraṃ yathāmati |
yathāśakti yathāsaṃpadyathāyogaṃ yathārati
||56||यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति ।
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति
yadā kadāpi vā bhaktyā yatra kutrāpi vā kṛtā |
yena kenāpi vā devi pūjā muktiṃ nayiṣyate
||57||यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता ।
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते
mayyāsaktena manasā yatkṛtaṃ mama sundari |
matpriyaṃ ca śivaṃ caiva krameṇāpyakrameṇa vā
||58||मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि ।
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा
tathāpi mama bhaktā ye nātyaṃtavivaśāḥ punaḥ |
teṣāṃ sarveṣu śāstreṣu mayeva niyamaḥ kṛtaḥ
||59||तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः ।
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः
tatrādau saṃpravakṣyāmi mantrasaṃgrahaṇaṃ śubham |
yaṃ vinā niṣphalaṃ jāpyaṃ yena vā saphalaṃ bhavet
||60||तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम् ।
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe pañcākṣaramāhātmyavarṇanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ