matsyotsavakathanam
śrībhagavānuvāca
tataḥ prabhāte dvādaśyāṃ kāryo matsyotsavo budhaiḥ ||
mārgaśīrṣe śuklapakṣe yathāvidhyupacārataḥ
||1||ततः प्रभाते द्वादश्यां कार्यो मत्स्योत्सवो बुधैः ॥
मार्गशीर्षे शुक्लपक्षे यथाविध्युपचारतः
atha mārgaśire māse daśamyāṃ niyatātmavān ||
kṛtvā devārcanaṃ dhīmānagnikāryaṃ yathāvidhi
||2||अथ मार्गशिरे मासे दशम्यां नियतात्मवान् ॥
कृत्वा देवार्चनं धीमानग्निकार्यं यथाविधि
śucivāsāḥ prasannātmā havyamannaṃ susaṃskṛtam ||
paktvā paṃcapade gatvā punaḥ śaucaṃ tu pādayoḥ
||3||शुचिवासाः प्रसन्नात्मा हव्यमन्नं सुसंस्कृतम् ॥
पक्त्वा पंचपदे गत्वा पुनः शौचं तु पादयोः
kṛtvā'ṣṭāṃgulamānaṃ tu kṣīravṛkṣe samudbhavam ||
bhakṣayeddaṃtakāṣṭhaṃ tu tataścācamya yatnataḥ
||4||कृत्वाऽष्टांगुलमानं तु क्षीरवृक्षे समुद्भवम् ॥
भक्षयेद्दंतकाष्ठं तु ततश्चाचम्य यत्नतः
dṛṣṭvā''kāśāni sarvāṇi dhyātvā vai māṃ gadādharam ||
śaṃkhacakragadāpāṇikirīṭaṃ pītavāsasam
||5||दृष्ट्वाऽऽकाशानि सर्वाणि ध्यात्वा वै मां गदाधरम् ॥
शंखचक्रगदापाणिकिरीटं पीतवाससम्
prasannavadanāṃ'bhojaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam ||
dhyātvā punarjalaṃ haste gṛhītvā bhānumadhyagam
||6||प्रसन्नवदनांऽभोजं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
ध्यात्वा पुनर्जलं हस्ते गृहीत्वा भानुमध्यगम्
dhyātvā'rghyaṃ dāpayettatra karatoyena mānavaḥ ||
evamuccārayedvācaṃ tasminkāle caturmukha
||7||ध्यात्वाऽर्घ्यं दापयेत्तत्र करतोयेन मानवः ॥
एवमुच्चारयेद्वाचं तस्मिन्काले चतुर्मुख
ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvā'hani pare hyaham ||
bhokṣyāmi puṃḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavā'cyuta
||8||एकादश्यां निराहारः स्थित्वाऽहनि परे ह्यहम् ॥
भोक्ष्यामि पुंडरीकाक्ष शरणं मे भवाऽच्युत
evamuktvā tato rātrau mama mūrteśca sannidhau ||
japennārāyaṇāyeti svayaṃ tatra vidhānataḥ
||9||एवमुक्त्वा ततो रात्रौ मम मूर्तेश्च सन्निधौ ॥
जपेन्नारायणायेति स्वयं तत्र विधानतः
tataḥ prabhāte vimalāṃ nadīṃ gatvā samudragām ||
itarāṃ vā taḍāgaṃ vā gṛhe vā niyatātmavān
||10||ततः प्रभाते विमलां नदीं गत्वा समुद्रगाम् ॥
इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान्
ānīya mṛttikāṃ śuddhāṃ maṃtreṇā'nena mānavaḥ ||
vaṃdayeddevadeveśaṃ tadā śuddho bhavennaraḥ
||11||आनीय मृत्तिकां शुद्धां मंत्रेणाऽनेन मानवः ॥
वंदयेद्देवदेवेशं तदा शुद्धो भवेन्नरः
dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ tvatto bhūtānāṃ devi sarvadā ||
tena satyena me pāpaṃ yāvanmocaya suvrate
||12||धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा ॥
तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते
brahmāṃḍodaratīrthāni karaiḥ spṛṣṭāni daivataiḥ ||
tenemāṃ mṛttikāṃ spṛṣṭā mā''labhāmi tvayoddhṛtām
||13||ब्रह्मांडोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि दैवतैः ॥
तेनेमां मृत्तिकां स्पृष्टा माऽऽलभामि त्वयोद्धृताम्
tvayi nityaṃ rasāḥ sarve sthitā varuṇa sarvadā ||
tenemāṃ mṛttikāṃ plāvya pūtāṃ kuruṣva māciram
||14||त्वयि नित्यं रसाः सर्वे स्थिता वरुण सर्वदा ॥
तेनेमां मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरुष्व माचिरम्
evaṃ mṛdaṃ tathā toyaṃ prasādyā''tmānamālabhet ||
triḥkṛtvā'śeṣamṛdayā piṃḍamālipya vai jale
||15||एवं मृदं तथा तोयं प्रसाद्याऽऽत्मानमालभेत् ॥
त्रिःकृत्वाऽशेषमृदया पिंडमालिप्य वै जले
tasminnaraḥ sadā samyaṅnakrakacchapadūrataḥ ||
snātvā cāvaśyakaṃ kṛtvā punarmama gṛhaṃ vrajet
||16||तस्मिन्नरः सदा सम्यङ्नक्रकच्छपदूरतः ॥
स्नात्वा चावश्यकं कृत्वा पुनर्मम गृहं व्रजेत्
tatrā''rādhya mahāyogindevaṃ nārāyaṇaṃ harim ||
keśavāya namaḥ pādau kaṭiṃ dāmodarāya ca
||17||तत्राऽऽराध्य महायोगिन्देवं नारायणं हरिम् ॥
केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च
jānuyugmaṃ nṛsiṃhāya uraḥ śrīvatsadhāriṇe ||
kaṃṭhe kaustubhanābhāya vakṣaḥ śrīpataye tathā
||18||जानुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे ॥
कंठे कौस्तुभनाभाय वक्षः श्रीपतये तथा
trailokyavijayāyeti bāhuṃ sarvātmane śiraḥ ||
rathāṃgadhāriṇe vaktraṃ śrīkarāyeti vārijam
||19||त्रैलोक्यविजयायेति बाहुं सर्वात्मने शिरः ॥
रथांगधारिणे वक्त्रं श्रीकरायेति वारिजम्
gaṃbhīrāyeti ca gadāmaṃbhojaṃ śāṃtamūrtaye ||
evamabhyarcya deveśaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
||20||गंभीरायेति च गदामंभोजं शांतमूर्तये ॥
एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम्
punastasyā'grataḥ kuṃbhāṃścaturaḥ sthāpayedbudhaḥ ||
jalapūrṇānsamālyāṃśca sitacaṃdanalepitān
||21||पुनस्तस्याऽग्रतः कुंभांश्चतुरः स्थापयेद्बुधः ॥
जलपूर्णान्समाल्यांश्च सितचंदनलेपितान्
cūtapallavasaṃyuktānsitavastrāvaguṃṭhitān ||
chāditāṃstāmrapātraiśca tilapūrṇaiḥ sakāṃcanaiḥ
||22||चूतपल्लवसंयुक्तान्सितवस्त्रावगुंठितान् ॥
छादितांस्ताम्रपात्रैश्च तिलपूर्णैः सकांचनैः
catvārastu samudrāśca kalaśāḥ saṃprakīrtitāḥ ||
teṣāṃ madhye śubhaṃ pīṭhaṃ sthāpayedvastragarbhitam
||23||चत्वारस्तु समुद्राश्च कलशाः संप्रकीर्तिताः ॥
तेषां मध्ये शुभं पीठं स्थापयेद्वस्त्रगर्भितम्
tasminsuvarṇaṃ raupyaṃ vā tāmraṃ vā dāravaṃ tathā ||
alābhe sarvapātrāṇāṃ pālāśaṃ pātramiṣyate
||24||तस्मिन्सुवर्णं रौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा ॥
अलाभे सर्वपात्राणां पालाशं पात्रमिष्यते
toyapūrṇaṃ ca tatkṛtvā tasminpātre tato nyaset ||
sauvarṇaṃ matsyarūpaṃ ca kṛtvā devaṃ janārdanam
||25||तोयपूर्णं च तत्कृत्वा तस्मिन्पात्रे ततो न्यसेत् ॥
सौवर्णं मत्स्यरूपं च कृत्वा देवं जनार्दनम्
devadevāṃgasaṃyuktaṃ śrutismṛtivibhūṣitam ||
tatrā'nekavidhairbhakṣyaiḥ phalaiḥ puṣpaiśca śobhitam
||26||देवदेवांगसंयुक्तं श्रुतिस्मृतिविभूषितम् ॥
तत्राऽनेकविधैर्भक्ष्यैः फलैः पुष्पैश्च शोभितम्
gandhairdhūpaiśca vastraiśca arcayitvā yathāvidhi ||
rasātalagatā vedā yathādeva tvayoddhṛtāḥ
||27||गन्धैर्धूपैश्च वस्त्रैश्च अर्चयित्वा यथाविधि ॥
रसातलगता वेदा यथादेव त्वयोद्धृताः
matsyarūpeṇa tadvanmāṃ bhavāduddhara keśava ||
evamuccārya tasyāgre jāgaraṃ tatra kārayet
||28||मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवादुद्धर केशव ॥
एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत्
yathāvibhavasāreṇa prabhāte vimale tathā ||
caturṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca caturo dāpayedghaṭān
||29||यथाविभवसारेण प्रभाते विमले तथा ॥
चतुर्णां ब्राह्मणानां च चतुरो दापयेद्घटान्
pūrvaṃ ca bahvṛce dadyācchāṃdogye dakṣiṇaṃ tathā ||
yajuḥśākhānvite dadyātpaścimaṃ ghaṭamuttamam
||30||पूर्वं च बह्वृचे दद्याच्छांदोग्ये दक्षिणं तथा ॥
यजुःशाखान्विते दद्यात्पश्चिमं घटमुत्तमम्
uttaraṃ kāmato dadyādeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ ||
ṛgvedaḥ prīyatāṃ pūrvaṃ sāmavedastudakṣiṇe
||31||उत्तरं कामतो दद्यादेष एव विधिः स्मृतः ॥
ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वं सामवेदस्तुदक्षिणे
yajurvedaḥ paścimato hyatharvaścottareṇa tu ||
anena kramayogena prīyatāmiti vācayet
||32||यजुर्वेदः पश्चिमतो ह्यथर्वश्चोत्तरेण तु ॥
अनेन क्रमयोगेन प्रीयतामिति वाचयेत्
matsyarūpaṃ tu sauvarṇamācāryāya nivedayet ||
gandhadhūpādi vastraistu saṃpūjya vidhivatkramāt
||33||मत्स्यरूपं तु सौवर्णमाचार्याय निवेदयेत् ॥
गन्धधूपादि वस्त्रैस्तु संपूज्य विधिवत्क्रमात्
yastvimaṃ sarahasyaṃ ca mantreṇaivopapādayet ||
vidhānaṃ vidhivaddattvā dātā koṭiguṇottaram
||34||यस्त्विमं सरहस्यं च मन्त्रेणैवोपपादयेत् ॥
विधानं विधिवद्दत्त्वा दाता कोटिगुणोत्तरम्
pratipadya guruṃ yastu mohādvipratipadyate ||
sa janmakoṭiṃ narake pacyate puruṣādhamaḥ
||35||प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद्विप्रतिपद्यते ॥
स जन्मकोटिं नरके पच्यते पुरुषाधमः
vidhānasya pradātā yo gururityucyate budhaiḥ ||
evaṃ datvā vidhānena dvādaśyāṃ māṃ samarcayet
||36||विधानस्य प्रदाता यो गुरुरित्युच्यते बुधैः ॥
एवं दत्वा विधानेन द्वादश्यां मां समर्चयेत्
viprāṇāṃ bhojanaṃ dadyādyathāśaktyā ca dakṣiṇām ||
bhūriṇā paramānnena tataḥ paścātsvayaṃ naraḥ
||37||विप्राणां भोजनं दद्याद्यथाशक्त्या च दक्षिणाम् ॥
भूरिणा परमान्नेन ततः पश्चात्स्वयं नरः
bhuñjīta sahito viprairvāgyataḥ saṃyatendriyaḥ ||
anena vidhinā yastu kuryānmatsyotsavaṃ naraḥ
||38||भुञ्जीत सहितो विप्रैर्वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्यान्मत्स्योत्सवं नरः
tasya puṇyaphalaṃ cāgre śṛṇu satyavatāṃ vara ||
yadi vaktra sahasrāṇāṃ sahasrāṇi bhavaṃti hi
||39||तस्य पुण्यफलं चाग्रे शृणु सत्यवतां वर ॥
यदि वक्त्र सहस्राणां सहस्राणि भवंति हि
āyuśca brahmaṇā tulyaṃ labhedyadi mahāvrata ||
tadā vai hyasya dharmasya phalaṃ kathayituṃ bhavet
||40||आयुश्च ब्रह्मणा तुल्यं लभेद्यदि महाव्रत ॥
तदा वै ह्यस्य धर्मस्य फलं कथयितुं भवेत्
ya imaṃ śrāvayedbhaktyā dvādaśīkalpamuttamam ||
śṛṇoti vā sa pāpaistu sarvaireva vimucyate
||41||य इमं श्रावयेद्भक्त्या द्वादशीकल्पमुत्तमम् ॥
शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव विमुच्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāsamāhātmye matsyotsavakathanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||