harividhimohavarṇanam
upamanyuruvāca
nityanaimittikātkāmyādyā siddhiriha kīrtitā |
sā sarvā labhyeta sadyo liṃgaberapratiṣṭhayā
||1||नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता ।
सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिंगबेरप्रतिष्ठया
sarvo liṃgamayo lokassarvaṃ liṃge pratiṣṭhitam |
tasmātpratiṣṭhite liṃge bhavetsarvaṃ patiṣṭhitam
||2||सर्वो लिंगमयो लोकस्सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्प्रतिष्ठिते लिंगे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्
brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudreṇānyena kena vā |
liṃgapratiṣṭhāmutsṛjya kriyate svapadasthitiḥ
||3||ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा ।
लिंगप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः
kimanyadiha vaktavyaṃ pratiṣṭhāṃ prati kāraṇam |
partiṣṭhitaṃ śivenāpi liṃgaṃ vaiśveśvaraṃ yataḥ
||4||किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् ।
पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिंगं वैश्वेश्वरं यतः
tasmātsarvaprayatnena paratreha ca śarmaṇe |
sthāpayetparameśasya liṃgaṃ beramathāpi vā
||5||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे ।
स्थापयेत्परमेशस्य लिंगं बेरमथापि वा
śrīkṛṣṇa uvāca
kimidaṃ liṃgamākhyātaṃ kathaṃ liṃgī maheśvaraḥ |
kathaṃ ca liṃgabhāvo 'sya kasmādasmiñchivo 'rcyate
||6||किमिदं लिंगमाख्यातं कथं लिंगी महेश्वरः ।
कथं च लिंगभावो ऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवो ऽर्च्यते
upamanyuruvāca
avyaktaṃ liṃgamākhyātaṃ triguṇaprabhavāpyayam |
anādyanaṃtaṃ viśvasya yadupādānakāraṇam
||7||अव्यक्तं लिंगमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् ।
अनाद्यनंतं विश्वस्य यदुपादानकारणम्
tadeva mūlaprakṛtirmāyā ca gaganātmikā |
tata eva samutpannaṃ jagadetaccarācaram
||8||तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका ।
तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्
aśuddhaṃ caiva śuddhaṃ yacchuddhāśuddhaṃ ca tattridhā |
tataḥ śivo maheśaśca rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ
||9||अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा ।
ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः
bhūtāni cendriyairjātā līyante 'tra śivājñayā |
ata eva śivo liṃgo liṃgamājñāpayedyataḥ
||10||भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्ते ऽत्र शिवाज्ञया ।
अत एव शिवो लिंगो लिंगमाज्ञापयेद्यतः
yato na tadanājñātaṃ kāryāya prabhavetsvataḥ |
tato jātasya viśvasya tatraiva vilayo yataḥ
||11||यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः ।
ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः
anena liṃgatāṃ tasya bhavennānyena kenacit |
liṃgaṃ ca śivayordehastābhyāṃ yasmādadhiṣṭhitam
||12||अनेन लिंगतां तस्य भवेन्नान्येन केनचित् ।
लिंगं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्
atastatra śivaḥ sāmbo nityameva samarcayet |
liṃgavedī mahādevī liṃgaṃ sākṣānmaheśvaraḥ
||13||अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् ।
लिंगवेदी महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः
tayoḥ saṃpūjanādeva sa ca sā ca samarcitau |
na tayorliṃgadehatvaṃ vidyate paramārthataḥ
||14||तयोः संपूजनादेव स च सा च समर्चितौ ।
न तयोर्लिंगदेहत्वं विद्यते परमार्थतः
yatastvetau viśuddhau tau dehastadupacārataḥ |
tadeva paramā śaktiḥ śivasya paramātmanaḥ
||15||यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः ।
तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः
śaktirājñāṃ yadādatte prasūte taccarācaram |
na tasya mahimā śakyo vaktuṃ varṣaśatairapi
||16||शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् ।
न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि
yenādau mohitau syātāṃ brahmanārāyaṇāvapi |
purā tribhuvanasyāsya pralaye samupasthite
||17||येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि ।
पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते
vāriśayyāgato viṣṇuḥ suṣvāpānākulaḥ sukham |
589 yadṛcchayā gatastatra brahmā lokapitāmahaḥ
||18||वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् ।
५८९ यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः
dadarśa puṇḍarīkākṣaṃ svapantaṃ tamanākulam |
māyayā mohitaḥ śambhorviṣṇumāha pitāmahaḥ
||19||ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् ।
मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः
kastvaṃ vadetyamarṣeṇa prahṛtyotthāpya mādhavam |
sa tu hastaprahāreṇa tīvreṇābhihataḥ kṣaṇāt
||20||कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् ।
स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्
prabuddhotthāya śayanāddadarśa parameṣṭhinam |
tamāha cāṃtassaṃkruddhaḥ svayamakruddhavaddhariḥ
||21||प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् ।
तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः
kutastvamāgato vatsa kasmāttvaṃ vyākulo vada |
iti viṣṇuvacaḥ śrutvā prabhutvaguṇasūcakam
||22||कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद ।
इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्
rajasā baddhavairastaṃ brahmā punarabhāṣata |
vatseti māṃ kuto brūṣe guruḥ śiṣyamivātmanaḥ
||23||रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत ।
वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः
māṃ na jānāsi kiṃ nāthaṃ prapañco yasya me kṛtiḥ |
tridhātmānaṃ vibhajyedaṃ sṛṣṭvātha paripālyate
||24||मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः ।
त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते
saṃharāmi name kaścitsraṣṭā jagati vidyate |
ityukte sati so 'pyāha brahmāṇaṃ viṣṇuravyayaḥ
||25||संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते ।
इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः
ahamevādikartāsya hartā ca paripālakaḥ |
bhavānapi mamaivāṃgādavatīrṇaḥ purāvyayāt
||26||अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः ।
भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्
manniyogāttvamātmānaṃ tridhā kṛtvā jagattrayam |
sṛjasyavasi cāṃte tatpunaḥ pratisṛjasyapi
||27||मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् ।
सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि
vismṛtosi jagannāthaṃ nārāyaṇamanāmayam |
tavāpi janakaṃ sākṣānmāmevamavamanyase
||28||विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् ।
तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे
tavāparādho nāstyatra bhrāṃtosi mama māyayā |
matprasādādiyaṃ bhrāṃtirapaiṣyati tavācirāt
||29||तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया ।
मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्
śṛṇu satyaṃ caturvaktra sarvadeveśvaro hyaham |
kartā bhartā ca hartā ca na mayāsti samo vibhuḥ
||30||शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् ।
कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः
evameva vivādobhūdbrahmaviṣṇvoḥ parasparam |
abhavacca mahāyuddhaṃ bhairavaṃ romaharṣaṇam
||31||एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ।
अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्
muṣṭibhirnnighnatostīvraṃ rajasā baddhavairayoḥ |
tayordarpāpahārāya prabodhāya ca devayoḥ
||32||मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः ।
तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः
madhye samāvirabhavalliṃgamaiśvaramadbhutam |
jvālāmālāsahasrāḍhyamaprameyamanaupamam
||33||मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् ।
ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्
kṣayavṛddhivinirmuktamādimadhyāṃtavarjitam |
tasya jvālāsahasreṇa brahmaviṣṇū vimohitau
||34||क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् ।
तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ
visṛjya yuddhaṃ kiṃ tvetadityaciṃtayatāṃ tadā |
na tayostasya yāthātmyaṃ prabuddhamabhavadyadā
||35||विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा ।
न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा
tadā samudyatau syātāṃ tasyādyaṃtaṃ parīkṣitum
||36||तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम्
tatra haṃsākṛtirbrahmā viśvataḥ pakṣasaṃyutaḥ |
manonilajavo bhūtvā gatastūrdhvaṃ prayatnataḥ
||37||तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः ।
मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः
nārāyaṇopi viśvātmā līlāñjanacayopamam |
vārāhamamitaṃ rūpamasthāya gatavānadhaḥ
||38||नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम् ।
वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः
evaṃ varṣasahasraṃ tu tvaran viṣṇuradhogataḥ |
nāpaśyadalpamapyasya mūlaṃ liṃgasya sūkaraḥ
||39||एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः ।
नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः
tāvatkālaṃ gataścordhvaṃ tasyāṃtaṃ jñātumicchayā |
śrāṃtotyaṃtamadṛṣṭvāṃtaṃ pāpatādhaḥ pitāmahaḥ
||40||तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया ।
श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः
590 tathaiva bhagavān viṣṇuḥ śrāṃtaḥ saṃvignalocanaḥ |
kleśena mahatā tūrṇamadhastādutthito 'bhavat
||41||५९० तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः ।
क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत्
samāgatāvathānyonyaṃ vismayasmeravīkṣaṇau |
māyayā mohitau śaṃbhoḥ kṛtyākṛtyaṃ na jagmatuḥ
||42||समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ ।
मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः
pṛṣṭhataḥ pārśvatastasya cāgrataśca sthitāvubhau |
praṇipatya kimātmedamityaciṃtayatāṃ tadā
||43||पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ ।
प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe harividhimohavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ