śaṃkhapūjāvidhikathanam
brahmovāca
taptacakāṃkitaṃ kṛtvā hyātmānamatha dīkṣitam ||
padmākṣatulasīmālaṃ kiṃ phalaṃ brūhi keśava
||1||तप्तचकांकितं कृत्वा ह्यात्मानमथ दीक्षितम् ॥
पद्माक्षतुलसीमालं किं फलं ब्रूहि केशव
śrībhagavānuvāca
tulasīkāṣṭhasaṃbhūtāṃ yo mālāṃ vahate dvijaḥ ||
apya'śauco'pyanācāro māmevaiti na saṃśayaḥ
||2||तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते द्विजः ॥
अप्यऽशौचोऽप्यनाचारो मामेवैति न संशयः
dhātrīphalakṛtā mālā tulasīkāṣṭhasaṃbhavā ||
dṛśyate yasya dehe tu sa vai bhāgavato naraḥ
||3||धात्रीफलकृता माला तुलसीकाष्ठसंभवा ॥
दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतो नरः
tulasīdalajāṃ mālāṃ kaṇṭhasthāṃ vahate tu yaḥ ||
mamottīrṇāṃ viśeṣeṇa sa namasyo divaukasām
||4||तुलसीदलजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः ॥
ममोत्तीर्णां विशेषेण स नमस्यो दिवौकसाम्
tulasīdalajāṃ mālāṃ dhātrīphalakṛtāmapi ||
dadāti pāpināṃ muktiṃ kiṃ punarmama sevinām
||5||तुलसीदलजां मालां धात्रीफलकृतामपि ॥
ददाति पापिनां मुक्तिं किं पुनर्मम सेविनाम्
tulasīdalajāṃ mālāṃ mamottīrṇāṃ vahettu yaḥ ||
patrepatre'śvamedhānāṃ daśānāṃ labhate phalam
||6||तुलसीदलजां मालां ममोत्तीर्णां वहेत्तु यः ॥
पत्रेपत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलम्
tulasīkāṣṭhasaṃbhūtāṃ yo mālāṃ vahate naraḥ ||
phalaṃ yacchāmyahaṃ vatsa pratyahaṃ dvārakodbhavam
||7||तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते नरः ॥
फलं यच्छाम्यहं वत्स प्रत्यहं द्वारकोद्भवम्
nivedya bhaktyā māṃ mālāṃ tulasīkāṣṭhasaṃbhavām ||
vahate yo naro bhaktyā tasya vai nāsti pātakam
||8||निवेद्य भक्त्या मां मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् ॥
वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम्
sadā prītamanāstasya ahaṃ prāṇavaro hi saḥ ||
tulasīkāṣṭhasaṃbhūtāṃ yo mālāṃ vahate naraḥ ||
prāyaścittaṃ na tasyā'sti nā'śaucaṃ tasya vigrahe
||9||सदा प्रीतमनास्तस्य अहं प्राणवरो हि सः ॥
तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते नरः ॥
प्रायश्चित्तं न तस्याऽस्ति नाऽशौचं तस्य विग्रहे
tulasīkāṣṭhasaṃbhūtaṃ śirasaḥ kāṣṭhabhūṣaṇam ||
bāhau kare ca martyasya dehe yasya sa me priyaḥ
||10||तुलसीकाष्ठसंभूतं शिरसः काष्ठभूषणम् ॥
बाहौ करे च मर्त्यस्य देहे यस्य स मे प्रियः
tulasīkāṣṭhamālābhirbhūṣitaḥ puṇyamācaret ||
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca puṇyaṃ koṭiguṇaṃ bhavet
||11||तुलसीकाष्ठमालाभिर्भूषितः पुण्यमाचरेत् ॥
पितॄणां देवतानां च पुण्यं कोटिगुणं भवेत्
tulasīkāṣṭhamālāṃ tu pretarājasya dūtakāḥ ||
dṛṣṭvā naśyaṃti dūreṇa vātoddhūtaṃ yathā dalam
||12||तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः ॥
दृष्ट्वा नश्यंति दूरेण वातोद्धूतं यथा दलम्
yadgṛhe tulasīkāṣṭhaṃ patraṃ śuṣkamathā''rdrakam ||
bhavaṃti tadgṛhe naiva pāpaṃ saṃkramate kalau
||13||यद्गृहे तुलसीकाष्ठं पत्रं शुष्कमथाऽऽर्द्रकम् ॥
भवंति तद्गृहे नैव पापं संक्रमते कलौ
tulasī kāṣṭhamālābhirbhūṣito rbhramate bhuvi ||
duḥsvapnaṃ durnimittaṃ ca na bhayaṃ śātravaṃ kvacit
||14||तुलसी काष्ठमालाभिर्भूषितो र्भ्रमते भुवि ॥
दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं च न भयं शात्रवं क्वचित्
dhārayaṃti na ye mālāṃ haitukāḥ pāpabuddhayaḥ ||
narakānna nivartaṃte dagdhāḥ kopāgninā mama
||15||धारयंति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः ॥
नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना मम
tasmāddhāryā prayatnena mālā tulasisaṃbhavā ||
padmākṣanirmitā bhaktyā phalairdhātryā supuṇyadā
||16||तस्माद्धार्या प्रयत्नेन माला तुलसिसंभवा ॥
पद्माक्षनिर्मिता भक्त्या फलैर्धात्र्या सुपुण्यदा
tadūrdhvapuṃḍraśaṃkhādyairyuktastulasimūlake ||
sandhyopāstyādikaṃ kuryātkuśapāṇirhiṃ māṃ smaran
||17||तदूर्ध्वपुंड्रशंखाद्यैर्युक्तस्तुलसिमूलके ॥
सन्ध्योपास्त्यादिकं कुर्यात्कुशपाणिर्हिं मां स्मरन्
kṛtasandhyādiko bhaktastataḥ saṃpūjayecca mām ||
guruścettatra varteta ādau gatvā namedgurum
||18||कृतसन्ध्यादिको भक्तस्ततः संपूजयेच्च माम् ॥
गुरुश्चेत्तत्र वर्तेत आदौ गत्वा नमेद्गुरुम्
kiṃciddattvopāyanaṃ ca daṇḍavatpraṇamenmudā ||
ācamyaikāgramanasā pūjāmaṇḍapamāviśet
||19||किंचिद्दत्त्वोपायनं च दण्डवत्प्रणमेन्मुदा ॥
आचम्यैकाग्रमनसा पूजामण्डपमाविशेत्
upaviśyā''sane ramye kṛṣṇājinakuśottare ||
samyakpadmāsanāsīno bhūtaśuddhiṃ samācaret
||20||उपविश्याऽऽसने रम्ये कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥
सम्यक्पद्मासनासीनो भूतशुद्धिं समाचरेत्
prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā mantreṇa ca jiteṃdriyaḥ ||
udaṅmukhastataḥ kṛtvā hṛtpaṃkajamanuttamam ||
vikāsaṃ tasya kurvīta vijñānaraviṇā hṛdi
||21||प्राणायामत्रयं कृत्वा मन्त्रेण च जितेंद्रियः ॥
उदङ्मुखस्ततः कृत्वा हृत्पंकजमनुत्तमम् ॥
विकासं तस्य कुर्वीत विज्ञानरविणा हृदि
karṇikāyāṃ nyaseccārkaṃ śaśinaṃ cāgnimeva ca ||
trayaṃ trayātmake tasmiściṃtayedvaiṣṇavo naraḥ ||
nānāratnamayaṃ pīṭhaṃ teṣāmupari vinyaset
||22||कर्णिकायां न्यसेच्चार्कं शशिनं चाग्निमेव च ॥
त्रयं त्रयात्मके तस्मिश्चिंतयेद्वैष्णवो नरः ॥
नानारत्नमयं पीठं तेषामुपरि विन्यसेत्
tasminmṛduślakṣṇataraṃ bālārkasadṛśadyuti ||
aṣṭaiśvaryadalaṃ padmaṃ mantrākṣaramayaṃ nyaset
||23||तस्मिन्मृदुश्लक्ष्णतरं बालार्कसदृशद्युति ॥
अष्टैश्वर्यदलं पद्मं मन्त्राक्षरमयं न्यसेत्
tasmindevaṃ samāsīnaṃ koṭiśītāṃśusannibham ||
caturbhujaṃ mahāpadmaśaṃkhacakragadādharam
||24||तस्मिन्देवं समासीनं कोटिशीतांशुसन्निभम् ॥
चतुर्भुजं महापद्मशंखचक्रगदाधरम्
padmapatraviśālākṣaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam ||
śrīvatsakaustubhoraskaṃ pītavastrānvitaṃ ca mām
||25||पद्मपत्रविशालाक्षं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥
श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं पीतवस्त्रान्वितं च माम्
vicitrābharaṇairyuktaṃ divyamaṃḍanamaṃḍitam ||
divyacandanaliptāṃgaṃ divyapuṣpopaśobhitam
||26||विचित्राभरणैर्युक्तं दिव्यमंडनमंडितम् ॥
दिव्यचन्दनलिप्तांगं दिव्यपुष्पोपशोभितम्
tulasīkomaladalavanamālāvibhūṣitam ||
koṭibālārkasadṛśaṃ kāntaṃ divyaśriyā saha
||27||तुलसीकोमलदलवनमालाविभूषितम् ॥
कोटिबालार्कसदृशं कान्तं दिव्यश्रिया सह
sarvalakṣaṇalakṣiṇyā samāśliṣṭatanuṃ śivam ||
evaṃ dhyātvā japenmaṃtraṃ samāhitamanāḥ śuciḥ
||28||सर्वलक्षणलक्षिण्या समाश्लिष्टतनुं शिवम् ॥
एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रं समाहितमनाः शुचिः
sahasraṃ śatavāraṃ vā yathāśakti japenmanum ||
manasaivā'rcanaṃ kṛtvā tato vidhivadācaret
||29||सहस्रं शतवारं वा यथाशक्ति जपेन्मनुम् ॥
मनसैवाऽर्चनं कृत्वा ततो विधिवदाचरेत्
saṃpradāyā'nurodhena śaṃkhaṃ sthāpya mamāgrataḥ ||
dūrvāṃkuraiśca puṣpaiśca gaṃdhodena ca pūritam
||30||संप्रदायाऽनुरोधेन शंखं स्थाप्य ममाग्रतः ॥
दूर्वांकुरैश्च पुष्पैश्च गंधोदेन च पूरितम्
dakṣiṇe gaṃdhapuṣpāṇāṃ pātraṃ sthāpya ca deśikaiḥ ||
vāmabhāge nyasetkuṃbhaṃ vastrapūtaṃ suvāsitam
||31||दक्षिणे गंधपुष्पाणां पात्रं स्थाप्य च देशिकैः ॥
वामभागे न्यसेत्कुंभं वस्त्रपूतं सुवासितम्
purato mama ghaṃṭāṃ ca dikṣu dīpānniyojayet ||
anyatsarvaṃ sādhanaṃ ca yathāsthāneṣu vinyaset
||32||पुरतो मम घंटां च दिक्षु दीपान्नियोजयेत् ॥
अन्यत्सर्वं साधनं च यथास्थानेषु विन्यसेत्
arghyapādyā''camanīyamadhuparkasya kāraṇāt ||
vinyasetpurato mahyaṃ catvāryamatrakāṇi vai
||33||अर्घ्यपाद्याऽऽचमनीयमधुपर्कस्य कारणात् ॥
विन्यसेत्पुरतो मह्यं चत्वार्यमत्रकाणि वै
siddhārthā'kṣatapuṣpāṇi kuśāgraṃ tilacaṃdanam ||
phalaṃ yavāścaturvaktra arghyapātre viniḥkṣipet
||34||सिद्धार्थाऽक्षतपुष्पाणि कुशाग्रं तिलचंदनम् ॥
फलं यवाश्चतुर्वक्त्र अर्घ्यपात्रे विनिःक्षिपेत्
dūrvā viṣṇupadī śyāmā padmaṃ caiva caturthakam ||
pādyapātre nyasetputra deśiko mama tuṣṭaye
||35||दूर्वा विष्णुपदी श्यामा पद्मं चैव चतुर्थकम् ॥
पाद्यपात्रे न्यसेत्पुत्र देशिको मम तुष्टये
kaṃkolaṃ ca lavaṃgaṃ ca phalaṃ mālatisaṃbhavam ||
kuryādvai śraddhayā putra pātra ācamanīyake
||36||कंकोलं च लवंगं च फलं मालतिसंभवम् ॥
कुर्याद्वै श्रद्धया पुत्र पात्र आचमनीयके
gavyaṃ payo dadhi madhu ghṛtaṃ khaṃḍa samanvitam ||
madhuparkasya pātre vai dadyādvai śraddhayā'rcakaḥ
||37||गव्यं पयो दधि मधु घृतं खंड समन्वितम् ॥
मधुपर्कस्य पात्रे वै दद्याद्वै श्रद्धयाऽर्चकः
uktānāṃ dravyajātīnāmalābhe patrapuṣpayoḥ ||
tattadbhāvanayā kuryātsarvadā vidhikovidaḥ
||38||उक्तानां द्रव्यजातीनामलाभे पत्रपुष्पयोः ॥
तत्तद्भावनया कुर्यात्सर्वदा विधिकोविदः
karanyāsaṃ tataḥ kuryādaṃganyāsaṃ tathaiva ca ||
paṃcāṃgaṃ vā ṣaḍaṃgaṃ vā vinyasetsaṃpradāyataḥ
||39||करन्यासं ततः कुर्यादंगन्यासं तथैव च ॥
पंचांगं वा षडंगं वा विन्यसेत्संप्रदायतः
mamā'nusmaraṇaṃ kāryamātmānaṃ matsamaṃ smaret ||
pūjāraṃbhe caturvaktraṃ maṃgalaṃ tu paṭhennaraḥ
||40||ममाऽनुस्मरणं कार्यमात्मानं मत्समं स्मरेत् ॥
पूजारंभे चतुर्वक्त्रं मंगलं तु पठेन्नरः
atha saṃpūjayecchaṃkhaṃ pāṃcajanyaṃ mama priyam ||
yasya saṃpūjanādvatsa ānaṃdaḥ paramo mama ||
śaṃkhasya pūjane vatsa maṃtrānetānudīrayet
||41||अथ संपूजयेच्छंखं पांचजन्यं मम प्रियम् ॥
यस्य संपूजनाद्वत्स आनंदः परमो मम ॥
शंखस्य पूजने वत्स मंत्रानेतानुदीरयेत्
tvaṃ purā sāgarotpanno viṣṇunā vidhṛtaḥ kare ||
nirmitaḥ sarvadevaiśca pāṃcajanya namo'stu te
||42||त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ॥
निर्मितः सर्वदेवैश्च पांचजन्य नमोऽस्तु ते
tava nādena jīmūtā vitrasaṃti surā'surāḥ ||
śaśāṃkā'yutadīptābha pāṃcajanya namo'stu te
||43||तव नादेन जीमूता वित्रसंति सुराऽसुराः ॥
शशांकाऽयुतदीप्ताभ पांचजन्य नमोऽस्तु ते
garbhā devārinārīṇāṃ vilīyaṃte sahasradhā ||
tava nādena pātāle pāṃcajanya namo'stu te
||44||गर्भा देवारिनारीणां विलीयंते सहस्रधा ॥
तव नादेन पाताले पांचजन्य नमोऽस्तु ते
darśanenaiva śaṃkhasya kiṃ punaḥ sparśane kṛte ||
vilayaṃ yāṃti pāpāni himavadbhāskarodaye
||45||दर्शनेनैव शंखस्य किं पुनः स्पर्शने कृते ॥
विलयं यांति पापानि हिमवद्भास्करोदये
natvā śaṃkhaṃ kare dhṛtvā maṃtrairebhistu vaiṣṇavaḥ ||
yaḥ snāpayati māṃ bhaktyā tasya puṇyamanaṃtakam
||46||नत्वा शंखं करे धृत्वा मंत्रैरेभिस्तु वैष्णवः ॥
यः स्नापयति मां भक्त्या तस्य पुण्यमनंतकम्
suvāsitena tailena kuryādabhyaṃjanaṃ tataḥ ||
kastūryā caṃdanenaiva kuryādudvartanādikam
||47||सुवासितेन तैलेन कुर्यादभ्यंजनं ततः ॥
कस्तूर्या चंदनेनैव कुर्यादुद्वर्तनादिकम्
sugaṃdhavāsitaistoyaiḥ snāpya maṃtrayutaiḥ śubhaiḥ ||
arghyaṃ dattvā tato vatsa pādyamācamanīyakam ||
madhuparkaṃ tato dadyādatha sarvopacārakān
||48||सुगंधवासितैस्तोयैः स्नाप्य मंत्रयुतैः शुभैः ॥
अर्घ्यं दत्त्वा ततो वत्स पाद्यमाचमनीयकम् ॥
मधुपर्कं ततो दद्यादथ सर्वोपचारकान्
vastrairābharaṇairdivyairalaṃkṛtya yathāvidhi ||
puṣpaiḥ saṃpūjayetpīṭhaṃ tatra devaṃ nidhāya ca
||49||वस्त्रैराभरणैर्दिव्यैरलंकृत्य यथाविधि ॥
पुष्पैः संपूजयेत्पीठं तत्र देवं निधाय च
vastrā'laṃkāragaṃdhādīnarpayecchraddhayā mama ||
naivedyaṃ vividhaṃ dadyātpāyasā'pūpamiśritam ||
sakarpūraṃ ca tāṃbūlaṃ bhaktyā caiva nivedayet
||50||वस्त्राऽलंकारगंधादीनर्पयेच्छ्रद्धया मम ॥
नैवेद्यं विविधं दद्यात्पायसाऽपूपमिश्रितम् ॥
सकर्पूरं च तांबूलं भक्त्या चैव निवेदयेत्
surabhīṇi ca puṣpāṇi bhaktyā samyaṅnivedayet ||
dhūpaṃ daśāṃgamaṣṭāṃgaṃ dīpaṃ ca sumanoharam
||51||सुरभीणि च पुष्पाणि भक्त्या सम्यङ्निवेदयेत् ॥
धूपं दशांगमष्टांगं दीपं च सुमनोहरम्
pariṇīya praṇamyātha stutvā stutibhirādarāt ||
śāyayitvā tu paryaṃke magalārghyaṃ nivedayet
||52||परिणीय प्रणम्याथ स्तुत्वा स्तुतिभिरादरात् ॥
शाययित्वा तु पर्यंके मगलार्घ्यं निवेदयेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāhātmye śaṃkhapūjāvidhikathanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||