शिष्यसंस्कारवर्णनम्
उपमन्युरुवाच
पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते ।
देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्
॥१॥परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः ।
शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्
॥२॥कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् ।
अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्
॥३॥प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः ।
प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्
॥४॥वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः ।
वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्
॥५॥रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् ।
सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः
॥६॥एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा ।
एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता
॥७॥केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् ।
द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्
॥८॥कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् ।
एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्
॥९॥व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते ।
तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्
॥१०॥सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा ।
गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्
॥११॥सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् ।
शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्
॥१२॥भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा ।
विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा
॥१३॥तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले ।
अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्
॥१४॥मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् ।
कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्
॥१५॥अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ ।
देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे
॥१६॥कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् ।
मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः
॥१७॥प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः ।
सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः
॥१८॥महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः ।
शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्
॥१९॥पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् ।
अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे
॥२०॥मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः ।
कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्
॥२१॥ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः ।
प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः
॥२२॥आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते ।
प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः
॥२३॥स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् ।
जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः
॥२४॥नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च ।
पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः
॥२५॥पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः संपूज्य शंकरम् ।
प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया
॥२६॥प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् ।
विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे
॥२७॥अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः ।
आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा
॥२८॥एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् ।
जपंतं प्रणवं देवं ध्यायंतं कृतमंगलम्
॥२९॥द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा ।
दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्
॥३०॥स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृतांजलिम् ।
संप्रोक्ष्य प्रोक्षणौतोयैर्मूर्धन्यस्त्रेण मुद्रया
॥३१॥पुष्पक्षेपेण संताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः ।
दुकूलार्धेन वस्त्रेण मंत्रितेन नवेन च
॥३२॥ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मंडलम् ।
सो ऽपि तेनेरितः शंभोराचरेत्त्रिः प्रदक्षिणम्
॥३३॥ततस्सुवर्णसंमिश्रं दत्त्वा पुष्पांजलिं प्रभोः ।
प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दंडवत्क्षितो
॥३४॥ततस्संप्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् ।
संताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबंधनम्
॥३५॥स दृष्ट्वा मंडलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् ।
अथासीनं शिवाचार्यो मंडलस्य तु दक्षिणे
॥३६॥उपवेश्यात्मनस्सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः ।
आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्
॥३७॥शिवतेजोमयं पाणिं शिवमंत्रमुदीरयेत् ।
शिवाभिमानसंपन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके
॥३८॥सर्वांगालंबनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः ।
शिष्यो ऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतमीश्वरम्
॥३९॥ततश्शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि ।
हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा
॥४०॥दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् ।
नमस्कृत्य महादेवं नाडीसंधानमाचरेत्
॥४१॥शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् ।
शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मंत्रांस्तु तर्पयेत्
॥४२॥संतर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश ।
देयास्तिस्रस्तथांगानामंगैरेव यथाक्रमम्
॥४३॥ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः ।
पुनर्दशाहुतीन्कुर्यान्मूलमंत्रेण मंत्रवित्
॥४४॥पुनः संपूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः ।
हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्
॥४५॥तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः ।
कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः
॥४६॥राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः ।
रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्
॥४७॥प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोस्स्वात्मानमात्मनि ।
शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरंतं विस्फुलिंगवत्
॥४८॥नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मंत्रतो गुरुः ।
निर्गम्य प्रविशेन्नाड्या शिष्यस्य हृदयं तथा
॥४९॥प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् ।
स्वतेजसापास्तमलं ज्वलंतमनुचिंतयेत्
॥५०॥तमादाय तया नाड्या मंत्री संहारमुद्रया ।
न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः
॥५१॥कुंभकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा ।
तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तन्निवेशयेत्
॥५२॥तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् ।
हुत्वा"हुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः
॥५३॥देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्यवरासने ।
कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धांजलिरुदङ्मुखम्
॥५४॥स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् ।
वरासनस्थितो मंत्रैर्महामंगलनिःस्वनैः
॥५५॥समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसादितम् ।
ध्यायमानः शिवं शिष्यमाभिषिंचेत देशिकः
॥५६॥अथापनुद्य स्नानांबु परिधाय सितांबरम् ।
आचान्तोलंकृतश्शिष्यः प्रांजलिर्मंडपं व्रजेत्
॥५७॥उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे ।
संपूज्य मंडलं देवं करन्यासं समाचरेत्
॥५८॥ततस्तु भस्मना देवं ध्यायन्मनसि देशिकः ।
समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्
॥५९॥अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् ।
सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना
॥६०॥ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्ध्नि देशिकः ।
तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्
॥६१॥प्रार्थयेत्प्रांजलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव ।
इति विज्ञाप्य तं शंभोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्
॥६२॥संपूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् ।
कर्णे शिष्यस्य शनकैश्शिवमन्त्रमुदीरयेत्
॥६३॥स तु बद्धांजलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः ।
शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यशिवाचार्यस्य शासनात्
॥६४॥ततः शाक्तं च संदिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः ।
उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मंगलमादिशेत्
॥६५॥ततस्समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः ।
समदिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्
॥६६॥अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ ।
भक्त्यैवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्
॥६७॥वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसो ऽपि वा ।
न त्वनभ्यर्च्य भुंजीय भगवन्तं त्रिलोचनम्
॥६८॥स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः ।
तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः
॥६९॥ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे ।
लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्
॥७०॥अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः ।
दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमंत्रितम्
॥७१॥प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा ।
पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च संभवे
॥७२॥सोपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः ।
आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा
॥७३॥आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः ।
रक्षयेत्पूजयेच्छंभुं मठे वा गृह एववा
॥७४॥अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः ।
भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः
॥७५॥यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् ।
शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्
॥७६॥शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा ।
देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः
॥७७॥इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः ।
साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्
॥७८॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखंडे शिष्यसंस्कारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः