पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनम्
देव्युवाच कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।
अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
॥१॥क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते ।
सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
॥२॥तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते ।
केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
॥३॥ईश्वर उवाच
आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम ।
भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
॥४॥मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः ।
दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
॥५॥लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् ।
मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
॥६॥मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले ।
पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
॥७॥देव्युवाच कर्मायोग्यो भवेन्मर्त्यः पतितो यदि सर्वथा ।
कर्मायोगेन यत्कर्म कृतं च नरकाय हि ।
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया
॥८॥ईश्वर उवाच
तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि ।
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा
॥९॥समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः ।
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना
॥१०॥अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः ।
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः
॥११॥भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत् ।
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्
॥१२॥तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा ।
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः
॥१३॥बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा
॥१४॥अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ।
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः
॥१५॥षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते
॥१६॥पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा
॥१७॥अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः ।
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
॥१८॥लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः ।
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात्
॥१९॥किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः ।
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः
॥२०॥पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः ।
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत्
॥२१॥प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे ।
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति
॥२२॥एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित् ।
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः
॥२३॥ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः ।
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः
॥२४॥गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः ।
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम्
॥२५॥आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः ।
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः
॥२६॥सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान् ।
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः
॥२७॥तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः ।
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर
॥२८॥इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम् ।
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये
॥२९॥स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः ।
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम्
॥३०॥ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः ।
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम्
॥३१॥ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात् ।
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः
॥३२॥मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः ।
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा
॥३३॥तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन्
॥३४॥तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम् ।
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम्
॥३५॥न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः ।
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये
॥३६॥ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः ।
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम्
॥३७॥अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते ।
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम्
॥३८॥सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता ।
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी
॥३९॥प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका ।
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा
॥४०॥चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा ।
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका
॥४१॥सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा
॥४२॥अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः ।
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च
॥४३॥पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः ।
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः
॥४४॥बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने ।
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत्
॥४५॥वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम् ।
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने
॥४६॥गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः ।
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः
॥४७॥गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट् ।
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः
॥४८॥मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने ।
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम्
॥४९॥अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः ।
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः
॥५०॥मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा ।
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत्
॥५१॥नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते ।
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते
॥५२॥यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि ।
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा
॥५३॥तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात् ।
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः
॥५४॥तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः ।
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा
॥५५॥यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति ।
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति
॥५६॥यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता ।
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते
॥५७॥मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि ।
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा
॥५८॥तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः ।
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः
॥५९॥तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम् ।
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
॥६०॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे पञ्चाक्षरमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः