प्रतिष्ठाविधिवर्णनम्
श्रीकृष्ण उवाच
भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् ।
लिंगस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा
॥१॥उपमन्युरुवाच
अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके ।
शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिंगं प्रमाणवत्
॥२॥स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च ।
दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्
॥३॥तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य १ विनायकम् ।
स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वालिंगं स्नानालयं नयेत्
॥४॥शलाकया कांचनया २ कुंकुमादिरसाक्तया ।
लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः
॥५॥अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा ।
लिङ्गं पिंडिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्
॥६॥सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् ।
नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिंगं पिंडिकया सह
॥७॥अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते ।
सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते
॥८॥दिग्गजाष्टकसंपन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते ।
अष्टमंगलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते
॥९॥तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनांकितम् ।
विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्
॥१०॥द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् ।
समुद्रश्च विभद्रश्च सुनंदश्च विनंदकः
॥११॥स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिंगं वेदिकया सह ।
सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समंततः
॥१२॥प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् ।
प्राक्शिरस्कमधःसूत्रं पिंडिकां चास्य पश्चिमे
॥१३॥सर्वमंगलसंयुक्तं लिंगं तत्राधिवासयेत् ।
पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा
॥१४॥विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् ।
संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्
॥१५॥तत्रापि शयनस्थानं कुर्यान्मंडलमध्यतः ।
शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिंगमभ्यर्चयेत्क्रमात्
॥१६॥ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले ।
शिवकुंभं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्
॥१७॥वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः ।
तस्य पश्चिमतश्चापि चंडिकापद्ममालिखेत्
॥१८॥क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा ।
प्रकल्प्य शयनं तस्मिन्हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्
॥१९॥तत्र लिंगं समानीय सर्वमंगलनिःस्वनैः ।
रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समंततः
॥२०॥सह पिंडिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा ।
पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्
॥२१॥विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्धनीम् ।
परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः
॥२२॥ते चाष्टमूर्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः ।
चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारस्सजापकाः
॥२३॥जुहुयुस्ते विरंच्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः ।
दैशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमे ऽथ वा
॥२४॥प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् ।
आचार्यात्पादमर्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः
॥२५॥प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः ।
पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्
॥२६॥मूर्ध्नि मूलेन लिंगस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् ।
शतमर्धं तदर्धं वा क्रमाद्द्रव्यैश्च सप्तभिः
॥२७॥हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिंगं वेदिकां च पुनः पुनः ।
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्
॥२८॥आचार्यात्पादमर्धं वा होत्ःणां स्थपतेरपि ।
तदर्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः
॥२९॥ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च ।
मृदंभसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च
॥३०॥शोधितां चंदनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् ।
करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः
॥३१॥हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि ।
शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि
॥३२॥प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् ।
स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि
॥३३॥प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया ।
पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्
॥३४॥बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च ।
दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः
॥३५॥यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा ।
आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्
॥३६॥महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश ।
शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे
॥३७॥अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् ।
न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्
॥३८॥शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् ।
लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्
॥३९॥वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः ।
अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्
॥४०॥कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् ।
आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः
॥४१॥वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् ।
अलंकृतं सहायांतं देव्या देवमनुस्मरन् ।
सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः
॥४२॥ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः ।
आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः
॥४३॥स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम् ।
ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत्
॥४४॥नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् ।
प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः
॥४५॥लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् ।
जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम्
॥४६॥कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् ।
कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्
॥४७॥शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् ।
अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा
॥४८॥शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम् ।
गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्
॥४९॥कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम् ।
अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने
॥५०॥देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् ।
विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च
॥५१॥परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् ।
पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः
॥५२॥न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च ।
विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा
॥५३॥स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने ।
निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः
॥५४॥समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् ।
कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया
॥५५॥ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् ।
नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्
॥५६॥एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् ।
न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्
॥५७॥अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः ।
संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत्
॥५८॥लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा ।
तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः
॥५९॥शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् ।
स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च
॥६०॥अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम् ।
यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते
॥६१॥दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये ।
संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्
॥६२॥बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम् ।
उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्
॥६३॥एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम् ।
द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम्
॥६४॥मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते ।
प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः
॥६५॥संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् ।
अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा
॥६६॥गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च ।
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्
॥६७॥सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके ।
पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः
॥६८॥ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि ।
पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्
॥६९॥अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा ।
वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्
॥७०॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे प्रतिष्ठाविधिवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः