pūjāvidhānavyākhyānavarṇanam
upamanyuruvāca
vyākhyāṃ pūjāvidhānasya pravadāmi samāsataḥ |
śivaśāstre śivenaiva śivāyai kathitasya tu
||1||व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः ।
शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु
aṃgamabhyaṃtaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam |
vidhāya vā na vā paścādbahiryāgaṃ samācaret
||2||अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् ।
विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्
tatra dravyāṇi manasā kalpayitvā viśodhya ca |
dhyātvā vināyakaṃ devaṃ pūjayitvā vidhānataḥ
||3||तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च ।
ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः
dakṣiṇe cottare caiva naṃdīśaṃ suyaśaṃ tathā |
ārādhya manasā samyagāsanaṃ kalpayedbudhaḥ
||4||दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा ।
आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः
ārādhanādikairyuktassiṃhayogāsanādikam |
padmāsanaṃ vā vimalaṃ tattvatrayasamanvitam
||5||आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् ।
पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्
tasyopari śivaṃ dhyāyetsāṃbaṃ sarvamanoharam |
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sarvāvayavaśobhanam
||6||तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्
sarvātiśayasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
raktāsyapāṇicaraṇaṃ kuṃdacaṃdrasmitānanam
||7||सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ phullapadmatrilocanam |
caturbhujamudārāṅgaṃ cārucaṃdrakalādharam
||8||शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् ।
चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्
varadābhayahastaṃ ca mṛgaṭaṃkadharaṃ haram |
bhujaṃgahāravalayaṃ cārunīlagalāṃtaram
||9||वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् ।
भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्
sarvopamānarahitaṃ sānugaṃ saparicchadam |
tataḥ saṃciṃtayettasya vāmabhāge maheśvarīm
||10||सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् ।
ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्
praphullotpalapatrābhāṃ vistīrṇāyatalocanām |
pūrṇacaṃdrābhavadanāṃ nīlakuṃcitamūrdhajām
||11||प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् ।
पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्
nīlotpaladalaprakhyāṃ candrārdhakṛtaśekharām |
ativṛttaghanottuṃgasnigdhapīnapayodharām
||12||नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् ।
अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्
tanumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pītasūkṣmavarāmbarām |
sarvābharaṇasaṃpannāṃ lalāṭatilakojjvalām
||13||तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् ।
सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्
vicitrapuṣpasaṃkīrṇakeśapāśopaśobhitām |
sarvato 'nuguṇākārāṃ kiṃcillajjānatānanām
||14||विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् ।
सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्
hemāraviṃdaṃ vilasaddadhānāṃ dakṣiṇe kare |
daṃḍavaccāparaṃ haste nyasyāsīnāṃ mahāsane
||15||हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे ।
दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने
pāśavicchedikāṃ sākṣātsaccidānaṃdarūpiṇīm |
evaṃ devaṃ ca devīṃ ca dhyātvāsanavare śubhe
||16||पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् ।
एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे
sarvopacāravadbhaktyā bhāvapuṣpaissamarcayet |
athavā parikalpyaivaṃ mūrtimanyatamāṃ vibhoḥ
||17||सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् ।
अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः
śaivīṃ sadāśivākhyāṃ vā tathā māheśvarīṃ parām |
ṣaḍviṃśakābhidhānāṃ vā śrīkaṃṭhākhyāmathāpi vā
||18||शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् ।
षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा
mantranyāsādikāṃ cāpi kṛtvā svasyāṃ tanau yathā |
asyāṃ mūrtau mūrtimaṃtaṃ śivaṃ sadasataḥ param
||19||मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा ।
अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्
dhyātvā bāhyakrameṇaiva pūjāṃ nirvartayeddhiyā |
samidājyādibhiḥ paścānnābhau homaṃ ca bhāvayet
||20||ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया ।
समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्
bhrūmadhye ca śivaṃ dhyāyecchuddhadīpaśikhākṛtim |
itthamaṃge svataṃtre vā yoge dhyānamaye śubhe
||21||भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् ।
इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे
agnikāryāvasānaṃ ca sarvatraiva samo vidhiḥ |
atha ciṃtāmayaṃ sarvaṃ samāpyārādhanakramam
||22||अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः ।
अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्
liṃge ca pūjayeddevaṃ sthaṃḍile vānale 'pi vā
||23||लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe pūjāvidhānavyākhyānavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ