गौरीशंकरविभूतियोगः
कृष्ण उवाच
भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः ।
मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्
॥१॥अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः ।
स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्
॥२॥उपमन्युरुवाच
श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः ।
वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते
॥३॥शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् ।
तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्
॥४॥वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् ।
द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च
॥५॥यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् ।
तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्
॥६॥अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् ।
शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः
॥७॥शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ ।
ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ
॥८॥यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः ।
नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव
॥९॥चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना ।
न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः
॥१०॥प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते ।
प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया
॥११॥एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता ।
न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः
॥१२॥शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् ।
आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया
॥१३॥यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः ।
समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः
॥१४॥सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी ।
विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया
॥१५॥सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता ।
शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्
॥१६॥एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा ।
शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः
॥१७॥शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता ।
ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव
॥१८॥ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया ।
तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ
॥१९॥नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः ।
तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्
॥२०॥सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः ।
या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते
॥२१॥अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् ।
नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ
॥२२॥मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् ।
त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः
॥२३॥सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् ।
गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः
॥२४॥अभवन्महदादीनि तत्त्वानि च यथाक्रमम् ।
तेभ्यस्स्युरण्डपिण्डानि त्वसंख्यानि शिवाज्ञया ।
अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः
॥२५॥शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः ।
नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः
॥२६॥रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता ।
ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते
॥२७॥किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम् ।
शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना
॥२८॥तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः
॥२९॥एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी ।
स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः
॥३०॥ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः ।
शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति
॥३१॥इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका ।
इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका
॥३२॥ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा ।
प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति
॥३३॥यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत् ।
कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी
॥३४॥यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी ।
शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत्
॥३५॥एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः ।
शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत्
॥३६॥यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना ।
तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् ।
स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च
॥३७॥स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् ।
परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता
॥३८॥शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी ।
शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते
॥३९॥पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी ।
रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा
॥४०॥विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया ।
ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया
॥४१॥भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा ।
महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका
॥४२॥जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी ।
यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका
॥४३॥निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी ।
वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा
॥४४॥बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा ।
यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा
॥४५॥चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा ।
ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी
॥४६॥अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा ।
कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया
॥४७॥पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया ।
दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी
॥४८॥रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते ।
भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया
॥४९॥मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा ।
गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता
॥५०॥पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः ।
पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया
॥५१॥क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः ।
त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः
॥५२॥कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी ।
वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती
॥५३॥शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी ।
सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः
॥५४॥विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी ।
श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः
॥५५॥प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा ।
प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः
॥५६॥द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा ।
द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः
॥५७॥रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः ।
प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः
॥५८॥मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी ।
मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः
॥५९॥बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा ।
देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः
॥६०॥प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः ।
प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी
॥६१॥बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा ।
क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः
॥६२॥अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा ।
आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया
॥६३॥समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका ।
वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया
॥६४॥पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः ।
स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा
॥६५॥शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा ।
अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः
॥६६॥यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता ।
सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः
॥६७॥यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् ।
तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्
॥६८॥यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् ।
तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्
॥६९॥तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः ।
सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः
॥७०॥सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ ।
पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा
॥७१॥यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः ।
कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया
॥७२॥तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः ।
महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्
॥७३॥अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् ।
अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्
॥७४॥येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता ।
अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः
॥७५॥यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह ।
अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी
॥७६॥सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः ।
सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः
॥७७॥तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः ।
गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा
॥७८॥संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् ।
विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
॥७९॥यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः ।
सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते
॥८०॥एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः ।
रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति
॥८१॥नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन ।
व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्
॥८२॥तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि ।
त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा
॥८३॥विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् ।
संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्
॥८४॥कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः ।
त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः
॥८५॥नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा ।
विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते
॥८६॥भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे ।
यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्
॥८७॥अन्तःशुचिः शिवे भक्तो विस्रब्धः कीर्तयेद्यदि ।
प्रबलैः कर्मभिः पूर्वैः फलं चेत्प्रतिबध्यते ।
पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्
॥८८॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे गौरीशंकरविभूतियोगो नाम चतुर्थो ऽध्यायः