kiṃ tatpāśupataṃ jñānaṃ kathaṃ paśupatiśśivaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ tatpāśupataṃ jñānaṃ kathaṃ paśupatiśśivaḥ |
kathaṃ dhaumyāgrajaḥ pṛṣṭaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
||1||किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः ।
कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
etatsarvaṃ samācakṣva vāyo śaṃkaravigraha |
tatsamo na hi vaktāsti trailokyeṣvaparaḥ prabhuḥ
||2||एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह ।
तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
sūta uvāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ maharṣīṇāṃ prabhaṃjanaḥ |
saṃsmṛtya śivamīśānaṃ pravaktumupacakrame
||3||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः ।
संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
vāyuruvāca
purā sākṣānmaheśena śrīkaṃṭhākhyena mandare |
devyai devena kathitaṃ jñānaṃ pāśupataṃ param
||4||पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे ।
देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
tadeva pṛṣṭaṃ kṛṣṇena viṣṇunā viśvayoninā |
paśutvaṃ ca surādīnāṃ patitvaṃ ca śivasya ca
||5||तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना ।
पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
yathopadiṣṭaṃ kṛṣṇāya muninā hyupamanyunā |
tathā samāsato vakṣye tacchṛṇudhvamataṃdritāḥ
||6||यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना ।
तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
puropamanyumāsīnaṃ viṣṇuḥkṛṣṇavapurdharaḥ |
praṇipatya yathānyāyamidaṃ vacanamabravīt
||7||पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः ।
प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
śrīkṛṣṇa uvāca
bhagavañchrotumicchāmi devyai devena bhāṣitam |
divyaṃ pāśupataṃ jñānaṃ vibhūtiṃ vāsya kṛtsnaśaḥ
||8||भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् ।
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
kathaṃ paśupatirdevaḥ paśavaḥ ke prakīrtitāḥ |
kaiḥ pāśaiste nibadhyaṃte vimucyaṃte ca te katham
||9||कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः ।
कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
iti saṃcoditaḥ śrīmānupamanyurmahātmanā |
praṇamya devaṃ devīṃ ca prāha puṣṭo yathā tathā
||10||इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना ।
प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
upamanyuruvāca
brahmādyāḥ sthāvarāṃtāśca devadevasya śūlinaḥ |
paśavaḥ parikīrtyaṃte saṃsāravaśavartinaḥ
||11||ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः ।
पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
teṣāṃ patitvāddeveśaḥ śivaḥ paśupatiḥ smṛtaḥ |
malamāyādibhiḥ pāśaiḥ sa badhnāti paśūnpatiḥ
||12||तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः ।
मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
sa eva mocakasteṣāṃ bhaktyā samyagupāsitaḥ |
caturviṃśatitattvāni māyākarmaguṇā amī
||13||स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः ।
चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
viṣayā iti kathyante pāśā jīvanibandhanāḥ |
brahmādistambaparyaṃtān paśūnbaddhvā maheśvaraḥ
||14||विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
pāśairetaiḥ patirdevaḥ kāryaṃ kārayati svakam |
tasyājñayā maheśasya prakṛtiḥ puruṣocitām
||15||पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् ।
तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
buddhiṃ prasūte sā buddhirahaṃkāramahaṃkṛtiḥ |
indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrāpañcakaṃ tathā
||16||बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
śāsanāddevadevasya śivasya śivadāyinaḥ |
tanmātrāṇyapi tasyaiva śāsanena mahīyasā
||17||शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः ।
तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
mahābhūtānyaśeṣāṇi bhāvayaṃtyanupūrvaśaḥ |
brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ dehināṃ dehasaṃgatim
||18||महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः ।
ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
mahābhūtānyaśeṣāṇi janayaṃti śivājñayā |
adhyavasyati vai buddhirahaṃkārobhimanyate
||19||महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया ।
अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
cittaṃ cetayate cāpi manaḥ saṃkalpayatyapi |
śrotrādīni ca gṛhṇanti śabdādīnviṣayān pṛthak
||20||चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि ।
श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
svāneva nānyāndevasya divyenājñābalena vai |
vāgādīnyapi yānyāsaṃstāni karmendriyāṇi ca
||21||स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै ।
वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
yathā svaṃ karma kurvanti nānyatkiṃcicchivājñayā |
śabdādayopi gṛhyaṃte kriyante vacanādayaḥ
||22||यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया ।
शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
avilaṃghyā hi sarveṣāmājñā śaṃbhorgarīyasī |
avakāśamaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ saṃprayacchati
||23||अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी ।
अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
ākāśaḥ parameśasya śāsanādeva sarvagaḥ |
prāṇādyaiśca tathā nāmabhedairaṃtarbahirjagat
||24||आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः ।
प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
bibharti sarvaṃ śarvasya śāsanena prabhañjanaḥ |
havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi
||25||बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः ।
हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
pākādyaṃ ca karotyagniḥ parameśvaraśāsanāt |
saṃjīvanādyaṃ sarvasya kurvatyāpastadājñayā
||26||पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् ।
संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
viśvambharā jagannityaṃ dhatte viśveśvarājñayā |
devānpātyasurān haṃti trilokamabhirakṣati
||27||विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया ।
देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
ājñayā tasya devendraḥ sarvairdevairalaṃghyayā |
ādhipatyamapāṃ nityaṃ kurute varuṇassadā
||28||आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया ।
आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
pāśairbadhnāti ca yathā daṃḍyāṃstasyaiva śāsanāt |
dadāti nityaṃ yakṣendro draviṇaṃ draviṇeśvaraḥ
||29||पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् ।
ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
puṇyānurūpaṃ bhūtebhyaḥ puruṣasyānuśāsanāt |
karoti saṃpadaḥ śaśvajjñānaṃ cāpi sumedhasām
||30||पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् ।
करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
nigrahaṃ cāpyasādhūnāmīśānaśśivaśāsanāt |
dhatte tu dharaṇīṃ mūrdhnā śeṣaḥ śivaniyogataḥ
||31||निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् ।
धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
yāmāhustāmasīṃ raudrīṃ mūrtimaṃtakarīṃ hareḥ |
sṛjatyaśeṣamīśasya śāsanāccaturānanaḥ
||32||यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः ।
सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
anyābhirmūrtibhiḥ svābhiḥ pāti cāṃte nihanti ca |
viṣṇuḥ pālayate viśvaṃ kālakālasya śāsanāt
||33||अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च ।
विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
sṛjate trasate cāpi svakābhistanubhistribhiḥ |
haratyaṃte jagatsarvaṃ harastasyaiva śāsanāt
||34||सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः ।
हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
sṛjatyapi ca viśvātmā tridhā bhinnastu rakṣati |
kālaḥ karoti sakalaṃ kālassaṃharati prajāḥ
||35||सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति ।
कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
kālaḥ pālayate viśvaṃ kālakālasya śāsanāt |
tribhiraṃśairjagadbibhrattejobhirvṛṣṭimādiśan
||36||कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् ।
त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
divi varṣatyasau bhānurdevadevasya śāsanāt |
puṣṇātyoṣadhijātāni bhūtānyāhlādayatyapi
||37||दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् ।
पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
devaiśca pīyate caṃdraścandrabhūṣaṇaśāsanāt |
ādityā vasavo rudrā aśvinau marutastathā
||38||देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् ।
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
khecarā ṛṣayassiddhā bhogino manujā mṛgāḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva kīṭādyāḥ sthāvarāṇi ca
||39||खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः ।
पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
nadyassamudrā girayaḥ kānanāni sarāṃsi ca |
vedāḥ sāṃgāśca śāstrāṇi maṃtrastomamakhādayaḥ
||40||नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च ।
वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
kālāgnyādiśivāṃtāni bhuvanāni sahādhipaiḥ |
brahmāṃḍānyapyasaṃkhyāni teṣāmāvaraṇāni ca
||41||कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः ।
ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
vartamānānyatītāni bhaviṣyantyapi kṛtsnaśaḥ |
diśaśca vidiśaścaiva kālabhedāḥ kalādayaḥ
||42||वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः ।
दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
yacca kiṃcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate 'pi vā |
tatsarvaṃ śaṃkarasyājñā balena samadhiṣṭhitam
||43||यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा ।
तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
ājñābalāttasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ |
jyotirgaṇāḥ śakramukhāśca devāḥ sthiraṃ ciraṃ vā cidacidyadasti
||44||आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ।
ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
upamanyuruvāca
atyāścaryamidaṃ kṛṣṇa śaṃbhoramitakarmaṇaḥ |
ājñākṛtaṃ śṛṇuṣvaitacchrutaṃ śrutimukhe mayā
||45||अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः ।
आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
purā kila surāḥ seṃdrā vivadaṃtaḥ parasparam |
asurānsamare jitvā jetāhamahamityuta
||46||पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् ।
असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
tadā maheśvarasteṣāṃ madhyato varaveṣadhṛk |
svalakṣaṇairvihīnāṃgaḥ svayaṃ yakṣa ivābhavat
||47||तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् ।
स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
sa tānāha surānekaṃ tṛṇamādāya bhūtale |
ya etadvikṛtaṃ kartuṃ kṣamate sa tu daityajit
||48||स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले ।
य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
yakṣasya vacanaṃ śrutvā vajrapāṇiḥ śacīpatiḥ |
kiṃcitkruddho vihasyainaṃ tṛṇamādātumudyataḥ
||49||यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः ।
किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
na tattṛṇamupadātuṃ manasāpi ca śakyate |
yathā tathāpi tacchettuṃ vajraṃ vajradharo 'sṛjat
||50||न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते ।
यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
tadvajraṃ nijavajreṇa saṃsṛṣṭamiva sarvataḥ |
tṛṇenābhihataṃ tena tiryagagraṃ papāta ha
||51||तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः ।
तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
tataścānye susaṃrabdhā lokapālā mahābalāḥ |
sasṛjustṛṇamuddiśya svāyudhāni sahasraśaḥ
||52||ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः ।
ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
prajajjvāla mahāvahniḥ pracaṃḍaḥ pavano vavau |
pravṛddho 'pāṃpatiryadvatpralaye samupasthite
||53||प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ ।
प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
evaṃ devaissamārabdhaṃ tṛṇamuddiśya yatnataḥ |
vyarthamāsīdaho kṛṣṇa yakṣasyātmabalena vai
||54||एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः ।
व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
tadāha yakṣaṃ deveṃdraḥ ko bhavānityamarṣitaḥ |
tatassa paśyatāmeva teṣāmaṃtaradhādatha
||55||तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः ।
ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
tadaṃtare haimavatī devī divyavibhūṣaṇā |
āvirāsīnnabhoraṃge śobhamānā śucismitā
||56||तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा ।
आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
tāṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭā devāḥ śakrapurogamāḥ |
praṇamya yakṣaṃ papracchuḥ ko 'sau yakṣo vilakṣaṇaḥ
||57||तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः ।
प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
sā 'bravītsasmitaṃ devī sa yuṣmākamagocaraḥ |
tenedaṃ bhramyate cakraṃ saṃsārākhyaṃ carācaram
||58||सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः ।
तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
tenādau kriyate viśvaṃ tena saṃhriyate punaḥ |
na tanniyantā kaścitsyāttena sarvaṃ niyamyate
||59||तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः ।
न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
ityuktvā sā mahādevī tatraivāṃtaradhatta vai |
devāśca vismitāḥ sarve tāṃ praṇamya divaṃ yayuḥ
||60||इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै ।
देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe dvitīyo 'dhyāyaḥ