śivatattvakathanam
upamanyuruvāca
śaktissvābhavikī tasya vidyā viśvavilakṣaṇā |
ekānekasya rūpeṇa bhāti bhānoriva prabhā
||1||शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा ।
एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा
anaṃtāḥ śaktayo yasyā icchājñānakriyādayaḥ |
māyādyāścābhavanvahnorvisphuliṃgā yathā tathā
||2||अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः ।
मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा
sadāśiveśvarādyā hi vidyā 'vidyeśvarādayaḥ |
abhavanpuruṣāścāsyāḥ prakṛtiśca parātparā
||3||सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः ।
अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा
mahadādiviśeṣāṃtāstvajādyāścāpi mūrtayaḥ |
yaccānyadasti tatsarvaṃ tasyāḥ kāryaṃ na saṃśayaḥ
||4||महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः ।
यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः
sā śaktissarvagā sūkṣmā prabodhānaṃdarūpiṇī |
śaktimānucyate devaśśivaśśītāṃśubhūṣaṇaḥ
||5||सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी ।
शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः
vedyaśśivaśśivā vidyā prajñā caiva śrutiḥ smṛtiḥ |
dhṛtireṣā sthitirniṣṭhā jñānecchākarmaśaktayaḥ
||6||वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः ।
धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः
ājñā caiva paraṃ brahma dve vidye ca parāpare |
śuddhavidyā śuddhakalā sarvaṃ śaktikṛtaṃ yataḥ
||7||आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे ।
शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः
māyā ca prakṛtirjīvo vikāro vikṛtistathā |
asacca sacca yatkiṃcittayā sarvamidaṃ tatam
||8||माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा ।
असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्
sā devī māyayā sarvaṃ brahmāṃḍaṃ sacarācaram |
mohayatyaprayatnena mocayatyapi līlayā
||9||सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् ।
मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया
anayā saha sarveśaḥ saptaviṃśaprakārayā |
viśvaṃ vyāpya sthitastasmānmuktiratra pravartate
||10||अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया ।
विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते
mumukṣavaḥ purā kecinmunayo brahmavādinaḥ |
saṃśayāviṣṭamanaso vismṛśaṃti yathātatham
||11||मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः ।
संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्
kiṃ kāraṇaṃ kuto jātā jīvāmaḥ kena vā vayam |
kutrāsmākaṃ saṃpratiṣṭhā kena vādhiṣṭhitā vayam
||12||किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् ।
कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्
kena vartāmahe śaśvatsukheṣvanyeṣu cāniśam |
avilaṃghyā ca viśvasya vyavasthā kena vā kṛtā
||13||केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् ।
अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता
kālasya bhāvo niyatiryadṛcchā nātra yujyate |
bhūtāni yoniḥ puruṣo yogī caiṣāṃ paro 'tha vā
||14||कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते ।
भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा
acetanatvātkālādeścetanatvepi cātmanaḥ |
sukhaduḥkhāni bhūtatvādanīśatvādvicāryate
||15||अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः ।
सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते
taddhyānayogānugatāṃ prapaśyañchaktimaiśvarīm |
pāśavicchedikāṃ sākṣānnigūḍhāṃ svaguṇairbhṛśam
||16||तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् ।
पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्
tayā vicchinnapāśāste sarvakāraṇakāraṇam |
śaktimaṃtaṃ mahādevamapaśyandivyacakṣuṣā
||17||तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् ।
शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा
yaḥ kāraṇānyaśeṣāṇi kālātmasahitāni ca |
aprameyo 'nayā śaktyā sakalaṃ yo 'dhitiṣṭhati
||18||यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च ।
अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति
tataḥ prasādayogena yogena parameṇa ca |
dṛṣṭena bhaktiyogena divyaḥ gatimavāpnuyuḥ
||19||ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च ।
दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः
tasmātsaha tathā śaktyā hṛdi paśyaṃti ye śivam |
teṣāṃ śāśvatikī śāṃtirnaitareṣāmiti śrutiḥ
||20||तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् ।
तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः
na hi śaktimataśśaktyā viprayogo 'sti jātucit |
tasmācchakteḥ śaktimatastādātmyānnirvṛtirdvayoḥ
||21||न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् ।
तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः
kramo vivakṣito nūnaṃ vimuktau jñānakarmaṇoḥ |
prasāde sati sā mūrtiryasmātkaratale sthitā
||22||क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः ।
प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता
devo vā dānavo vāpi paśurvā vihago 'pi vā |
kīro vātha kṛmirvāpi mucyate tatprasādataḥ
||23||देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा ।
कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः
garbhastho jāyamāno vā bālo vā taruṇo.pi vā |
vṛddho vā mriyamāṇo vā svargastho vātha nārakī
||24||गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा ।
वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी
patito vāpi dharmātmā paṃḍito mūḍha eva vā |
prasāde tatkṣaṇādeva mucyate nātra saṃśayaḥ
||25||पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा ।
प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः
ayogyānāṃ ca kāruṇyādbhaktānāṃ parameśvaraḥ |
prasīdati na saṃdeho vigṛhya vividhānmalān
||26||अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः ।
प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्
prasadādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
avasthābhedamutprekṣya vidvāṃstatra na muhyati
||27||प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति
prasādapūrvikā yeyaṃ bhuktimuktividhāyinī |
naiva sā śakyate prāptuṃ narairekena janmanā
||28||प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी ।
नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना
anekajanmasiddhānāṃ śrautasmārtānuvartinām |
viraktānāṃ prabuddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ
||29||अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् ।
विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः
prasanne sati deveśa paśau tasminpravartate |
asti nātho mametyalpā bhaktirbuddhipurassarā
||30||प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते ।
अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा
tapasā vividhaiśśaivairdharmaissaṃyujyate naraḥ |
tatra yoge tadabhyāsastato bhaktiḥ parā bhavet
||31||तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः ।
तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्
parayā ca tayā bhaktyā prasādo labhyate paraḥ |
prasādātsarvapāśebhyo muktirmuktasya nirvṛtiḥ
||32||परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः ।
प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः
alpabhāvo 'pi yo martyasso 'pi janmatrayātparam |
nayoniyaṃtrapīḍāyai bhavennaivātra saṃśayaḥ
||33||अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् ।
नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः
sāṃgā 'naṃgā ca yā sevā sā bhaktiriti kathyate |
sā punarbhidyate tredhā manovākkāyasādhanaiḥ
||34||सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते ।
सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः
śivarūpādiciṃtā yā sā sevā mānasī smṛtā |
japādirvācikī sevā karmapūjādi kāyikī
||35||शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता ।
जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी
seyaṃ trisādhanā sevā śivadharmaśca kathyate |
sa tu pañcavidhaḥ proktaḥ śivena paramātmanā
||36||सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते ।
स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना
tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ ceti samāsataḥ |
karmaliṅgārcanādyaṃ ca tapaścāndrāyaṇādikam
||37||तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः ।
कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्
japastridhā śivābhyāsaścintā dhyānaṃ śivasya tu |
śivāgamoktaṃ yajjñānaṃ tadatra jñānamucyate
||38||जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु ।
शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते
śrīkaṃṭhena śivenoktaṃ śivāyai ca śivāgamaḥ |
śivāśritānāṃ kāruṇyācchreyasāmekasādhanam
||39||श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः ।
शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्
tasmādvivardhayedbhaktiṃ śive paramakāraṇe |
tyajecca viṣayāsaṃgaṃ śreyo 'rthī matimānnaraḥ
||40||तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे ।
त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śivatattvakathanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ