harividhimohanivāraṇam
upamanyuruvāca
athāvirabhavattatra sanādaṃ śabdalakṣaṇam |
omityekākṣaraṃ brahma brahmaṇaḥ pratipādakam
||1||अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्
tadapyaviditaṃ tāvadbrahmaṇā viṣṇunā tathā |
rajasā tamasā cittaṃ tayoryasmāttiraskṛtam
||2||तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा ।
रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्
tadā vibhaktamabhavaccaturdhaikaṃ tadakṣaram |
a u meti trimātrābhiḥ parastāccārdhamātrayā
||3||तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् ।
अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया
tatrākāraḥ śrito bhāge jvalalliṃgasya dakṣiṇe |
ukāraścottare tadvanmakārastasya madhyataḥ
||4||तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे ।
उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः
ardhamātrātmako nādaḥ śrūyate liṃgamūrdhani |
vibhakte 'pi tadā tasminpraṇave paramākṣare
||5||अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि ।
विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे
vibhāvārthaṃ ca tau devau na kiṃcidavajagmatuḥ |
vedātmanā tadāvyaktaḥ praṇavo vikṛtiṃ gataḥ
||6||विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः ।
वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः
tatrākāro ṛgabhavadukāro yajuravyayaḥ |
makārassāma saṃjāto nādastvātharvaṇī śrutiḥ
||7||तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः ।
मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः
ṛgayaṃ sthāpayāmāsa samāsāttvarthamātmanaḥ |
rajoguṇeṣu brahmāṇaṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi
||8||ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः ।
रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि
sṛṣṭiṃ lokeṣu pṛthivīṃ tattveṣvātmānamavyayam |
kalādhvani nivṛttiṃ ca sadyaṃ brahmasu pañcasu
||9||सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् ।
कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु
liṃgabhāgeṣvadhobhāgaṃ bījākhyaṃ kāraṇatraye |
catuḥṣaṣṭiguṇaiśvaryaṃ bauddhaṃ yadaṇimādiṣu
||10||लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये ।
चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु
taditthamarthairdaśabhirvyāptaṃ viśvamṛcā jagat |
athopasthāpayāmāsa svārthaṃ daśavidhaṃ yajuḥ
||11||तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् ।
अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः
sattvaṃ guṇeṣu viṣṇuṃ ca mūrtiṣvādyaṃ kriyāsvapi |
sthitiṃ lokeṣvaṃtarikṣaṃ vidyāṃ tattveṣu ca triṣu
||12||सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि ।
स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु
kalādhvasu pratiṣṭhāṃ ca vāmaṃ brahmasu pañcasu |
madhyaṃ tu liṃgabhāgeṣu yoniṃ ca triṣu hetuṣu
||13||कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु ।
मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु
prākṛtaṃ ca yathaiśvaryaṃ tasmādviśvaṃ yajurmayam |
tatopasthāpayāmāsa sāmārthaṃ daśadhātmanaḥ
||14||प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् ।
ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः
tamoguṇeṣvatho rudraṃ mūrtiṣvādyaṃ kriyāsu ca |
saṃhṛtiṃ triṣu lokeṣu tattveṣu śivamuttamam
||15||तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च ।
संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्
vidyākalāsvaghoraṃ ca tathā brahmasu pañcasu |
liṃgabhāgeṣu pīṭhordhvaṃ bījinaṃ kāraṇatraye
||16||विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु ।
लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये
pauruṣaṃ ca tathaiśvaryamitthaṃ sāmnā tataṃ jagat |
athātharvāha nairguṇyamarthaṃ prathamamātmanaḥ
||17||पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् ।
अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः
tato maheśvaraṃ sākṣānmūrtiṣvapi sadāśivam |
kriyāsu niṣkriyasyāpi śivasya paramātmanaḥ
||18||ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् ।
क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः
bhūtānugrahaṇaṃ caiva mucyaṃte yena jaṃtavaḥ |
lokeṣvapi yato vāco nivṛttā manasā saha
||19||भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः ।
लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह
tadūrdhvamunmanā lokātsomalokamalaukikam |
somassahomayā yatra nityaṃ nivasatīśvaraḥ
||20||तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् ।
सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः
tadūrdhvamunmanā lokādyaṃ prāpto na nivartate |
śāṃtiṃ ca śāṃtyatītāṃ ca vyāpikāṃ cai kalāsvapi
||21||तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते ।
शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि
tatpūruṣaṃ tatheśānaṃ brahma brahmasu pañcasu |
mūrdhānamapi liṃgasya nādabhāgeṣvanuttamam
||22||तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु ।
मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्
yatrāvāhya samārādhyaḥ kevalo niṣkalaḥ śivaḥ |
tatteṣvapi tadā biṃdornādācchaktestataḥ parāt
||23||यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः ।
तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्
tattvādapi paraṃ tattvamatattvaṃ paramārthataḥ |
kāraṇeṣu trayātītānmāyāvikṣobhakāraṇāt
||24||तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः ।
कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्
anaṃtācchuddhavidyāyāḥ parastācca maheśvarāt |
sarvavidyeśvarādhīśānna parācca sadāśivāt
||25||अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् ।
सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्
sarvamaṃtratanordevācchaktitrayasamanvitāt |
pañcavaktrāddaśabhujātsākṣātsakalaniṣkalāt
||26||सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् ।
पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्
tasmādapi parādbiṃdorardhedośca tataḥ parāt |
tataḥ parānniśādhīśānnādākhyācca tataḥ parāt
||27||तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् ।
ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्
tataḥ parātsuṣumneśādbrahmaraṃdhreśvarādapi |
tataḥ parasmācchakteśca parastācchivatattvataḥ
||28||ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि ।
ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः
paramaṃ kāraṇaṃ sākṣātsvayaṃ niṣkāraṇaṃ śivam |
kāraṇānāṃ ca dhātāraṃ dhyātārāṃ dhyeyamavyayam
||29||परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् ।
कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्
paramākāśamadhyasthaṃ paramātmopari sthitaṃ |
sarvaiśvaryeṇa saṃpannaṃ sarveśvaramanīśvaram
||30||परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं ।
सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्
aiśvaryāccāpi māyeyādaśuddhānmānuṣādikāt |
aparācca parāttyājyādadhiśuddhādhvagocarāt
||31||ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् ।
अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्
tatparācchuddhavidyādyādunmanāṃtātparātparāt |
paramaṃ paramaiśvaryamunmanādyamanādi ca
||32||तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् ।
परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च
apāramaparādhīnaṃ nirastātiśayaṃ sthiram |
itthamarthairdaśavidhairiyamātharvaṇī śrutiḥ
||33||अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् ।
इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः
yasmādgarīyasī tasmādviśvaṃ vyāptamatharvaṇāt |
ṛgvedaḥ punarāhedaṃ jāgradrūpaṃ mayocyate
||34||यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् ।
ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते
yenāhamātmatattvasya nityamasmyabhidhāyakaḥ |
yajurvedo 'vadattadvatsvapnāvasthā mayocyate
||35||येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः ।
यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते
bhogyātmanā pariṇatā vidyāvedyā yato mayi |
sāma cāha suṣuptyākhyamevaṃ sarvaṃ mayocyate
||36||भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि ।
साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते
mamārthena śivenedaṃ tāmasenābhidhīyate |
atharvāha turāyākhyaṃ turīyātītameva ca
||37||ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते ।
अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च
mayābhidhīyate tasmādadhvātītapadosmyaham |
adhvātmakaṃ tu tritayaṃ śivavidyātmasaṃjñitam
||38||मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् ।
अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्
tattraiguṇyaṃ trayīsādhyaṃ saṃśodhyaṃ ca padaiṣiṇā |
adhvātītaṃ turīyākhyaṃ nirvāṇaṃ paramaṃ padam
||39||तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा ।
अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्
tadatītaṃ ca nairguṇyādadhvanosya viśodhakam |
dvayoḥ pramāpako nādo nadāṃtaśca madātmakaḥ
||40||तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् ।
द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः
tasmānmamārthasvātaṃtryātpradhānaḥ parameśvaraḥ |
yadasti vastu tatsarvaṃ guṇapradhānyayogataḥ
||41||तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः ।
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः
samastaṃ vyastamapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate |
savārthavācakaṃ tasmādekaṃ brahmaitadakṣaram
||42||समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते ।
सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्
tenomiti jagatkṛtsnaṃ kurute prathamaṃ śivaḥ |
śivo hi praṇavo hyeṣa praṇavo hi śivaḥ smṛtaḥ
||43||तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः ।
शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः
vācyavācakayorbhedo nātyaṃtaṃ vidyate yataḥ |
ciṃtayā rahito rudro vācoyanmanasā saha
||44||वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः ।
चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह
aprāpya tannivartaṃte vācyastvekākṣareṇa saḥ |
ekākṣarādakārākhyādātmā brahmābhidhīyate
||45||अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः ।
एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते
ekākṣarādukārākhyāddvidhā viṣṇurudīryate |
ekākṣarānmakārākhyācchivo rudra udāhṛtaḥ
||46||एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते ।
एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः
dakṣiṇāṃgānmaheśasya jāto brahmātmasaṃjñikaḥ |
vāmāṃgādabhavadviṣṇustato vidyeti saṃjñitaḥ
||47||दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः ।
वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः
hṛdayānnīlarudro bhūcchivasya śivasaṃjñikaḥ |
sṛṣṭeḥ pravartako brahmā sthiterviṣṇurvimohakaḥ
||48||हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः ।
सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः
saṃhārasya tathā rudrastayornityaṃ niyāmakaḥ
||49||संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः
tasmāttrayaste kathyaṃte jagataḥ kāraṇāni ca |
kāraṇatrayahetuśca śivaḥ paramakāraṇam
||50||तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च ।
कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम्
arthametamavijñāya rajasā baddhavairayoḥ |
yuvayoḥ pratibodhāya madhye liṃgamupasthitam
||51||अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः ।
युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम्
evamomiti māṃ prāhuryadihoktamatharvaṇā |
ṛco yajūṃṣi sāmāni śākhāścānyāḥ sahasraśaḥ
||52||एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा ।
ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः
vedeṣvevaṃ svayaṃ vaktrairvyaktamityavadatsvapi |
svapnānubhūtamiva tattābhyāṃ nādhyavasīyate
||53||वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि ।
स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते
tayostatra prabodhāya tamopanayanāya ca |
liṃgepi mudritaṃ sarvaṃ yathā vedairudāhṛtam
||54||तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च ।
लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम्
taddṛṣṭvā mudritaṃ liṃge prasādālliṃginastadā |
praśāṃtamanasau devau prabuddhau saṃbabhūvatuḥ
||55||तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा ।
प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः
utpattiṃ vilayaṃ caiva yathātmyaṃ ca ṣaḍadhvanām |
tataḥ parataraṃ dhāma dhāmavaṃtaṃ ca pūruṣam
||56||उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम् ।
ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम्
niruttarataraṃ brahma niṣkalaṃ śivamīśvaram |
paśupāśamayasyāsya prapañcasya sadā patim
||57||निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम् ।
पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम्
akutobhayamatyaṃtamavṛddhikṣayamavyayam |
vāhyamābhyaṃtaraṃ vyāptaṃ vāhyābhyaṃtaravarjitam
||58||अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम् ।
वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम्
nirastātiśayaṃ śaśvadviśvalokavilakṣaṇam |
alakṣaṇamanirdeśyamavāṅmanasagocaram
||59||निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम् ।
अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम्
prakāśaikarasaṃ śāṃtaṃ prasannaṃ satatoditam |
sarvakalyāṇanilayaṃ śaktyā tādṛśayānvitam
||60||प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम् ।
सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम्
jñātvā devaṃ virūpākṣaṃ brahmanārāyaṇau tadā |
racayitvāṃjaliṃ mūrdhni bhītau tau vācamūcatuḥ
||61||ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा ।
रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः
brahmovāca ajño vāhamabhijño vā tvayādau deva nirmitaḥ |
īdṛśīṃ bhrāṃtimāpanna iti ko 'trāparādhyati
||62||ब्रह्मोवाच अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः ।
ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति
āstāṃ mamedamajñānaṃ tvayi sannihate prabho |
nirbhayaḥ ko 'bhibhāṣeta kṛtyaṃ svasya parasya vā
||63||आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो ।
निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा
āvayordevadevasya vivādo 'pi hi śobhanaḥ |
pādapraṇāmaphalado nāthasya bhavato yataḥ
||64||आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः ।
पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः
viṣṇuruvāca
stotuṃ deva na vāgasti mahimnaḥ sadṛśī tava |
prabhoragre vidheyānāṃ tūṣṇīṃbhāvo vyatikramaḥ
||65||स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव ।
प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः
kimatra saṃghaṭetkṛtyamityevāvasarocitam |
ajānannapi yatkiṃcitpralapya tvāṃ nato 'smyaham
||66||किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम् ।
अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम्
kāraṇatvaṃ tvayā dattaṃ vismṛtaṃ tava māyayā |
mohito 'haṃkṛtaścāpi punarevāsmi śāsitaḥ
||67||कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया ।
मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः
vijñāpitaiḥ kiṃ bahubhirbhītosmi bhṛśamīśvara |
yato 'hamaparicchedyaṃ tvāṃ paricchettumudyataḥ
||68||विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर ।
यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः
tvāmuśaṃti mahādevaṃ bhītānāmārtināśanam |
ato vyatikramaṃ me 'dya kṣaṃtumarhasi śaṃkara
||69||त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम् ।
अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर
iti vijñāpitastābhyāmīśvarābhyāṃ maheśvaraḥ |
prīto 'nugṛhya tau devau smitapūrvamabhāṣata
||70||इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः ।
प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत
īśvara uvāca
vatsavatsa vidhe viṣṇo māyayā mama mohitau |
yuvāṃ prabhutve 'haṃkṛtya buddhavairo parasparam
||71||वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ ।
युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम्
vivādaṃ yuddhaparyaṃtaṃ kṛtvā noparatau kila |
tataścchinnā prajāsṛṣṭirjagatkāraṇabhūtayoḥ
||72||विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल ।
ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः
ajñānamānaprabhavādvaimatyādyuvayorapi |
tannivartayituṃ yuṣmaddarpamohau mayaiva tu
||73||अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि ।
तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु
evaṃ nivāritāvadyaliṃgāvirbhāvalīlayā |
tasmādbhūyo vivādaṃ ca vrīḍāṃ cotsṛjya kṛtsnaśaḥ
||74||एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया ।
तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः
yathāsvaṃ karma kuryātāṃ bhavaṃtau vītamatsarau |
purā mamājñayā sārdhaṃ samastajñānasaṃhitāḥ
||75||यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ ।
पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः
yuvābhyāṃ hi mayā dattā kāraṇatvaprasiddhaye |
maṃtraratnaṃ ca sūtrākhyaṃ pañcākṣaramayaṃ param
||76||युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये ।
मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम्
mayopadiṣṭaṃ sarvaṃ tadyuvayoradya vismṛtam |
dadāmi ca punaḥ sarvaṃ yathāpūrvaṃ mamājñayā
||77||मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम् ।
ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया
yato vinā yuvāṃ tena na kṣamau sṛṣṭirakṣaṇe |
evamuktvā mahādevo nārāyaṇapitāmahau
||78||यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे ।
एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ
maṃtrarājaṃ dadau tābhyāṃ jñānasaṃhitayā saha |
tau labdhvā mahatīṃ divyāmājñāṃ māheśvarīṃ parām
||79||मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह ।
तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम्
mahārthaṃ maṃtraratnaṃ ca tathaiva sakalāḥ kalāḥ |
daṃḍavatpraṇatiṃ kṛtvā devadevasya pādayoḥ
||80||महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः ।
दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः
atiṣṭhatāṃ vītabhayāvānaṃdāstimitau tadā |
etasminnaṃtare citramiṃdrajālavadaiśvaram
||81||अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा ।
एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम्
liṃgaṃ kvāpi tirobhūtaṃ na tābhyāmupalabhyate |
tato vilapya hāheti sadyaḥpraṇayabhaṃgataḥ
||82||लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते ।
ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः
kimasatyamidaṃ vṛttamiti coktvā parasparam |
aciṃtyavaibhavaṃ śaṃbhorviciṃtya ca gatavyathau
||83||किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम् ।
अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ
abhyupetya parāṃ maitrīmāliṃgya ca parasparam |
jagadvyāpāramuddiśya jagmaturdevapuṃgavau
||84||अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम् ।
जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ
tataḥ prabhṛti śakrādyāḥ sarva eva surāsurāḥ |
ṛṣayaśca narā nāgā nāryaścāpi vidhānataḥ |
liṃgapratiṣṭhā kurvaṃti liṃge taṃ pūjayaṃti ca
||85||ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः ।
ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः ।
लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe harividhimohanivāraṇaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ