naivedyavidhikathanam
brahmovāca
naivedyasya vidhiṃ brūhi deva me tattvataḥ prabho ||
annaṃ katividhaṃ ceṣṭaṃ vyaṃjanādīnyaśeṣataḥ
||1||नैवेद्यस्य विधिं ब्रूहि देव मे तत्त्वतः प्रभो ॥
अन्नं कतिविधं चेष्टं व्यंजनादीन्यशेषतः
śrībhagavānuvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vatsa mama prītikaraṃ param ||
vakṣyāmi te'nnapānādivyaṃjanādīnyaśeṣataḥ
||2||साधु पृष्टं त्वया वत्स मम प्रीतिकरं परम् ॥
वक्ष्यामि तेऽन्नपानादिव्यंजनादीन्यशेषतः
ādau hiraṇmayaṃ pātraṃ tadabhāve ca rājatam ||
tadabhāve ca pālāśaṃ vistīrṇaṃ bahusundaram
||3||आदौ हिरण्मयं पात्रं तदभावे च राजतम् ॥
तदभावे च पालाशं विस्तीर्णं बहुसुन्दरम्
kacolāḥ śataśaḥ kāryāḥ pātre vai parito'nagha ||
tanmadhye vyaṃjanā deyā nānāphalamayāḥ śubhāḥ
||4||कचोलाः शतशः कार्याः पात्रे वै परितोऽनघ ॥
तन्मध्ये व्यंजना देया नानाफलमयाः शुभाः
pāyasaṃ candrasaṃkāśaṃ pātre vai śarkarāyutam ||
bhaktaṃ kumudasaṃkāśaṃ mudgānkācaprabhāñchubhān
||5||पायसं चन्द्रसंकाशं पात्रे वै शर्करायुतम् ॥
भक्तं कुमुदसंकाशं मुद्गान्काचप्रभाञ्छुभान्
nānāvyaṃjanasaṃruddhaṃ tribhiḥ paṃktibhireva ca ||
niṃbūrasena caṃdreṇa phalamūlayutena ca
||6||नानाव्यंजनसंरुद्धं त्रिभिः पंक्तिभिरेव च ॥
निंबूरसेन चंद्रेण फलमूलयुतेन च
vaikṛtāśca tadā kāryāḥ śataśo bhojane mama ||
drākṣāstu miśritāścūtakaramarda kṛtāḥ śubhāḥ
||7||वैकृताश्च तदा कार्याः शतशो भोजने मम ॥
द्राक्षास्तु मिश्रिताश्चूतकरमर्द कृताः शुभाः
marīcapippalīsārdrakailācaṃdrakasaṃyutāḥ ||
kvāthitāḥ kathikāḥ kāryāḥ śataśo bhojane mama
||8||मरीचपिप्पलीसार्द्रकैलाचंद्रकसंयुताः ॥
क्वाथिताः कथिकाः कार्याः शतशो भोजने मम
pralehanāstathā kāryāḥ kacolaśatasaṃkulāḥ ||
nānākusumasaṃmodayuktāḥ sahasi me priyāḥ
||9||प्रलेहनास्तथा कार्याः कचोलशतसंकुलाः ॥
नानाकुसुमसंमोदयुक्ताः सहसि मे प्रियाः
maṃḍakā vartulā ramyāḥ samāḥ sarvatra biṃduvat ||
sitayā sahitenā'tha dugdhena kvathitena ca
||10||मंडका वर्तुला रम्याः समाः सर्वत्र बिंदुवत् ॥
सितया सहितेनाऽथ दुग्धेन क्वथितेन च
madhuvarṇena gavyena yukte tasminsubhojane ||
kacole suprabhe vatsa sthitaṃ kāṃcanasuprabham
||11||मधुवर्णेन गव्येन युक्ते तस्मिन्सुभोजने ॥
कचोले सुप्रभे वत्स स्थितं कांचनसुप्रभम्
ghṛtaṃ suvāsitaṃ prītyā deyaṃ hi mama bhojane ||
tatra godhūmapātreṇa caṃdrakeṇa hi cojjvalam
||12||घृतं सुवासितं प्रीत्या देयं हि मम भोजने ॥
तत्र गोधूमपात्रेण चंद्रकेण हि चोज्ज्वलम्
sauvāhlikāḥ pūrikāstu śatacchidrāḥ saveṣṭikāḥ ||
apūpāśca tathā kṣīraṃ prakārāṃstu prakārayet
||13||सौवाह्लिकाः पूरिकास्तु शतच्छिद्राः सवेष्टिकाः ॥
अपूपाश्च तथा क्षीरं प्रकारांस्तु प्रकारयेत्
maṇayaḥ sūtrasaṃjñāśca mālatīkusumādayaḥ ||
parpaṭā varpaṭā ramyā māṣakūṣmāṃḍasaṃbhavāḥ
||14||मणयः सूत्रसंज्ञाश्च मालतीकुसुमादयः ॥
पर्पटा वर्पटा रम्या माषकूष्मांडसंभवाः
vaṭakānnavadhā ramyānkuryānmāse sahe mama ||
dvidhā jātīmarīcaiśca pūritā droṇake śubhāḥ
||15||वटकान्नवधा रम्यान्कुर्यान्मासे सहे मम ॥
द्विधा जातीमरीचैश्च पूरिता द्रोणके शुभाः
yuktena lavaṇenā'tiśuddhatailena pūritāḥ ||
kuṃkumābhāḥ snehahīnāḥ sakṣatā iva durjanāḥ
||16||युक्तेन लवणेनाऽतिशुद्धतैलेन पूरिताः ॥
कुंकुमाभाः स्नेहहीनाः सक्षता इव दुर्जनाः
dadhidugdhayutāḥ kecicciṃciṇīcūtasaṃbhavāḥ ||
drākṣārasayutāḥ kecittathaivekṣurasairyutāḥ
||17||दधिदुग्धयुताः केचिच्चिंचिणीचूतसंभवाः ॥
द्राक्षारसयुताः केचित्तथैवेक्षुरसैर्युताः
rājikā jalamadhyasthāstathā'nye sitayā saha ||
rasaiścaturvidhaiścānyairvaṭakā navadhā matāḥ
||18||राजिका जलमध्यस्थास्तथाऽन्ये सितया सह ॥
रसैश्चतुर्विधैश्चान्यैर्वटका नवधा मताः
vajraprabhā'nukaṇikācārabījasukhārikaiḥ ||
śakalairnārikelasya lavaṃgaśatasaṃyutāḥ
||19||वज्रप्रभाऽनुकणिकाचारबीजसुखारिकैः ॥
शकलैर्नारिकेलस्य लवंगशतसंयुताः
ghṛtakṣīrasitādyāstāḥ kaṭāhe supraloḍitāḥ ||
labdhāsitādikṛsararamyāḥ snigdhāśca pheṇikāḥ
||20||घृतक्षीरसिताद्यास्ताः कटाहे सुप्रलोडिताः ॥
लब्धासितादिकृसररम्याः स्निग्धाश्च फेणिकाः
parākikāsu vai pakvāḥ kṛtāścaṃdreṇa polikāḥ ||
modakāstatra vai kāryāścārabījabhavāḥ pare
||21||पराकिकासु वै पक्वाः कृताश्चंद्रेण पोलिकाः ॥
मोदकास्तत्र वै कार्याश्चारबीजभवाः परे
sitayā sahitāḥ kāryā anye dugdhena nirmitāḥ ||
nārikelaphalaiścā'nye vṛkṣaniryāsanirmitāḥ
||22||सितया सहिताः कार्या अन्ये दुग्धेन निर्मिताः ॥
नारिकेलफलैश्चाऽन्ये वृक्षनिर्यासनिर्मिताः
badāmaiśca śubhāścā'nye tilaiśca kaṇabījakaiḥ ||
īdṛśānmodakāṃścānyāṃstuṣṭyarthaṃ mama kārayet
||23||बदामैश्च शुभाश्चाऽन्ये तिलैश्च कणबीजकैः ॥
ईदृशान्मोदकांश्चान्यांस्तुष्ट्यर्थं मम कारयेत्
arśoghnaṃ mocanīkaṃdaṃ tathā''rdraṃ karamardakam ||
nāriṃgaṃ ciṃciṇīkaṃ ca kaṃkolaphalameva ca
||24||अर्शोघ्नं मोचनीकंदं तथाऽऽर्द्रं करमर्दकम् ॥
नारिंगं चिंचिणीकं च कंकोलफलमेव च
daśāraṃ tripurījātaṃ śubhaṃ niṃbaphalaṃ bisam ||
tiṃdūphalaṃ lavaṃgaṃ ca śrīphalaṃ tilakaṃ luti
||25||दशारं त्रिपुरीजातं शुभं निंबफलं बिसम् ॥
तिंदूफलं लवंगं च श्रीफलं तिलकं लुति
valkalaṃ vaṃśakārīraṃ tathā kāyaphalaṃ balam ||
drākṣāphalaṃ cūtaphalaṃ ramyaṃ kaṃṭakinīphalam
||26||वल्कलं वंशकारीरं तथा कायफलं बलम् ॥
द्राक्षाफलं चूतफलं रम्यं कंटकिनीफलम्
dhātrīphalaṃ śuktibhavaṃ phalamaṃbāḍavaṃ tathā ||
raṃbhāphalaṃ pippalī ca marīcāśca manoharāḥ
||27||धात्रीफलं शुक्तिभवं फलमंबाडवं तथा ॥
रंभाफलं पिप्पली च मरीचाश्च मनोहराः
śuddhasarṣapatailena lavaṇena suvedhitam ||
tathā rājikayā viddhaṃ tribhirvarṣairghaṭe sthitam
||28||शुद्धसर्षपतैलेन लवणेन सुवेधितम् ॥
तथा राजिकया विद्धं त्रिभिर्वर्षैर्घटे स्थितम्
evaṃvidhāni jātāni vyaṃjanāni ca mānada ||
kartavyāni sahomāse mama prītikarāṇi vai
||29||एवंविधानि जातानि व्यंजनानि च मानद ॥
कर्तव्यानि सहोमासे मम प्रीतिकराणि वै
etādṛśe bhojane cedasāmarthyaṃ bhavedyadi ||
evaṃ kāryaṃ tadā tena saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva me
||30||एतादृशे भोजने चेदसामर्थ्यं भवेद्यदि ॥
एवं कार्यं तदा तेन संक्षेपेण शृणुष्व मे
laḍḍūkamekaṃ ghṛtapūramekaṃ phenadvayaṃ kokarasatrayaṃ ca ||
ghṛtaplutaṃ maṃḍakaṣoḍaśānāṃ vaṭāṣṭadāyī narakaṃ na paśyet
||31||लड्डूकमेकं घृतपूरमेकं फेनद्वयं कोकरसत्रयं च ॥
घृतप्लुतं मंडकषोडशानां वटाष्टदायी नरकं न पश्येत्
āḍhakaṃ suciraparyuṣitaṃ ca dugdhaṃ khaṃḍasya ṣoḍaśapalāni śaśiprabhasya ||
sarpiṣpalaṃ madhupalaṃ maricaṃ dvikarṣaṃ śuṃṭhyāḥ palārdhamathavā'rdhapalaṃ caturṇām
||32||आढकं सुचिरपर्युषितं च दुग्धं खंडस्य षोडशपलानि शशिप्रभस्य ॥
सर्पिष्पलं मधुपलं मरिचं द्विकर्षं शुंठ्याः पलार्धमथवाऽर्धपलं चतुर्णाम्
ślakṣṇe paṭe lalanayā mṛdupāṇighṛṣṭāṃ karpūradhūlidhavalīkṛtabhāṃḍasaṃsthām ||
etāṃ śubhāṃ rasavatīṃ prakaroti yo vai kāmāndadāmi sakalānmanujasya tasya
||33||श्लक्ष्णे पटे ललनया मृदुपाणिघृष्टां कर्पूरधूलिधवलीकृतभांडसंस्थाम् ॥
एतां शुभां रसवतीं प्रकरोति यो वै कामान्ददामि सकलान्मनुजस्य तस्य
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāhātmye naivedyavidhikathanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||