शिवतत्त्वकथनम्
उपमन्युरुवाच
शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा ।
एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा
॥१॥अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः ।
मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा
॥२॥सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः ।
अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा
॥३॥महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः ।
यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः
॥४॥सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी ।
शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः
॥५॥वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः ।
धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः
॥६॥आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे ।
शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः
॥७॥माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा ।
असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्
॥८॥सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् ।
मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया
॥९॥अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया ।
विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते
॥१०॥मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः ।
संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्
॥११॥किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् ।
कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्
॥१२॥केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् ।
अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता
॥१३॥कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते ।
भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा
॥१४॥अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः ।
सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते
॥१५॥तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् ।
पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्
॥१६॥तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् ।
शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा
॥१७॥यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च ।
अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति
॥१८॥ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च ।
दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः
॥१९॥तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् ।
तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः
॥२०॥न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् ।
तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः
॥२१॥क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः ।
प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता
॥२२॥देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा ।
कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः
॥२३॥गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणो.पि वा ।
वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी
॥२४॥पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा ।
प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः
॥२५॥अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः ।
प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्
॥२६॥प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति
॥२७॥प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी ।
नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना
॥२८॥अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् ।
विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः
॥२९॥प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते ।
अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा
॥३०॥तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः ।
तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्
॥३१॥परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः ।
प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः
॥३२॥अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् ।
नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः
॥३३॥सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते ।
सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः
॥३४॥शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता ।
जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी
॥३५॥सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते ।
स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना
॥३६॥तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः ।
कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्
॥३७॥जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु ।
शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते
॥३८॥श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः ।
शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्
॥३९॥तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे ।
त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः
॥४०॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे शिवतत्त्वकथनं नाम सप्तमो ऽध्यायः