नैमिषर्षियात्रावर्णनम्
श्रीसूत उवाच
इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः ।
प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्
॥१॥ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः ।
सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः
॥२॥तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती ।
प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा
॥३॥सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः ।
समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्
॥४॥अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः ।
स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति
॥५॥तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् ।
दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः
॥६॥ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते ।
तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च
॥७॥अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः ।
प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्
॥८॥सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् ।
आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्
॥९॥अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः ।
मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि
॥१०॥तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु ।
सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्
॥११॥तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः ।
किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति
॥१२॥प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः ।
दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः
॥१३॥शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे ।
समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्
॥१४॥विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये ।
स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति
॥१५॥अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च ।
परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः
॥१६॥तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः
॥१७॥तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः ।
मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्
॥१८॥अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः ।
साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना
॥१९॥त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः ।
सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः
॥२०॥उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् ।
भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव
॥२१॥तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् ।
प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्
॥२२॥स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति ।
वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः
॥२३॥ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् ।
तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः
॥२४॥प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् ।
समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे
॥२५॥तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः ।
वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः
॥२६॥भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति ।
इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्
॥२७॥गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति ।
दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः
॥२८॥अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् ।
आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्
॥२९॥मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः ।
याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः
॥३०॥सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः ।
मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः
॥३१॥कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा ।
प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा
॥३२॥भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः ।
प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्
॥३३॥वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् ।
तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्
॥३४॥तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः ।
मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः
॥३५॥प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि ।
स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा
॥३६॥तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् ।
प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्
॥३७॥सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ।
प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः
॥३८॥पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् ।
अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः
॥३९॥अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः ।
ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः
॥४०॥अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया ।
उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै
॥४१॥कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता ।
प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्
॥४२॥तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् ।
अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः
॥४३॥अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ ।
ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्
॥४४॥मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः ।
धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति
॥४५॥स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः ।
यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्
॥४६॥तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् ।
प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्
॥४७॥द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् ।
तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति
॥४८॥इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना ।
कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः
॥४९॥इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे नैमिषर्षियात्रावर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः