tripuṃḍradhāraṇavidhikathanam
brahmovāca
tvayokto vidhisaṃyukto mārgaśīrṣo madāpanaḥ ||
ko vidhistasya deveśa sarvaṃ me brūhi keśava
||1||त्वयोक्तो विधिसंयुक्तो मार्गशीर्षो मदापनः ॥
को विधिस्तस्य देवेश सर्वं मे ब्रूहि केशव
śrībhagavānuvāca
rātrāvante samutthāya upaspṛśya yathāvidhi ||
namaskṛtyā guruṃ svīyaṃ saṃsmarenmāmataṃdritaḥ
||2||रात्रावन्ते समुत्थाय उपस्पृश्य यथाविधि ॥
नमस्कृत्या गुरुं स्वीयं संस्मरेन्मामतंद्रितः
sahasranāmabhirbhaktyā kīrtayedvāgyataḥ śuciḥ ||
bahirgrāmātsamutsṛjya malamūtraṃ yathāvidhi
||3||सहस्रनामभिर्भक्त्या कीर्तयेद्वाग्यतः शुचिः ॥
बहिर्ग्रामात्समुत्सृज्य मलमूत्रं यथाविधि
śaucaṃ kṛtvā yathānyāyamācamya prayataḥ śuciḥ ||
daṃtadhāvanapūrvaṃ ca snānaṃ kṛtvā yathāvidhi
||4||शौचं कृत्वा यथान्यायमाचम्य प्रयतः शुचिः ॥
दंतधावनपूर्वं च स्नानं कृत्वा यथाविधि
ādāya tulasīmūlamṛdaṃ tatpatrasaṃyutām ||
mūlamaṃtreṇā'bhimaṃtrya gāyatryā vā mahāmate
||5||आदाय तुलसीमूलमृदं तत्पत्रसंयुताम् ॥
मूलमंत्रेणाऽभिमंत्र्य गायत्र्या वा महामते
maṃtreṇaivā'nuliptāṃgaḥ snāyādapsvaghamarṣaṇam ||
anuddhṛtairuddhṛtairvā jalaiḥ snānaṃ vidhīyate
||6||मंत्रेणैवाऽनुलिप्तांगः स्नायादप्स्वघमर्षणम् ॥
अनुद्धृतैरुद्धृतैर्वा जलैः स्नानं विधीयते
tīrthaṃ prakalpayedvidvānmantreṇā'nena mantravit ||
oṃnamo nārāyaṇāyeti mūlamantra udāhṛtaḥ
||7||तीर्थं प्रकल्पयेद्विद्वान्मन्त्रेणाऽनेन मन्त्रवित् ॥
ॐनमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः
darbhapāṇistu vidhinā ācāṃtaḥ purataḥ śuciḥ ||
caturhastasamāyuktaṃ caturasraṃ samaṃtataḥ ||
prakalpyā''vāhayedgaṃgāmebhirmaṃtrairvicakṣaṇaḥ
||8||दर्भपाणिस्तु विधिना आचांतः पुरतः शुचिः ॥
चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समंततः ॥
प्रकल्प्याऽऽवाहयेद्गंगामेभिर्मंत्रैर्विचक्षणः
viṣṇupādaprasūtā'si vaiṣṇavī viṣṇudevatā ||
trāhi nastvamaghādasmādājanmamaraṇāṃtikāt
||9||विष्णुपादप्रसूताऽसि वैष्णवी विष्णुदेवता ॥
त्राहि नस्त्वमघादस्मादाजन्ममरणांतिकात्
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca tīrthānāṃ vāyurabravīt ||
divi bhuvyaṃtarikṣe ca tāni te saṃti jāhnavi
||10||तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् ॥
दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि ते संति जाह्नवि
naṃdinītyeva te nāma deveṣu nalinīti ca ||
dakṣaputrī ca vihagā viśvagā yogināṃ matā
||11||नंदिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च ॥
दक्षपुत्री च विहगा विश्वगा योगिनां मता
vidyādharī suprasannā tathā lokaprasādinī ||
kṣemā ca jāhnavī caiva śāṃtā śāṃtipradāyinī
||12||विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रसादिनी ॥
क्षेमा च जाह्नवी चैव शांता शांतिप्रदायिनी
etāni puṇyanāmāni snānakāle sadā paṭhet ||
sadā saṃnihitā tatra gaṃgā tripathagāminī
||13||एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले सदा पठेत् ॥
सदा संनिहिता तत्र गंगा त्रिपथगामिनी
saptavārābhijaptena karasaṃpuṭayojitam ||
mūrdhnā kṛtāṃjalirbhūyastricatuḥ paṃca sapta vā ||
snānaṃ kuryānmṛdā tadvadāmaṃtryā'nuvidhānataḥ
||14||सप्तवाराभिजप्तेन करसंपुटयोजितम् ॥
मूर्ध्ना कृतांजलिर्भूयस्त्रिचतुः पंच सप्त वा ॥
स्नानं कुर्यान्मृदा तद्वदामंत्र्याऽनुविधानतः
aśvakrāṃte rathakrāṃte viṣṇukrāṃte vasundhare ||
mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtam
||15||अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुन्धरे ॥
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
uddhṛtā'si varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā ||
namaste sarvabhūtānāṃ prabhavā'raṇi suvrate
||16||उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ॥
नमस्ते सर्वभूतानां प्रभवाऽरणि सुव्रते
evaṃ snātvā tataḥ paścādācamya ca vidhānataḥ ||
utthāya vāsasī śukle kūle vai paridhāya ca
||17||एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य च विधानतः ॥
उत्थाय वाससी शुक्ले कूले वै परिधाय च
ācamya tarpayeddevānpitṝṃścaiva ṛṣīṃstathā ||
niṣpīḍya vastramācamya dhautavastreṇa veṣṭitaḥ
||18||आचम्य तर्पयेद्देवान्पितॄंश्चैव ऋषींस्तथा ॥
निष्पीड्य वस्त्रमाचम्य धौतवस्त्रेण वेष्टितः
vimalāṃ mṛttikāṃ ramyāmādāya dvijasattama ||
mantreṇaivā'bhimaṃtryā'tha lalāṭādiṣu vaiṣṇavaḥ ||
dhārayedūrdhvapuṇḍrāṇi yathāsaṃkhyamataṃdritaḥ
||19||विमलां मृत्तिकां रम्यामादाय द्विजसत्तम ॥
मन्त्रेणैवाऽभिमंत्र्याऽथ ललाटादिषु वैष्णवः ॥
धारयेदूर्ध्वपुण्ड्राणि यथासंख्यमतंद्रितः
brahmandvādaśapuṇḍrāṇi brāhmaṇaḥ satataṃ vahet ||
catvāri bhūbhṛtāṃ putra puṇḍrāṇi dve viśāṃ smṛte ||
ekaṃ puṃḍraṃ ca nārīṇāṃ śūdrāṇāṃ ca vidhīyate
||20||ब्रह्मन्द्वादशपुण्ड्राणि ब्राह्मणः सततं वहेत् ॥
चत्वारि भूभृतां पुत्र पुण्ड्राणि द्वे विशां स्मृते ॥
एकं पुंड्रं च नारीणां शूद्राणां च विधीयते
lalāṭa udare caiva vakṣo vai kaṇṭhakūbare ||
kukṣyorbāhvoḥ karṇayośca pṛṣṭhe trike ca vai śiraḥ ||
tilakā dvādaśa proktā brāhmaṇasya sadā'nagha
||21||ललाट उदरे चैव वक्षो वै कण्ठकूबरे ॥
कुक्ष्योर्बाह्वोः कर्णयोश्च पृष्ठे त्रिके च वै शिरः ॥
तिलका द्वादश प्रोक्ता ब्राह्मणस्य सदाऽनघ
lalāṭe hṛdi bāhvośca kṣātraḥ puṃḍrāṇi dhārayet ||
lalāṭe hṛdaye vaiśyo bhāle vai śūdrayoṣitām
||22||ललाटे हृदि बाह्वोश्च क्षात्रः पुंड्राणि धारयेत् ॥
ललाटे हृदये वैश्यो भाले वै शूद्रयोषिताम्
lalāṭe keśavaṃ dhyāyennārāyaṇamathodare ||
vakṣaḥsthale mādhavaṃ ca goviṃdaṃ kaṇṭhakūbare
||23||ललाटे केशवं ध्यायेन्नारायणमथोदरे ॥
वक्षःस्थले माधवं च गोविंदं कण्ठकूबरे
viṣṇuṃ ca dakṣiṇe kukṣau bāhau ca madhusūdanam ||
trivikramaṃ karṇamūle vāmanaṃ vāmapārśvake
||24||विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ बाहौ च मधुसूदनम् ॥
त्रिविक्रमं कर्णमूले वामनं वामपार्श्वके
śrīdharaṃ vāmabāhau ca hṛṣīkeśaṃ ca karṇake ||
pṛṣṭhe tu padmanābhaḥ syāttrike dāmodaraṃ nyaset
||25||श्रीधरं वामबाहौ च हृषीकेशं च कर्णके ॥
पृष्ठे तु पद्मनाभः स्यात्त्रिके दामोदरं न्यसेत्
tatprakṣālanatoyena vāsudevaṃ tu mūrdhani ||
evaṃ kāryaṃ brāhmaṇasya kṣatriyasyopadhārayet
||26||तत्प्रक्षालनतोयेन वासुदेवं तु मूर्धनि ॥
एवं कार्यं ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्योपधारयेत्
lalāṭe keśavaṃ dhyāyeddhṛdaye mādhavaṃ tathā ||
bāhvośca ubhayorvatsa smaredvai madhusūdanam
||27||ललाटे केशवं ध्यायेद्धृदये माधवं तथा ॥
बाह्वोश्च उभयोर्वत्स स्मरेद्वै मधुसूदनम्
kṣatriyasya vidhiḥ prokto vaiśyakṛtyaṃ niśāmaya ||
lalāṭe keśavaṃ dhyāyeddhṛdaye mādhavaṃ tathā
||28||क्षत्रियस्य विधिः प्रोक्तो वैश्यकृत्यं निशामय ॥
ललाटे केशवं ध्यायेद्धृदये माधवं तथा
yoṣicchūdrau smaretāṃ ca keśavaṃ bhāladeśake ||
anena vidhinā kuryātpuṃḍrāṇi mama tuṣṭaye
||29||योषिच्छूद्रौ स्मरेतां च केशवं भालदेशके ॥
अनेन विधिना कुर्यात्पुंड्राणि मम तुष्टये
śyāmaṃ śāṃtikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ tathā ||
śrīkaraṃ pītamityāhuḥ śvetaṃ mokṣakaraṃ śubham
||30||श्यामं शांतिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं तथा ॥
श्रीकरं पीतमित्याहुः श्वेतं मोक्षकरं शुभम्
ekāṃtino mahābhāgāḥ sarvalokahite ratāḥ ||
sāṃ'tarālaṃ prakurvaṃti puṇḍraṃ haripadākṛtim
||31||एकांतिनो महाभागाः सर्वलोकहिते रताः ॥
सांऽतरालं प्रकुर्वंति पुण्ड्रं हरिपदाकृतिम्
madhye chidreṇa saṃyuktametaddhi harimaṃdiram ||
ūrdhvaṃ saumyamṛjuṃ sūkṣmaṃ supārśvaṃ sumanoharam
||32||मध्ये छिद्रेण संयुक्तमेतद्धि हरिमंदिरम् ॥
ऊर्ध्वं सौम्यमृजुं सूक्ष्मं सुपार्श्वं सुमनोहरम्
niraṃtarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṃḍraṃ dvijā'dhamaḥ ||
sa hi tatra sthitaṃ lakṣmyā saha māṃ ca vyapohati
||33||निरंतरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुंड्रं द्विजाऽधमः ॥
स हि तत्र स्थितं लक्ष्म्या सह मां च व्यपोहति
acchidramūrdhvapuṃḍraṃ tu ye kurvaṃti dvijādhamāḥ ||
tairlalāṭe śunaḥ pādaṃ nikṣiptaṃ vai na saṃśayaḥ
||34||अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति द्विजाधमाः ॥
तैर्ललाटे शुनः पादं निक्षिप्तं वै न संशयः
tasmācchidrānvitaṃ puṃḍraṃ mahacchidraṃ śubhānvitam ||
dhārayedbrāhmaṇo nityaṃ harisālokyasiddhaye
||35||तस्माच्छिद्रान्वितं पुंड्रं महच्छिद्रं शुभान्वितम् ॥
धारयेद्ब्राह्मणो नित्यं हरिसालोक्यसिद्धये
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāhātmye tripuṃḍradhāraṇavidhikathanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||