ekādaśyāśca māhātmyaṃ mūrtīnāṃ ca vidhānakam
brahmovāca
ekādaśyāśca māhātmyaṃ mūrtīnāṃ ca vidhānakam ||
sarvaṃ brūhi mama svāminkṛpayā bhūtabhāvana
||1||एकादश्याश्च माहात्म्यं मूर्तीनां च विधानकम् ॥
सर्वं ब्रूहि मम स्वामिन्कृपया भूतभावन
śrībhagavānuvāca
śṛṇuṣva dvijaśārdūla kathāṃ pāpapraṇāśinīm ||
yāṃ śrutvā yāti vilayaṃ pāpaṃ brahmavadhādikam
||2||शृणुष्व द्विजशार्दूल कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
यां श्रुत्वा याति विलयं पापं ब्रह्मवधादिकम्
kāṃpilye nagare rājā vīrabāhuriti smṛtaḥ ||
satyavādī jitakrodho brahmajño mama tatparaḥ
||3||कांपिल्ये नगरे राजा वीरबाहुरिति स्मृतः ॥
सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मज्ञो मम तत्परः
bhāvavānsa dayāśīlorūpavānbalavānnaraḥ ||
bhakto bhāgavatānāṃ ca sadā mama kathāruciḥ
||4||भाववान्स दयाशीलोरूपवान्बलवान्नरः ॥
भक्तो भागवतानां च सदा मम कथारुचिः
sadā mama kathā''saktaḥ sadā jāgaraṇapriyaḥ ||
dātā vidvānkṣamāśīlo vikramī vijiteṃdriyaḥ
||5||सदा मम कथाऽऽसक्तः सदा जागरणप्रियः ॥
दाता विद्वान्क्षमाशीलो विक्रमी विजितेंद्रियः
vijayī raṇaśīlaśca ṛddhyā ca dhanadopamaḥ ||
putravānpaśumāṃścaiva svadāraniratastathā
||6||विजयी रणशीलश्च ऋद्ध्या च धनदोपमः ॥
पुत्रवान्पशुमांश्चैव स्वदारनिरतस्तथा
tasya bhāryā kāṃtimatī rūpeṇā'pratimā bhuvi ||
pativratā mahāsādhvī mama bhaktiratā sadā
||7||तस्य भार्या कांतिमती रूपेणाऽप्रतिमा भुवि ॥
पतिव्रता महासाध्वी मम भक्तिरता सदा
tayā saha viśālākṣo bubhuje medinīṃ yuvā ||
muktvaikaṃ māṃ mahābāho nānyajjānāti daivatam
||8||तया सह विशालाक्षो बुभुजे मेदिनीं युवा ॥
मुक्त्वैकं मां महाबाहो नान्यज्जानाति दैवतम्
ekasmindivase putra bhāradvājo mahāmuniḥ ||
samāgato gṛhe tasya vīrabāhormahātmanaḥ
||9||एकस्मिन्दिवसे पुत्र भारद्वाजो महामुनिः ॥
समागतो गृहे तस्य वीरबाहोर्महात्मनः
dṛṣṭvā samāgataṃ dūrādbhāradvājaṃ mahāmunim ||
svāgataṃ kārayāmāsa dattvārghyaṃ vidhivattadā
||10||दृष्ट्वा समागतं दूराद्भारद्वाजं महामुनिम् ॥
स्वागतं कारयामास दत्त्वार्घ्यं विधिवत्तदा
āsanaṃ kalpayāmāsa svayameva mahīpatiḥ ||
praṇamya parayā bhaktyā tasthau munivarāgrataḥ
||11||आसनं कल्पयामास स्वयमेव महीपतिः ॥
प्रणम्य परया भक्त्या तस्थौ मुनिवराग्रतः
rājovāca
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ dinam ||
adya me saphalaṃ rājyamadya me saphalaṃ gṛham
||12||अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं दिनम् ॥
अद्य मे सफलं राज्यमद्य मे सफलं गृहम्
prasanno mama viprarṣe paramātmā janārdanaḥ ||
yattvaṃ samāgato hyadya gṛhe yogivarastathā
||13||प्रसन्नो मम विप्रर्षे परमात्मा जनार्दनः ॥
यत्त्वं समागतो ह्यद्य गृहे योगिवरस्तथा
mukto'haṃ pāpakoṭyādya yattvayā'haṃ nirīkṣitaḥ ||
rājyaṃ lakṣmīrgajā'śvāśca mayā tubhyaṃ niveditāḥ
||14||मुक्तोऽहं पापकोट्याद्य यत्त्वयाऽहं निरीक्षितः ॥
राज्यं लक्ष्मीर्गजाऽश्वाश्च मया तुभ्यं निवेदिताः
vaiṣṇavo'si muniśreṣṭha nāstyadeyaṃ mayā tava ||
merutulyaṃ bhavetsarvaṃ vaiṣṇavasya varāṭikā
||15||वैष्णवोऽसि मुनिश्रेष्ठ नास्त्यदेयं मया तव ॥
मेरुतुल्यं भवेत्सर्वं वैष्णवस्य वराटिका
nā''yāti hi gṛhe yasya vaiṣṇavo vai dvijottamaḥ ||
taddinaṃ viphalaṃ tasya kathitaṃ brāhmaṇairmama
||16||नाऽऽयाति हि गृहे यस्य वैष्णवो वै द्विजोत्तमः ॥
तद्दिनं विफलं तस्य कथितं ब्राह्मणैर्मम
viṣṇubhaktāśca ye kecitsarve varṇā dvijātayaḥ ||
kathitaṃ mama gārgyeṇa gautamena sumaṃtunā
||17||विष्णुभक्ताश्च ये केचित्सर्वे वर्णा द्विजातयः ॥
कथितं मम गार्ग्येण गौतमेन सुमंतुना
ye tvabhaktā hṛṣīkeśe piśācāste hi mānavāḥ ||
mahāpātakaliptāste ye bhuṃjaṃti harerdine
||18||ये त्वभक्ता हृषीकेशे पिशाचास्ते हि मानवाः ॥
महापातकलिप्तास्ते ये भुंजंति हरेर्दिने
śivavratasahasraistu saurairbrāhmaiśca koṭibhiḥ ||
yatphalaṃ kavibhiḥ proktaṃ vāsaraikena taddhareḥ
||19||शिवव्रतसहस्रैस्तु सौरैर्ब्राह्मैश्च कोटिभिः ॥
यत्फलं कविभिः प्रोक्तं वासरैकेन तद्धरेः
garvamudvahate tāvattithirbrāhmī ca śāṃkarī ||
yāvannāyāti vipreṃdra dvādaśī ca mama priyā
||20||गर्वमुद्वहते तावत्तिथिर्ब्राह्मी च शांकरी ॥
यावन्नायाति विप्रेंद्र द्वादशी च मम प्रिया
tāvatprabhāvastārāṇāṃ yāvannodayate śaśī ||
tithistathā ca vipreṃdra yāvannāyāti dvādaśī
||21||तावत्प्रभावस्ताराणां यावन्नोदयते शशी ॥
तिथिस्तथा च विप्रेंद्र यावन्नायाति द्वादशी
nāradena purā proktaṃ vasiṣṭhena mamāgrataḥ ||
tvaṃ vettā sarvadharmāṇāṃ vaiṣṇavānāṃ mahāmune
||22||नारदेन पुरा प्रोक्तं वसिष्ठेन ममाग्रतः ॥
त्वं वेत्ता सर्वधर्माणां वैष्णवानां महामुने
bhāradvāja uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāga yattvaṃ bhakto'si vaiṣṇavaḥ ||
sā suprajā mahī dhanyā yattvaṃ rakṣasi bhūmipa
||23||साधु पृष्टं महाभाग यत्त्वं भक्तोऽसि वैष्णवः ॥
सा सुप्रजा मही धन्या यत्त्वं रक्षसि भूमिप
tasminrāṣṭre na vastavyaṃ yatra rājā na vaiṣṇavaḥ ||
varaṃ vāso vane tīrthe na tu rāṣṭre tvavaiṣṇave
||24||तस्मिन्राष्ट्रे न वस्तव्यं यत्र राजा न वैष्णवः ॥
वरं वासो वने तीर्थे न तु राष्ट्रे त्ववैष्णवे
yatra bhāgavato rājā saṃpraśāsti ca medinīm ||
vaikuṇṭhamiti maṃtavyaṃ tadrāṣṭraṃ pāpavarjitam
||25||यत्र भागवतो राजा संप्रशास्ति च मेदिनीम् ॥
वैकुण्ठमिति मंतव्यं तद्राष्ट्रं पापवर्जितम्
cakṣurhīnaṃ yathā dehaṃ patihīnā yathā striyaḥ ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||26||चक्षुर्हीनं यथा देहं पतिहीना यथा स्त्रियः ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
yathā putro mahīpāla mātāpitrorapoṣakaḥ ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||27||यथा पुत्रो महीपाल मातापित्रोरपोषकः ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
dānahīno yathā rājā brāhmaṇo rasavikrayī ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||28||दानहीनो यथा राजा ब्राह्मणो रसविक्रयी ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
daṃtahīno yathā hastī pakṣahīno yathā khagaḥ ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||29||दंतहीनो यथा हस्ती पक्षहीनो यथा खगः ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
pratigrahārthaṃ vedādi dravyārthaṃ sukṛtaṃ yathā ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||30||प्रतिग्रहार्थं वेदादि द्रव्यार्थं सुकृतं यथा ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
darbhahīnā yathā saṃdhyā yathā śrāddhamadakṣiṇam ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||31||दर्भहीना यथा संध्या यथा श्राद्धमदक्षिणम् ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
saśikhaśca yathā śūdrā kapilākṣīrapāyakaḥ ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||32||सशिखश्च यथा शूद्रा कपिलाक्षीरपायकः ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
śūdraśca brāhmaṇīgāmī hemaghno dharmadūṣakaḥ ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||33||शूद्रश्च ब्राह्मणीगामी हेमघ्नो धर्मदूषकः ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
harisūryādivṛkṣāṇāṃ yathā chedo narottama ||
dvādaśī daśamī yuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||34||हरिसूर्यादिवृक्षाणां यथा छेदो नरोत्तम ॥
द्वादशी दशमी युक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
yathā''hutirmaṃtrahīnā mṛtavatsāpayo yathā ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||35||यथाऽऽहुतिर्मंत्रहीना मृतवत्सापयो यथा ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
sakeśā vidhavā yadvadvrataṃ snānavivarjitam ||
dvādaśī daśamīyuktā tathā rāṣṭramavaiṣṇavam
||36||सकेशा विधवा यद्वद्व्रतं स्नानविवर्जितम् ॥
द्वादशी दशमीयुक्ता तथा राष्ट्रमवैष्णवम्
sa rājā procyate sadbhiryo bhakto madhusūdane ||
tadrāṣṭraṃ vardhate nityaṃ sukhī bhavati saprajaḥ
||37||स राजा प्रोच्यते सद्भिर्यो भक्तो मधुसूदने ॥
तद्राष्ट्रं वर्धते नित्यं सुखी भवति सप्रजः
dṛṣṭirme saphalā rājanyanmayā tvaṃ nirīkṣitaḥ ||
adya me saphalā vāṇī jalpate yā tvayā saha
||38||दृष्टिर्मे सफला राजन्यन्मया त्वं निरीक्षितः ॥
अद्य मे सफला वाणी जल्पते या त्वया सह
dūrameva hi gaṃtavyaṃ śrūyate yatra vaiṣṇavaḥ ||
darśanāttu bhavetpuṇyaṃ tīrthasnānasamudbhavam
||39||दूरमेव हि गंतव्यं श्रूयते यत्र वैष्णवः ॥
दर्शनात्तु भवेत्पुण्यं तीर्थस्नानसमुद्भवम्
sa tvaṃ rājanmayā dṛṣṭo viṣṇubhaktirataḥ śuciḥ ||
svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava narādhipa
||40||स त्वं राजन्मया दृष्टो विष्णुभक्तिरतः शुचिः ॥
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव नराधिप
etasminnaṃtare rājñyā kāṃtimatyā namaskṛtaḥ ||
bhāradvājo muniśreṣṭhaḥ pravaraḥ sarvayoginām
||41||एतस्मिन्नंतरे राज्ञ्या कांतिमत्या नमस्कृतः ॥
भारद्वाजो मुनिश्रेष्ठः प्रवरः सर्वयोगिनाम्
avaidhavyaṃ varārohe bhaktā bhava svabharttari ||
niścalā keśave bhaktiḥ sadā bhavatu te śubhe
||42||अवैधव्यं वरारोहे भक्ता भव स्वभर्त्तरि ॥
निश्चला केशवे भक्तिः सदा भवतु ते शुभे
etasminnaṃtare rājā bhāradvājaṃ mahāmunim ||
uvāca prīṇayanvācā meghanādagabhīrayā
||43||एतस्मिन्नंतरे राजा भारद्वाजं महामुनिम् ॥
उवाच प्रीणयन्वाचा मेघनादगभीरया
rājovāca
vipulā me kathaṃ lakṣmīḥ kiṃ kṛtaṃ pūrvajanmani ||
sarvaṃ brūhi muniśreṣṭha kṛpā yadi mamopari
||44||विपुला मे कथं लक्ष्मीः किं कृतं पूर्वजन्मनि ॥
सर्वं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ कृपा यदि ममोपरि
etanmayā kathaṃ prāptaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam ||
putro vai guṇavāñcchreṣṭhaḥ priyā ca sumanoharā
||45||एतन्मया कथं प्राप्तं राज्यं निहतकण्टकम् ॥
पुत्रो वै गुणवाञ्च्छ्रेष्ठः प्रिया च सुमनोहरा
maccittā madgataprāṇā ciṃtayantī janārdanam ||
ko'haṃ mune kathaṃ caiṣā kaśca dharmo mayā kṛtaḥ
||46||मच्चित्ता मद्गतप्राणा चिंतयन्ती जनार्दनम् ॥
कोऽहं मुने कथं चैषा कश्च धर्मो मया कृतः
kiṃ cā'nayā'pi cārvaṃgyā mama patnyā kṛtaṃ mune ||
kena puṇyena me lakṣmīrmṛtyuloke sudurlabhā
||47||किं चाऽनयाऽपि चार्वंग्या मम पत्न्या कृतं मुने ॥
केन पुण्येन मे लक्ष्मीर्मृत्युलोके सुदुर्लभा
aśeṣā bhūmipālā vai vartaṃte yasya me vaśe ||
vikramaṃ cā'pratihataṃ śarīrārogyatā tathā
||48||अशेषा भूमिपाला वै वर्तंते यस्य मे वशे ॥
विक्रमं चाऽप्रतिहतं शरीरारोग्यता तथा
mamā'pi vipulaṃ tejo na kaścitsahate mune ||
icchāmyadya pratijñātuṃ yathā ceyamaniṃditā
||49||ममाऽपि विपुलं तेजो न कश्चित्सहते मुने ॥
इच्छाम्यद्य प्रतिज्ञातुं यथा चेयमनिंदिता
mayā'pi sukṛtaṃ vipra kiṃ kṛtaṃ pūrvajanmani ||
iti pṛṣṭo nareṃdreṇa pūrvajanmaviceṣṭitam
||50||मयाऽपि सुकृतं विप्र किं कृतं पूर्वजन्मनि ॥
इति पृष्टो नरेंद्रेण पूर्वजन्मविचेष्टितम्
svapatnyāśceṣṭitaṃ caiva saṃpadāṃ caiva kāraṇam ||
yogotthaṃ suciraṃ kālaṃ tathāviṃdata mānase
||51||स्वपत्न्याश्चेष्टितं चैव संपदां चैव कारणम् ॥
योगोत्थं सुचिरं कालं तथाविंदत मानसे
vijñātametannṛpate pūrvajanmaviceṣṭitam ||
tava patnyāśca rājarṣe śṛṇuṣva kathayāmyaham
||52||विज्ञातमेतन्नृपते पूर्वजन्मविचेष्टितम् ॥
तव पत्न्याश्च राजर्षे शृणुष्व कथयाम्यहम्
bhāradvāja uvāca
śṛṇu bhūpāla sakalaṃ yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam ||
tvamāsīḥ śūdrajātīyo jīvahiṃsāparāyaṇaḥ
||53||शृणु भूपाल सकलं यस्येदं कर्मणः फलम् ॥
त्वमासीः शूद्रजातीयो जीवहिंसापरायणः
nāstiko duṣṭacāritraḥ paradārapradharṣakaḥ ||
kṛtaghno durvinītaśca suṣṭhvācāravivarjitaḥ
||54||नास्तिको दुष्टचारित्रः परदारप्रधर्षकः ॥
कृतघ्नो दुर्विनीतश्च सुष्ठ्वाचारविवर्जितः
iyaṃ yā bhavato bhāryā pūrvamapyāyatekṣaṇā ||
karmaṇā manasā vācā nānyadasyāstvayā vinā
||55||इयं या भवतो भार्या पूर्वमप्यायतेक्षणा ॥
कर्मणा मनसा वाचा नान्यदस्यास्त्वया विना
pativratā mahābhāgā bhajamānā nirantaram ||
bhāvaṃ na kurute duṣṭaṃ tavopari tathā sati
||56||पतिव्रता महाभागा भजमाना निरन्तरम् ॥
भावं न कुरुते दुष्टं तवोपरि तथा सति
sakhibhistvaṃ parityakto bandhubhiḥ pāpakarmakṛt ||
kṣayaṃ jagāma cā'rtho yaḥ sañcitastava pūrvajaiḥ
||57||सखिभिस्त्वं परित्यक्तो बन्धुभिः पापकर्मकृत् ॥
क्षयं जगाम चाऽर्थो यः सञ्चितस्तव पूर्वजैः
naṣṭe dravye phalā''kāṃkṣī tvamāsīrjagatīpate ||
pūrvakarmavipākena kṛṣiśca viphalā gatā
||58||नष्टे द्रव्ये फलाऽऽकांक्षी त्वमासीर्जगतीपते ॥
पूर्वकर्मविपाकेन कृषिश्च विफला गता
tato vitte parikṣīṇe parityaktaśca bāṃdhavaiḥ ||
kṣīyamāṇā'pi sādhvīyamatyajattvāṃ na bhāminī
||59||ततो वित्ते परिक्षीणे परित्यक्तश्च बांधवैः ॥
क्षीयमाणाऽपि साध्वीयमत्यजत्त्वां न भामिनी
tvaṃ bhagnaḥ sarvakāmebhyo gatavānnirjane vane ||
hatvā jīvānanekāṃśca cakārātmavipoṣaṇam
||60||त्वं भग्नः सर्वकामेभ्यो गतवान्निर्जने वने ॥
हत्वा जीवाननेकांश्च चकारात्मविपोषणम्
evaṃ pravṛttasya tava saha patnyā tadā nṛpa ||
gatāni bahuvarṣāṇi pāpavṛttyā mahītale
||61||एवं प्रवृत्तस्य तव सह पत्न्या तदा नृप ॥
गतानि बहुवर्षाणि पापवृत्त्या महीतले
anyasminvāsare rājanmārgabhraṣṭo mahāmuniḥ ||
na diśaṃ vidiśaṃ vetti devaśarmā dvijottamaḥ
||62||अन्यस्मिन्वासरे राजन्मार्गभ्रष्टो महामुनिः ॥
न दिशं विदिशं वेत्ति देवशर्मा द्विजोत्तमः
kṣuttṛṣāpīḍito'tyarthaṃ madhyāhnagadivākare ||
patito vanamadhye tu mārgabhraṣṭo mahīpate
||63||क्षुत्तृषापीडितोऽत्यर्थं मध्याह्नगदिवाकरे ॥
पतितो वनमध्ये तु मार्गभ्रष्टो महीपते
dayā jātā ca te bhūpa dṛṣṭvā duḥkhena pīḍitam ||
brāhmaṇaṃ vṛddhamajñātaṃ gṛhītvā tu kareṇa vai
||64||दया जाता च ते भूप दृष्ट्वा दुःखेन पीडितम् ॥
ब्राह्मणं वृद्धमज्ञातं गृहीत्वा तु करेण वै
utthāpya patitaṃ bhūmau tvayoktaṃ hi tadā nṛpa ||
prasādaṃ kuru viprarṣa āgaccha tvaṃ mamā''śramam
||65||उत्थाप्य पतितं भूमौ त्वयोक्तं हि तदा नृप ॥
प्रसादं कुरु विप्रर्ष आगच्छ त्वं ममाऽऽश्रमम्
jalapūrṇaṃ taḍāgaṃ ca padminīkhaṇḍamaṇḍitam ||
vṛkṣairmanoharairyuktaṃ phalaiḥ puṣpairmanoramaiḥ
||66||जलपूर्णं तडागं च पद्मिनीखण्डमण्डितम् ॥
वृक्षैर्मनोहरैर्युक्तं फलैः पुष्पैर्मनोरमैः
snātvā suśītale toye kṛtvā karma ca naityakam ||
kuru vipra phalāhāraṃ piba vāri suśītalam
||67||स्नात्वा सुशीतले तोये कृत्वा कर्म च नैत्यकम् ॥
कुरु विप्र फलाहारं पिब वारि सुशीतलम्
sukhena kuru viśrāmaṃ mayā saṃrakṣitaḥ svayam ||
viprendra tṛptiparyaṃtaṃ vasa tvaṃ ca mamāśrame
||68||सुखेन कुरु विश्रामं मया संरक्षितः स्वयम् ॥
विप्रेन्द्र तृप्तिपर्यंतं वस त्वं च ममाश्रमे
uttiṣṭha tvaṃ dvijaśreṣṭha prasādaṃ kartumarhasi ||
labdhasaṃjñastadā vipraḥ śrutvā śūdrasya bhāṣitam
||69||उत्तिष्ठ त्वं द्विजश्रेष्ठ प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
लब्धसंज्ञस्तदा विप्रः श्रुत्वा शूद्रस्य भाषितम्
kare jagrāha taṃ śūdraṃ gato yatra jalāśayaḥ ||
upaviṣṭo mahābāho chāyāmāśritya tattaṭe
||70||करे जग्राह तं शूद्रं गतो यत्र जलाशयः ॥
उपविष्टो महाबाहो छायामाश्रित्य तत्तटे
snānaṃ cakāra vidhivatpūjayāmāsa keśavam ||
tarpayitvā pitṝndevānpapau nīraṃ suśītalam
||71||स्नानं चकार विधिवत्पूजयामास केशवम् ॥
तर्पयित्वा पितॄन्देवान्पपौ नीरं सुशीतलम्
viśrāṃto vṛkṣūmūle'bhūddevaśarmā dvijottamaḥ ||
sāṣṭāṃgaṃ munaye kṛtvā namaskāraṃ saha striyā
||72||विश्रांतो वृक्षूमूलेऽभूद्देवशर्मा द्विजोत्तमः ॥
साष्टांगं मुनये कृत्वा नमस्कारं सह स्त्रिया
śūdrastu parayā bhaktyā provāca munisannidhau ||
āvayostaraṇārthāya atithistvaṃ samāgataḥ
||73||शूद्रस्तु परया भक्त्या प्रोवाच मुनिसन्निधौ ॥
आवयोस्तरणार्थाय अतिथिस्त्वं समागतः
darśanāttava viprarṣe jātaḥ pāpasya saṃkṣayaḥ ||
priye phalāni svādūni prayacchāsmai dvijātaye ||
mṛdūni rasayuktāni supakvāni priyāṇi ca
||74||दर्शनात्तव विप्रर्षे जातः पापस्य संक्षयः ॥
प्रिये फलानि स्वादूनि प्रयच्छास्मै द्विजातये ॥
मृदूनि रसयुक्तानि सुपक्वानि प्रियाणि च
brāhmaṇa uvāca
tvāmahaṃ naiva jānāmi svajñātiṃ kathayasva me ||
nājñātasya hi bhoktavyaṃ brāhmaṇasyā'pi putraka
||75||त्वामहं नैव जानामि स्वज्ञातिं कथयस्व मे ॥
नाज्ञातस्य हि भोक्तव्यं ब्राह्मणस्याऽपि पुत्रक
śūdra uvāca
śūdro'haṃ dvijaśārdūla na kāryaḥ saṃśayastvayā ||
ātmajairdurjanairvipra parityaktaḥ svabandhubhiḥ
||76||शूद्रोऽहं द्विजशार्दूल न कार्यः संशयस्त्वया ॥
आत्मजैर्दुर्जनैर्विप्र परित्यक्तः स्वबन्धुभिः
tayoḥ saṃvadatorevaṃ śūdrapatnyā phalāni ca ||
dattāni tasmai viprāya tena bhuktāni tāni vai
||77||तयोः संवदतोरेवं शूद्रपत्न्या फलानि च ॥
दत्तानि तस्मै विप्राय तेन भुक्तानि तानि वै
abhūtprītamanā vipraḥ pītvā nīraṃ suśītalam ||
sukhaṃ saṃprāpya sa munirviśrāṃtastarumūlake
||78||अभूत्प्रीतमना विप्रः पीत्वा नीरं सुशीतलम् ॥
सुखं संप्राप्य स मुनिर्विश्रांतस्तरुमूलके
sa ca śūdraḥ sapatnīko bhuktvā ca punarāgataḥ ||
svāgataṃ te muniśreṣṭha kutastvamiha cā''gataḥ
||79||स च शूद्रः सपत्नीको भुक्त्वा च पुनरागतः ॥
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ कुतस्त्वमिह चाऽऽगतः
śūnyāṭavīṃ dvijaśreṣṭha duṣṭasattvabhayākulām ||
nirmanuṣyāṃ duḥkhayuktāṃ divārātraṃ bhayānakām
||80||शून्याटवीं द्विजश्रेष्ठ दुष्टसत्त्वभयाकुलाम् ॥
निर्मनुष्यां दुःखयुक्तां दिवारात्रं भयानकाम्
brāhmaṇa uvāca
brāhmaṇo'haṃ mahābhāga prayāgagamanaṃ prati ||
ahamajñātamārgeṇa praviṣṭo dāruṇe vane
||81||ब्राह्मणोऽहं महाभाग प्रयागगमनं प्रति ॥
अहमज्ञातमार्गेण प्रविष्टो दारुणे वने
mama puṇyaprabhāveṇa jātosi varabāṃdhavaḥ ||
jīvitaṃ me tvayā dattaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te
||62||मम पुण्यप्रभावेण जातोसि वरबांधवः ॥
जीवितं मे त्वया दत्तं ब्रूहि किं करवाणि ते
bhavānapi kutaḥ prāpto nirmanuṣye vane khalu ||
ko bhavānkāraṇaṃ kiṃsvitkathayasva mamā'grataḥ
||83||भवानपि कुतः प्राप्तो निर्मनुष्ये वने खलु ॥
को भवान्कारणं किंस्वित्कथयस्व ममाऽग्रतः
śūdra uvāca
vidarbhanagarī rājñā bhīmasenena rakṣitā ||
vāso mama mahārāṣṭre śūdro'haṃ pāpalaṃpaṭaḥ
||84||विदर्भनगरी राज्ञा भीमसेनेन रक्षिता ॥
वासो मम महाराष्ट्रे शूद्रोऽहं पापलंपटः
svakarmavihito dharmo mayā tyakto dvijottama ||
tyakto'haṃ bandhuvargeṇa tato'haṃ vanamāgataḥ
||85||स्वकर्मविहितो धर्मो मया त्यक्तो द्विजोत्तम ॥
त्यक्तोऽहं बन्धुवर्गेण ततोऽहं वनमागतः
kṛtvā jīvavadhaṃ nityaṃ jīve'haṃ bhāryayā saha ||
sāṃprataṃ pātakātsamyaṅ nirviṇṇosmi mahāmune
||86||कृत्वा जीववधं नित्यं जीवेऽहं भार्यया सह ॥
सांप्रतं पातकात्सम्यङ् निर्विण्णोस्मि महामुने
kuruṣvā'nugrahaṃ kiñcitpāpayuktasya me prabho ||
mama puṇyaprabhāveṇa āgatastvaṃ dvijottama
||87||कुरुष्वाऽनुग्रहं किञ्चित्पापयुक्तस्य मे प्रभो ॥
मम पुण्यप्रभावेण आगतस्त्वं द्विजोत्तम
na paśyāmi yathā sauriṃ patnyā saha mahāmune ||
upadeśaprabhāveṇa prasādaṃ kartumarhasi
||88||न पश्यामि यथा सौरिं पत्न्या सह महामुने ॥
उपदेशप्रभावेण प्रसादं कर्तुमर्हसि
nānyadicchāmyahaṃ kiñcinmuktvā devaṃ janārdanam ||
kuruṣvā'nugrahaṃ me'dya prasādamṛṣisattama
||89||नान्यदिच्छाम्यहं किञ्चिन्मुक्त्वा देवं जनार्दनम् ॥
कुरुष्वाऽनुग्रहं मेऽद्य प्रसादमृषिसत्तम
bhāradvāja uvāca
iti tena samāpṛṣṭo devaśarmā dvijāgraṇīḥ ||
śūdreṇa parayā bhaktyā prahasanvākyamabravīt
||90||इति तेन समापृष्टो देवशर्मा द्विजाग्रणीः ॥
शूद्रेण परया भक्त्या प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāhātmya ekādaśyākhyānaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||