gaurīśaṃkaravibhūtiyogaḥ
kṛṣṇa uvāca
bhagavanparameśasya śarvasyāmitatejasaḥ |
mūrtibhirviśvamevedaṃ yathā vyāptaṃ tathā śrutam
||1||भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः ।
मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्
athaitajjñātumicchāmi yāthātmyaṃ pameśayoḥ |
strīpuṃbhāvātmakaṃ cedaṃ tābhyāṃ kathamadhiṣṭhitam
||2||अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः ।
स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्
upamanyuruvāca
śrīmadvibhūtiṃ śivayoryāthātmyaṃ ca samāsataḥ |
vakṣye tadvistarādvaktuṃ bhavenāpi na śakyate
||3||श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः ।
वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते
śaktiḥ sākṣānmahādevī mahādevaśca śaktimān |
tayorvibhūtileśo vai sarvametaccarācaram
||4||शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् ।
तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्
vastu kiṃcidacidrūpaṃ kiṃcidvastu cidātmakam |
dvayaṃ śuddhamaśuddhaṃ ca paraṃ cāparameva ca
||5||वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् ।
द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च
yatsaṃsarati ciccakramaciccakrasamanvitam |
tadevāśuddhamaparamitaraṃ tu paraṃ śubham
||6||यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् ।
तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्
aparaṃ ca paraṃ caiva dvayaṃ cidacidātmakam |
śivasya ca śivāyāśca svāmyaṃ caitatsvabhāvataḥ
||7||अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् ।
शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः
śivayorvai vaśe viśvaṃ na viśvasya vaśe śivau |
īśitavyamidaṃ yasmāttasmādviśveśvarau śivau
||8||शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ ।
ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ
yathā śivastathā devī yathā devī tathā śivaḥ |
nānayoraṃtaraṃ vidyāccaṃdracandrikayoriva
||9||यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः ।
नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव
caṃdro na khalu bhātyeṣa yathā caṃdrikayā vinā |
na bhāti vidyamāno 'pi tathā śaktyā vinā śivaḥ
||10||चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना ।
न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः
prabhayā hi vināyadvadbhānureṣa na vidyate |
prabhā ca bhānunā tena sutarāṃ tadupāśrayā
||11||प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते ।
प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया
evaṃ parasparāpekṣā śaktiśaktimatoḥ sthitā |
na śivena vinā śaktirna śaktyā ca vinā śivaḥ
||12||एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता ।
न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः
śaktauyayā śivo nityaṃ bhaktau muktau ca dehinām |
ādyā saikā parā śaktiścinmayī śivasaṃśrayā
||13||शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् ।
आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया
yāmāhurakhileśasya taistairanuguṇairguṇaiḥ |
samānadharmiṇīmeva śivasya paramātmanaḥ
||14||यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः ।
समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः
saikā parā ca cidrūpā śaktiḥ prasavadharmiṇī |
vibhajya bahudhā viśvaṃ vidadhāti śivecchayā
||15||सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी ।
विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया
sā mūlaprakṛtirmāyā triguṇā ca tridhā smṛtā |
śivayā ca viparyastaṃ yayā tatamidaṃ jagat
||16||सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता ।
शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्
ekadhā ca dvidhā caiva tathā śatasahasradhā |
śaktayaḥ khalu bhidyaṃte bahudhā vyavahārataḥ
||17||एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा ।
शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः
śivecchayā parāśaktiḥ śivatattvaikatāṃ gatā |
tataḥ parisphuratyādau sarge tailaṃ tilādiva
||18||शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता ।
ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव
tataḥ kriyākhyayā śaktyā śaktau śaktimadutthayā |
tasyāṃ vikṣobhyamāṇāyāmādau nādaḥ samudbabhau
||19||ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया ।
तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ
nādādviniḥsṛto biṃdurbiṃdodevassadāśivaḥ |
tasmānmaheśvaro jātaḥ śuddhavidyā maheśvarāt
||20||नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः ।
तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्
sā vācāmīśvarī śaktirvāgīśākhyā hi śūlinaḥ |
yā sā varṇasvarūpeṇa mātṛkepi vijṛmbhate
||21||सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः ।
या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते
athānaṃtasamāveśānmāyā kālamavāsṛjat |
niyatiñca kalāṃ vidyāṃ kalātorāgapūruṣau
||22||अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् ।
नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ
māyātaḥ punarevābhūdavyaktaṃ triguṇātmakam |
triguṇācca tato vyaktādvibhaktāḥ syustrayo guṇāḥ
||23||मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् ।
त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः
sattvaṃ rajastamaśceti yairvyāptamakhilaṃ jagat |
guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyo guṇeśākhyāstrimūrtayaḥ
||24||सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।
गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः
abhavanmahadādīni tattvāni ca yathākramam |
tebhyassyuraṇḍapiṇḍāni tvasaṃkhyāni śivājñayā |
adhiṣṭhitānyanantādyairvidyeśaiścakravartibhiḥ
||25||अभवन्महदादीनि तत्त्वानि च यथाक्रमम् ।
तेभ्यस्स्युरण्डपिण्डानि त्वसंख्यानि शिवाज्ञया ।
अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः
śarīrāṃtarabhedena śakterbhedāḥ prakīrtitāḥ |
nānārūpāstu vijñeyāḥ sthūlasūkṣmavibhedataḥ
||26||शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः ।
नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः
rudrasya raudrī sā śaktirviṣṇaurvai vaiṣṇavī matā |
brahmāṇī brahmaṇaḥ proktā cendrasyaiṃdrīti kathyate
||27||रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता ।
ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते
kimatra bahunoktena yadviśvamiti kīrtitam |
śakyātmanaiva tadvyāptaṃ yathā dehe 'ṃtarātmanā
||28||किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम् ।
शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना
tasmācchaktimayaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam |
kalā yā paramā śaktiḥ kathitā paramātmanaḥ
||29||तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः
evameṣā parā śaktirīśvarecchānuyāyinī |
sthiraṃ caraṃ ca yadviśvaṃ sṛjatīti viniścayaḥ
||30||एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी ।
स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः
jñānakriyā cikīrṣābhistisṛbhissvātmaśaktibhiḥ |
śaktimānīśvaraḥ śaśvadviśvaṃ vyāpyādhitiṣṭhati
||31||ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः ।
शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति
idamitthamidaṃ netthaṃ bhavedityevamātmikā |
icchāśaktirmaheśasya nityā kāryaniyāmikā
||32||इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका ।
इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका
jñānaśaktistu tatkāryaṃ karaṇaṃ kāraṇaṃ tathā |
prayojanaṃ ca tattvena buddhirūpādhyavasyati
||33||ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा ।
प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति
yathepsitaṃ kriyāśaktiryathādhyavasitaṃ jagat |
kalpayatyakhilaṃ kāryaṃ kṣaṇātsaṃkalparūpiṇī
||34||यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत् ।
कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी
yathā śaktitrayotthānaṃ śaktiprasavadharmiṇī |
śaktyā paramayā nunnā prasūte sakalaṃ jagat
||35||यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी ।
शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत्
evaṃ śaktisamāyogācchaktimānucyate śivaḥ |
śaktiśaktimadutthaṃ tu śāktaṃ śaivamidaṃ jagat
||36||एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः ।
शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत्
yathā na jāyate putraḥ pitaraṃ mātaraṃ vinā |
tathā bhavaṃ bhavānīṃ ca vinā naitaccarācaram |
strīpuṃsaprabhavaṃ viśvaṃ strīpuṃsātmakameva ca
||37||यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना ।
तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् ।
स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च
strīpuṃsayorvibhūtiśca strīpuṃsābhyāmadhiṣṭhitam |
paramātmā śivaḥ proktaśśivā sā ca prakīrtitā
||38||स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् ।
परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता
śivassadāśivaḥ proktaḥ śivā sā ca manonmanī |
śivo maheśvaro jñeyaḥ śivā māyeti kathyate
||39||शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी ।
शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते
puruṣaḥ parameśānaḥ prakṛtiḥ parameśvarī |
rudro maheśvarassākṣādrudrāṇī rudravallabhā
||40||पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी ।
रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा
viṣṇurviśveśvaro devo lakṣmīrviśveśvarapriyā |
brahmā śivo yadā sraṣṭā brahmāṇī brahmaṇaḥ priyā
||41||विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया ।
ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया
bhāskaro bhagavāñchaṃbhuḥ prabhā bhagavatī śivā |
maheṃdro manmathārātiḥ śacī śailendrakanyakā
||42||भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा ।
महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका
jātavedā mahādevaḥ svāhā śarvārdhadehinī |
yamastriyaṃbako devastatpriyā girikanyakā
||43||जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी ।
यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका
nirṛtirbhagavānīśo nairṛtī naganaṃdanī |
varuṇo bhagavānrudro vāruṇī bhūdharātmajā
||44||निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी ।
वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा
bāleṃduśekharo vāyuḥ śivā śivamanoharā |
yakṣo yajñaśirohartā ṛddhirhimagirīndrajā
||45||बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा ।
यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा
caṃdrārdhaśekharaścaṃdro rohiṇī rudravallabhā |
īśānaḥ parameśānastadāryā parameśvarī
||46||चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ।
ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी
anaṃtavalayo 'naṃto hyanaṃtānaṃtavallabhā |
kālāgnirudraḥ kālāriḥ kālī kālāṃtakapriyā
||47||अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा ।
कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया
puruṣākhyo manuśśaṃbhuḥ śatarūpā śivapriyā |
dakṣassākṣānmahādevaḥ prasūtiḥ parameśvarī
||48||पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया ।
दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी
rucirbhavo bhavānī ca budhairākūtirucyate |
bhṛgurbhagākṣihā devaḥ khyātistrinayanapriyā
||49||रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते ।
भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया
marīcibhagavānrudraḥ saṃbhūtiśśarvavallabhā |
gaṃgādharo 'ṃgirā jñeyaḥ smṛtiḥ sākṣādumā smṛtā
||50||मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा ।
गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता
pulastyaḥ śaśabhṛnmauliḥ prītiḥ kāṃtā pinākinaḥ |
pulahastripuradhvaṃsī tatpriyā tu śivapriyā
||51||पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः ।
पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया
kratudhvaṃsī kratuḥ proktaḥ saṃnatirdayitā vibhoḥ |
trinetro 'trirumā sākṣādanasūyā smṛtā budhaiḥ
||52||क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः ।
त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः
kaśyapaḥ kālahā devo devamātā maheśvarī |
vasiṣṭho manmathārātirdevī sākṣādaruṃdhatī
||53||कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी ।
वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती
śaṃkaraḥ puruṣāssarve striyassarvā maheśvarī |
sarve strīpuruṣāstasmāttayoreva vibhūtayaḥ
||54||शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी ।
सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः
viṣayī bhagavānīśo viṣayaḥ parameśvarī |
śrāvyaṃ sarvamumārūpaṃ śrotā śūlavarāyudhaḥ
||55||विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी ।
श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः
praṣṭavyaṃ vastujātaṃ tu dhatte śaṃkaravallabhā |
praṣṭā sa eva viśvātmā bālacandrāvataṃsakaḥ
||56||प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा ।
प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः
draṣṭavyaṃ vasturūpaṃ tu bibharti vaktavallabhā |
draṣṭā viśveśvaro devaḥ śaśikhaṃḍaśikhāmaṇiḥ
||57||द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा ।
द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः
rasajātaṃ mahādevī devo rasayitā śivaḥ |
preyajātaṃ ca girijā preyāṃścaiva garāśanaḥ
||58||रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः ।
प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः
maṃtavyavastutāṃ dhatte sadā devī maheśvarī |
maṃtā sa eva viśvātmā mahādevo maheśvaraḥ
||59||मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी ।
मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः
boddhavyavasturūpaṃ tu bibharti bhavavallabhā |
devassa eva bhagavānboddhā mugdhenduśekharaḥ
||60||बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा ।
देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः
prāṇaḥ pinākī sarveṣāṃ prāṇināṃ bhagavānprabhuḥ |
prāṇasthitistu sarveṣāmaṃbikā cāṃburūpiṇī
||61||प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः ।
प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी
bibharti kṣetratāṃ devī tripurāṃtakavallabhā |
kṣetrajñatvaṃ tadā dhatte bhagavānaṃtakāṃtakaḥ
||62||बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा ।
क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः
ahaḥ śūlāyudho devaḥ śūlapāṇipriyā niśā |
ākāśaḥ śaṃkaro devaḥ pṛthivī śaṃkarapriyā
||63||अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा ।
आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया
samudro bhagavānīśo velā śailendrakanyakā |
vṛkṣo vṛṣadhvajo devo latā viśveśvarapriyā
||64||समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका ।
वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया
puṃlliṃgamakhilaṃ dhatte bhagavānpuraśāsanaḥ |
striliṃgaṃ cākhilaṃ dhatte devī devamanoramā
||65||पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः ।
स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा
śabdajālamaśeṣaṃ tu dhatte sarvasya vallabhā |
arthasvarūpamakhilaṃ dhatte mugdhenduśekharaḥ
||66||शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा ।
अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः
yasya yasya padārthasya yā yā śaktirudāhṛtā |
sā sā viśveśvarī devī sa sa sarvo maheśvaraḥ
||67||यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता ।
सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः
yatparaṃ yatpavitraṃ ca yatpuṇyaṃ yacca maṃgalam |
tattadāha mahābhāgāstayostejovijṛṃbhitam
||68||यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् ।
तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्
yathā dīpasya dīptasya śikhā dīpayate gṛham |
tathā tejastayoretadvyāpya dīpayate jagat
||69||यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् ।
तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्
tṛṇādiśivamūrtyaṃtaṃ viśvakhyātiśayakramaḥ |
sannikarṣakramavaśāttayoriti parā śrutiḥ
||70||तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः ।
सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः
sarvākārātmakāvetau sarvaśreyovidhāyinau |
pūjanīyau namaskāryau ciṃtanīyau ca sarvadā
||71||सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ ।
पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा
yathāprajñamidaṃ kṛṣṇa yāthātmyaṃ parameśayoḥ |
kathitaṃ hi mayā te 'dya na tu tāvadiyattayā
||72||यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः ।
कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया
tatkathaṃ śakyate vaktuṃ yāthātmyaṃ parameśayoḥ |
mahatāmapi sarveṣāṃ manaso 'pi bahirgatam
||73||तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः ।
महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्
aṃtargatamananyānāmīśvarārpitacetasām |
anyeṣāṃ buddhyanārūḍhamārūḍhaṃ ca yathaiva tat
||74||अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् ।
अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्
yeyamuktā vibhūtirvai prākṛtī sā parā matā |
aprākṛtāṃ parāmanyāṃ guhyāṃ guhyavido viduḥ
||75||येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता ।
अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः
yato vāco nivartaṃte manasā cendriyaissaha |
aprākṛtī parā caiṣā vibhūtiḥ pārameśvarī
||76||यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह ।
अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी
saiveha paramaṃ dhāma saiveha paramā gatiḥ |
saiveha paramā kāṣṭhā vibhūtiḥ parameṣṭhinaḥ
||77||सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः ।
सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः
tāṃ prāptuṃ prayataṃte 'tra jitaśvāsā jiteṃdriyāḥ |
garbhakārā gṛhadvāraṃ niśchidraṃ ghaṭituṃ yathā
||78||तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः ।
गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा
saṃsārāśīviṣālīḍhamṛtasaṃjīvanauṣadham |
vibhūtiṃ śivayorvidvānna bibheti kutaścana
||79||संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् ।
विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
yaḥ parāmaparāṃ caiva vibhūtiṃ vetti tattvataḥ |
so 'paro bhūtimullaṃghya parāṃ bhūtiṃ samaśnute
||80||यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः ।
सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते
etatte kathitaṃ kṛṣṇa yāthātmyaṃ paramātmanoḥ |
rahasyamapi yogyo 'si bhargabhakto bhavāniti
||81||एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः ।
रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति
nāśiṣyebhyo 'pyaśaivebhyo nābhaktebhyaḥ kadācana |
vyāharedīśayorbhūtimiti vedānuśāsanam
||82||नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन ।
व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्
tasmāttvamatikalyāṇaparebhyaḥ kathayenna hi |
tvādṛśebhyo 'nurūpebhyaḥ kathayaitanna cānyathā
||83||तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि ।
त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा
vibhūtimetāṃ śivayoryogyebhyo yaḥ pradāpayet |
saṃsārasāgarānmuktaḥ śivasāyujyamāpnuyāt
||84||विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् ।
संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्
kīrtanādasya naśyaṃti mahāntyaḥ pāpakoṭayaḥ |
triścaturdhāsamabhyastairvinaśyaṃti tato 'dhikāḥ
||85||कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः ।
त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः
naśyaṃtyaniṣṭaripavo vardhante suhṛdastathā |
vidyā ca vardhate śaivī matissatye pravartate
||86||नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा ।
विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते
bhaktiḥ parāḥ śive sāmbe sānuge saparicchide |
yadyadiṣṭatamaṃ cānyattattadāpnotyasaṃśayam
||87||भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे ।
यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्
antaḥśuciḥ śive bhakto visrabdhaḥ kīrtayedyadi |
prabalaiḥ karmabhiḥ pūrvaiḥ phalaṃ cetpratibadhyate |
punaḥ punaḥ samabhyasyettasya nāstīha durllabham
||88||अन्तःशुचिः शिवे भक्तो विस्रब्धः कीर्तयेद्यदि ।
प्रबलैः कर्मभिः पूर्वैः फलं चेत्प्रतिबध्यते ।
पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaurīśaṃkaravibhūtiyogo nāma caturtho 'dhyāyaḥ