viduṣāṃ dvijamukhyānāṃ varṇadharmasamāsataḥ
īśvara uvāca
atha vakṣyāmi deveśi bhaktānāmadhikāriṇām |
viduṣāṃ dvijamukhyānāṃ varṇadharmasamāsataḥ
||1||अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् ।
विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
triḥ snānaṃ cāgnikāryaṃ ca liṃgārcanamanukramam |
dānamīśrarabhāvaśca dayā sarvatra sarvadā
||2||त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् ।
दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
satyaṃ saṃtoṣamāstikyamahiṃsā sarvajaṃtuṣu |
hrīśraddhādhyayanaṃ yogassadādhyāpanameva ca
||3||सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु ।
ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
vyākhyānaṃ brahmacaryaṃ ca śravaṇaṃ ca tapaḥ kṣamā |
śaucaṃ śikhopavītaṃ ca uṣṇīṣaṃ cottarīyakam
||4||व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा ।
शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
niṣiddhāsevanaṃ caiva bhasmarudrākṣadhāraṇam |
parvaṇyabhyarcanaṃ devi caturdaśyāṃ viśeṣataḥ
||5||निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् ।
पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
pānaṃ ca brahmakūrcasya māsi māsi yathāvidhi |
abhyarcanaṃ viśeṣeṇa tenaiva snāpya māṃ priye
||6||पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि ।
अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
sarvakriyānna santyāgaḥ śraddhānnasya ca varjanam |
tathā paryuṣitānnasya yāvakasya viśeṣataḥ
||7||सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् ।
तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
madyasya madyagandhasya naivedyasya ca varjanam |
sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
||8||मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् ।
सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
kṣamā śāṃtiśca santoṣassatyamasteyameva ca |
brahmacaryaṃ mama jñānaṃ vairāgyaṃ bhasmasevanam
||9||क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च ।
ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
sarvasaṃganivṛttiśca daśaitāni viśeṣataḥ |
liṃgāni yogināṃ bhūyo divā bhikṣāśanaṃ tathā
||10||सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः ।
लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
vānaprasthāśramasthānāṃ samānamidamiṣyate |
rātrau na bhojanaṃ kāryaṃ sarveṣāṃ brahmacāriṇām
||11||वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते ।
रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca kṣatriyasyāpratigrahaḥ |
vaiśyasya ca viśeṣeṇa mayā nātra vidhīyate
||12||अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः ।
वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
rakṣaṇaṃ sarvavarṇānāṃ yuddhe śatruvadhastathā |
duṣṭapakṣimṛgāṇāṃ ca duṣṭānāṃ śātanaṃ nṛṇām
||13||रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा ।
दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
aviśvāsaśca sarvatra viśvāso mama yogiṣu |
strīsaṃsargaśca kāleṣu camūrakṣaṇameva ca
||14||अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु ।
स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
sadā saṃcāritaiścārairlokavṛttāṃtavedanam |
sadāstradhāraṇaṃ caiva bhasmakaṃcukadhāraṇam
||15||सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् ।
सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
rājñāṃ mamāśramasthānāmeṣa dharmasya saṃgrahaḥ |
gorakṣaṇaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣirvaiśyasya kathyate
||16||राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः ।
गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
śuśrūṣetaravarṇānāṃ dharmaḥ śūdrasya kathyate |
udyānakaraṇaṃ caiva mama kṣetrasamāśrayaḥ
||17||शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते ।
उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
dharmapatnyāstu gamanaṃ gṛhasthasya vidhīyate |
brahmacaryaṃ vanasthānāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
||18||धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते ।
ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
strīṇāṃ tu bhartṛśuśrūṣā dharmo nānyassanātanaḥ |
mamārcanaṃ ca kalyāṇi niyogo bharturasti cet
||19||स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः ।
ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
yā nārī bhartṛśuśrūṣāṃ vihāya vratatatparā |
sā nārī narakaṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā
||20||या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा ।
सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
atha bhartṛvihīnāyā vakṣye dharmaṃ sanātanam |
vrataṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ bhūśayyānaktabhojanam
||21||अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् ।
व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
brahmacaryaṃ sadā snānaṃ bhasmanā salilena vā |
śāṃtirmaunaṃ kṣamā nityaṃ saṃvibhāgo yathāvidhi
||22||ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा ।
शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
aṣṭābhyāṃ ca caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ |
ekādaśyāṃ ca vidhivadupavāsomamārcanam
||23||अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः ।
एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
iti saṃkṣepataḥ prokto mayāśramaniṣeviṇām |
brahmakṣatraviśāṃ devi yatīnāṃ brahmacāriṇām
||24||इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ।
ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
tathaiva vānaprasthānāṃ gṛhasthānāṃ ca sundari |
śūdrāṇāmatha nārīṇāṃ dharma eṣa sanātanaḥ
||25||तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि ।
शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
dhyeyastvayāhaṃ deveśi sadā jāpyaḥ ṣaḍakṣaraḥ |
vedoktamakhilaṃ dharmamiti dharmārthasaṃgrahaḥ
||26||ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः ।
वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
atha ye mānavā loke svecchayā dhṛtavigrahāḥ |
bhāvātiśayasaṃpannāḥ pūrvasaṃskārasaṃyutāḥ
||27||अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः ।
भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
viraktā vānuraktā vā stryādīnāṃ viṣayeṣvapi |
pāpairna te viliṃpaṃte 1 padmapatramivāṃbhasā
||28||विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि ।
पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
teṣāṃ mamātmavijñānaṃ viśuddhānāṃ vivekinām |
matprasādādviśuddhānāṃ duḥkhamāśramarakṣaṇāt
||29||तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् ।
मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
nāsti kṛtyamakṛtyaṃ ca samādhirvā parāyaṇam |
na vidhirna niṣedhaśca teṣāṃ mama yathā tathā
||30||नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् ।
न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
tatheha paripūrṇasya sādhyaṃ mama na vidyate |
tathaiva kṛtakṛtyānāṃ teṣāmapi na saṃśayaḥ
||31||तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते ।
तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
madbhaktānāṃ hitārthāya mānuṣaṃ bhāvamāśritāḥ |
rudralokātparibhraṣṭāste rudrā nātra saṃśayaḥ
||32||मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः ।
रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
mamānuśāsanaṃ yadvadbrahmādīnāṃ pravartakam |
tathā narāṇāmanyeṣāṃ tanniyogaḥ pravartakaḥ
||33||ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् ।
तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
mamājñādhārabhāvena sadbhāvātiśayena ca |
tadālokanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||34||ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च ।
तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
pratyayāśca pravartaṃte praśastaphalasūcakāḥ |
mayi bhāvavatāṃ puṃsāṃ prāgadṛṣṭārthagocarāḥ
||35||प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः ।
मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
kaṃpasvedo 'śrupātaśca kaṇṭhe ca svaravikriyā |
ānaṃdādyupalabdhiśca bhavedākasmikī muhuḥ
||36||कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया ।
आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
sa tairvyastaissamastairvā liṃgairavyabhicāribhiḥ |
maṃdamadhyottamairbhāvairvijñeyāste narottamāḥ
||37||स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः ।
मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
yathāyognisamāveśānnāyo bhavati kevalam |
sa tathaiva mama sānnidhyānna te kevalamānuṣāḥ
||38||यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् ।
स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
hastapādādisādharmyādrudrānmartyavapurdharān |
prākṛtāniva manvāno nāvajānīta paṃḍitaḥ
||39||हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् ।
प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
avajñānaṃ kṛtaṃ teṣu narairvyāmūḍhacetanaiḥ |
āyuḥ śriyaṃ kulaṃ śīlaṃ hitvā nirayamāvahet
||40||अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः ।
आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
brahmaviṣṇusureśānāmapi tūlāyate padam |
mattonyadanapekṣāṇāmuddhṛtānāṃ mahātmanām
||41||ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् ।
मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
aśuddhaṃ bauddhamaiśvaryaṃ prākṛtaṃ pauruṣaṃ tathā |
guṇeśānāmatastyājyaṃ guṇātītapadaiṣiṇām
||42||अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा ।
गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
atha kiṃ bahunoktena śreyaḥ prāptyaikasādhanam |
mayi cittasamāsaṃgo yena kenāpi hetunā
||43||अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् ।
मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
upamanyuruvāca
itthaṃ śrīkaṇṭhanāthena śivena paramātmanā |
hitāya jagatāmukto jñānasārārthasaṃgrahaḥ
||44||इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना ।
हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
vijñānasaṃgrahasyāsya vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ |
setihāsapurāṇāni vidyā vyākhyānavistaraḥ
||45||विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः ।
सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
jñānaṃ jñeyamanuṣṭheyamadhikāro 'tha sādhanam |
sādhyaṃ ceti ṣaḍarthānāṃ saṃgrahatveṣa saṃgrahaḥ
||46||ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् ।
साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
guroradhikṛtaṃ jñānaṃ jñeyaṃ pāśaḥ paśuḥ patiḥ |
liṃgārcanādyanuṣṭheyaṃ bhaktastvadhikṛto 'pi yaḥ
||47||गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः ।
लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
sādhanaṃ śivamaṃtrādyaṃ sādhyaṃ śivasamānatā |
ṣaḍarthasaṃgrahasyāsya jñānātsarvajñatocyate
||48||साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता ।
षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
prathamaṃ karma yajñāderbhaktyā vittānusārataḥ |
bāhyebhyarcya śivaṃ paścādaṃtaryāgarato bhavet
||49||प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः ।
बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
ratirabhyaṃtare yasya na bāhye puṇyagauravāt |
na karma karaṇīyaṃ hi bahistasya mahātmanāḥ
||50||रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् ।
न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
jñānāmṛtena tṛptasya bhaktyā śaivaśivātmanaḥ |
nāṃtarna ca bahiḥ kṛṣṇa kṛtyamasti kadācana
||51||ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः ।
नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
tasmātkrameṇa saṃtyajya bāhyamābhyaṃtaraṃ tathā |
jñānena jñeyamālokyājñānaṃ cāpi parityajet
||52||तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ।
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
naikāgraṃ cecchive cittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā |
ekāgrameva ceccittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā
||53||नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा ।
एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
tasmātkarmāṇyakṛtvā vā kṛtvā vāṃtarbahiḥkramāt |
yena kenāpyupāyena śive cittaṃ niveśayet
||54||तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् ।
येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
śive niviṣṭacittānāṃ pratiṣṭhitadhiyāṃ satām |
paratreha ca sarvatra nirvṛtiḥ paramā bhavet
||55||शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् ।
परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
ihonnamaḥ śivāyeti maṃtreṇānena siddhayaḥ |
sa tasmādadhigaṃtavyaḥ parāvaravibhūtaye
||56||इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः ।
स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe śivajñānavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ