mārgaśīrṣamāsamāhātmye'khaṇḍaikādaśīvratakathanam
devaśarmovāca
tavedṛśī matirjātā sahasā keśavopari ||
etasmānme gataṃ pāpaṃ pūrvajanmaśatodbhavam
||1||तवेदृशी मतिर्जाता सहसा केशवोपरि ॥
एतस्मान्मे गतं पापं पूर्वजन्मशतोद्भवम्
vinā vratairvinā tīrthairmuktastvaṃ pāpakoṭibhiḥ ||
mamātithyena bhaktyā ca jātaṃ tava hareḥ padam
||2||विना व्रतैर्विना तीर्थैर्मुक्तस्त्वं पापकोटिभिः ॥
ममातिथ्येन भक्त्या च जातं तव हरेः पदम्
tena puṇyaprabhāveṇa matirjātā tavedṛśī ||
dhyātvā saṃciṃtya manasā jñātaṃ pūrvaviceṣṭitam
||3||तेन पुण्यप्रभावेण मतिर्जाता तवेदृशी ॥
ध्यात्वा संचिंत्य मनसा ज्ञातं पूर्वविचेष्टितम्
pūrvajanmani viprastvamavaṃtyāṃ dharmatatparaḥ ||
sadā'dhyayanaśīlaśca suśīlaśca sadā vratī
||4||पूर्वजन्मनि विप्रस्त्वमवंत्यां धर्मतत्परः ॥
सदाऽध्ययनशीलश्च सुशीलश्च सदा व्रती
ekā tu dvādaśī viṣṇoḥ kṛtā ca daśamīyutā ||
tatpāpasya prabhāveṇa samastaṃ sukṛtaṃ gatam
||5||एका तु द्वादशी विष्णोः कृता च दशमीयुता ॥
तत्पापस्य प्रभावेण समस्तं सुकृतं गतम्
sarvaṃ tadviphalaṃ jātaṃ yathā śūdrāpatirdvijaḥ ||
bahuvarṣasahasrāṇi prāptā narakayātanāḥ
||6||सर्वं तद्विफलं जातं यथा शूद्रापतिर्द्विजः ॥
बहुवर्षसहस्राणि प्राप्ता नरकयातनाः
tasmādevaṃ tvayā pūrvaṃ kṛtaṃ duṣṭaṃ ciraṃ bahu ||
kṛtā tu daśamīmiśrā tithirviṣṇormahātmanaḥ
||7||तस्मादेवं त्वया पूर्वं कृतं दुष्टं चिरं बहु ॥
कृता तु दशमीमिश्रा तिथिर्विष्णोर्महात्मनः
tena śūdro bhavāñjātaḥ pāpe tava matistathā ||
dharme na ramate cittaṃ daśamīvedhadūṣitam
||8||तेन शूद्रो भवाञ्जातः पापे तव मतिस्तथा ॥
धर्मे न रमते चित्तं दशमीवेधदूषितम्
vidarbhanagare vatsa asti te putrikāsutaḥ ||
kṛtaṃ tena vidhānoktaṃ harerekādaśīvratam
||9||विदर्भनगरे वत्स अस्ति ते पुत्रिकासुतः ॥
कृतं तेन विधानोक्तं हरेरेकादशीव्रतम्
pradattaṃ tena tatpuṇyamakhaṇḍaikāśīvratam ||
dharmopari matirjātā jātaḥ pāpasya saṃkṣayaḥ
||10||प्रदत्तं तेन तत्पुण्यमखण्डैकाशीव्रतम् ॥
धर्मोपरि मतिर्जाता जातः पापस्य संक्षयः
tena puṇyaprabhāveṇa ekādaśyā vratena ca ||
daśamīvedhajaṃ pāpaṃ yamena parimārjitam
||11||तेन पुण्यप्रभावेण एकादश्या व्रतेन च ॥
दशमीवेधजं पापं यमेन परिमार्जितम्
iha janmani yatpāpaṃ janmāyutakṛtāni ca ||
mārjitāni yamenaiva pāpāni tava sāṃpratam
||12||इह जन्मनि यत्पापं जन्मायुतकृतानि च ॥
मार्जितानि यमेनैव पापानि तव सांप्रतम्
tayorvivadatorevaṃ viṣvaksenaḥ samāgataḥ ||
varṇāvara svāgataṃ te tuṣṭastehaṃ janārdanaḥ
||13||तयोर्विवदतोरेवं विष्वक्सेनः समागतः ॥
वर्णावर स्वागतं ते तुष्टस्तेहं जनार्दनः
viprasyā''tithyahetutvājjātaḥ pāpasya saṃkṣayaḥ ||
paradattena puṇyena ekādaśyā vratena ca
||14||विप्रस्याऽऽतिथ्यहेतुत्वाज्जातः पापस्य संक्षयः ॥
परदत्तेन पुण्येन एकादश्या व्रतेन च
daśamīvedhajaṃ pāpaṃ tava śūdra layaṃ gatam ||
vrataṃ kṛtvā dadau puṇyaṃ dauhitrastena tāritaḥ
||15||दशमीवेधजं पापं तव शूद्र लयं गतम् ॥
व्रतं कृत्वा ददौ पुण्यं दौहित्रस्तेन तारितः
patnyā saha mahābhāga vainateyaṃ samāruha ||
ityuktvā devadevena vimāne sthāpitastadā
||16||पत्न्या सह महाभाग वैनतेयं समारुह ॥
इत्युक्त्वा देवदेवेन विमाने स्थापितस्तदा
svargaṃ tataḥ sapatnīkaḥ śūdratvena nṛpottama ||
devaśarmā tu vipro vai tīrtharājaṃ yayau punaḥ
||17||स्वर्गं ततः सपत्नीकः शूद्रत्वेन नृपोत्तम ॥
देवशर्मा तु विप्रो वै तीर्थराजं ययौ पुनः
etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam ||
akhaṇḍaikādaśīpuṇyātprāptasyā''tithyakāraṇāt ||
viṣṇubhaktimatī bhāryā rājyaṃ nihatakaṇṭakam
||18||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥
अखण्डैकादशीपुण्यात्प्राप्तस्याऽऽतिथ्यकारणात् ॥
विष्णुभक्तिमती भार्या राज्यं निहतकण्टकम्
rājovāca
brahmannakhaṇḍaikādaśyā vidhiṃ samyaksamādiśa ||
viṣṇoḥ samprīṇanārthāya prasādaṃ kartumarhasi
||19||ब्रह्मन्नखण्डैकादश्या विधिं सम्यक्समादिश ॥
विष्णोः सम्प्रीणनार्थाय प्रसादं कर्तुमर्हसि
ṛṣiruvāca
śṛṇuṣva nṛpaśārdūla ekādaśyā vidhiṃ śubham ||
purā''sīdbhagavānviṣṇurnāradāya yaduktavān
||20||शृणुष्व नृपशार्दूल एकादश्या विधिं शुभम् ॥
पुराऽऽसीद्भगवान्विष्णुर्नारदाय यदुक्तवान्
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi udyāpanavidhiṃ śubham ||
mārgaśīrṣādimāseṣu dvādaśīṣu narottama
||21||तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि उद्यापनविधिं शुभम् ॥
मार्गशीर्षादिमासेषु द्वादशीषु नरोत्तम
vrataṃ śubhamidaṃ kāryamakhaṇḍaikādaśīvratam ||
daśamyāṃ caiva naktaṃ ca ekādaśyāmupoṣaṇam
||22||व्रतं शुभमिदं कार्यमखण्डैकादशीव्रतम् ॥
दशम्यां चैव नक्तं च एकादश्यामुपोषणम्
dvādaśyāmekabhuktaṃ ca akhaṃḍā iti kathyate ||
divasasyāṣṭame bhāge mandībhūte divākare
||23||द्वादश्यामेकभुक्तं च अखंडा इति कथ्यते ॥
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे
taddhi naktaṃ vijānīyānna naktaṃ niśi bhojanam ||
kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrāṃśca caṇakānkodravāṃstathā
||24||तद्धि नक्तं विजानीयान्न नक्तं निशि भोजनम् ॥
कांस्यं मांसं मसूरांश्च चणकान्कोद्रवांस्तथा
śākaṃ madhu parānnaṃ ca punarbhojanamaithune ||
viṣṇubhakto naro vā'pi daśamyāṃ daśa varjayet
||25||शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने ॥
विष्णुभक्तो नरो वाऽपि दशम्यां दश वर्जयेत्
daśamyā vidhirukto'yamekādaśyāstathā śṛṇu ||
asakṛjjalapānaṃ ca hiṃsā śaucamasatyatā
||26||दशम्या विधिरुक्तोऽयमेकादश्यास्तथा शृणु ॥
असकृज्जलपानं च हिंसा शौचमसत्यता
tāṃbūlaṃ dantakāṣṭhaṃ ca divāśayanamaithune ||
dyūtaṃ krīḍā niśi svāpaḥ patitaiḥ saha bhāṣaṇam ||
ekādaśyāṃ daśaitāni viṣṇubhaktastu varjayet
||27||तांबूलं दन्तकाष्ठं च दिवाशयनमैथुने ॥
द्यूतं क्रीडा निशि स्वापः पतितैः सह भाषणम् ॥
एकादश्यां दशैतानि विष्णुभक्तस्तु वर्जयेत्
adya me strīsukhaṃ nāsti bhojanaṃ nāsti keśava ||
prītyarthaṃ tava deveśa niyamastu divāniśi
||28||अद्य मे स्त्रीसुखं नास्ति भोजनं नास्ति केशव ॥
प्रीत्यर्थं तव देवेश नियमस्तु दिवानिशि
suptendriyaistu vaiklavyaṃ bhojanaṃ yacca maithunam ||
dantāṃtaravilagnānnaṃ kṣamasva puruṣottama
||29||सुप्तेन्द्रियैस्तु वैक्लव्यं भोजनं यच्च मैथुनम् ॥
दन्तांतरविलग्नान्नं क्षमस्व पुरुषोत्तम
upāvṛttastu pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha ||
upavāsaḥ sa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam
||30||उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ॥
उपवासः स विज्ञेयो न शरीरस्य शोषणम्
pūrvoktāni daśaitāni parānnaṃ ca tathā madhu ||
dvādaśyāṃ viṣṇubhakto vai varjayenmardanādikam
||31||पूर्वोक्तानि दशैतानि परान्नं च तथा मधु ॥
द्वादश्यां विष्णुभक्तो वै वर्जयेन्मर्दनादिकम्
adya me dvādaśī puṇyā pavitrā pāpanāśinī ||
pāraṇaṃ ca kariṣyāmi prasīda garuḍadhvaja
||32||अद्य मे द्वादशी पुण्या पवित्रा पापनाशिनी ॥
पारणं च करिष्यामि प्रसीद गरुडध्वज
viṣṇoḥ saṃtoṣaṇārthāya yo mayā niyamaḥ kṛtaḥ ||
adyāhaṃ bhojayiṣyāmi tvatprasādāddvijottamam
||33||विष्णोः संतोषणार्थाय यो मया नियमः कृतः ॥
अद्याहं भोजयिष्यामि त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तमम्
anena vidhinā kuryādyāvadvarṣaṃ samāpyate ||
saṃpūrṇe tu tato varṣe kuryādudyāpanaṃ budhaḥ
||34||अनेन विधिना कुर्याद्यावद्वर्षं समाप्यते ॥
संपूर्णे तु ततो वर्षे कुर्यादुद्यापनं बुधः
ādau madhye tathā cāṃte vratasyodyāpanaṃ smṛtam ||
udyāpanaṃ na kuryādyaḥ kuṣṭhī cāṃdhaśca jāyate
||35||आदौ मध्ये तथा चांते व्रतस्योद्यापनं स्मृतम् ॥
उद्यापनं न कुर्याद्यः कुष्ठी चांधश्च जायते
tasmādudyāpanaṃ kuryādyathāvibhavasārataḥ ||
kriyate śuklapakṣe ca māse mārgaśire śubhe
||36||तस्मादुद्यापनं कुर्याद्यथाविभवसारतः ॥
क्रियते शुक्लपक्षे च मासे मार्गशिरे शुभे
āmaṃtrya dvādaśamitānbrāhmaṇānvidhikovidān ||
trayodaśaṃ sapatnīkamācāryaṃ vidhikovidam
||37||आमंत्र्य द्वादशमितान्ब्राह्मणान्विधिकोविदान् ॥
त्रयोदशं सपत्नीकमाचार्यं विधिकोविदम्
yajamānaḥ śuciḥ snātvā śraddhāyukto jitendriyaḥ ||
pādaśaucārdhavastrādyairācāryādīṃstato'rcayet
||38||यजमानः शुचिः स्नात्वा श्रद्धायुक्तो जितेन्द्रियः ॥
पादशौचार्धवस्त्राद्यैराचार्यादींस्ततोऽर्चयेत्
ācāryastu tataḥ kṛtvā maṇḍalaṃ varṇakaiḥ śubhaiḥ ||
cakrābjaṃ sarvatobhadraṃ śvetavastreṇa veṣṭitam
||39||आचार्यस्तु ततः कृत्वा मण्डलं वर्णकैः शुभैः ॥
चक्राब्जं सर्वतोभद्रं श्वेतवस्त्रेण वेष्टितम्
jalapūrṇaṃ ca kumbhaṃ tu pañcaratnasamanvitam ||
pañcapallavasaṃyuktaṃ karpūrāguruvāsitam
||40||जलपूर्णं च कुम्भं तु पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥
पञ्चपल्लवसंयुक्तं कर्पूरागुरुवासितम्
veṣṭitaṃ raktavastreṇa tāmrapātreṇa saṃyutam ||
veṣṭitaṃ puṣpamālābhirmaṃḍalopari vinyaset
||41||वेष्टितं रक्तवस्त्रेण ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥
वेष्टितं पुष्पमालाभिर्मंडलोपरि विन्यसेत्
tasyopari nyaseddevaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ nṛpa ||
sauvarṇī pratimā kāryā ekakarṣapramāṇataḥ
||42||तस्योपरि न्यसेद्देवं लक्ष्मीनारायणं नृप ॥
सौवर्णी प्रतिमा कार्या एककर्षप्रमाणतः
vāhanā''yudhasaṃyuktā pramāṇaṃ caturaṃgulam ||
kiṃvā śaktyā prakurvīta vittaśāṭhyaṃ vivarjayet
||43||वाहनाऽऽयुधसंयुक्ता प्रमाणं चतुरंगुलम् ॥
किंवा शक्त्या प्रकुर्वीत वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्
tataḥ saṃsthāpayenmūrtiṃ maṃḍale dvādaśaiva hi ||
māsānāmadhipaḥ pūjyaścākhaṃḍavratahetave
||44||ततः संस्थापयेन्मूर्तिं मंडले द्वादशैव हि ॥
मासानामधिपः पूज्यश्चाखंडव्रतहेतवे
maṃḍalātpūrvadigbhāge śaṃkhaṃ saṃsthāpayecchubham ||
tvaṃ purā sāgarotpanno viṣṇunā vidhṛtaḥ kare ||
nirmitaḥ sarvadevaistvaṃ pāṃcajanya namo'stu te
||45||मंडलात्पूर्वदिग्भागे शंखं संस्थापयेच्छुभम् ॥
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ॥
निर्मितः सर्वदेवैस्त्वं पांचजन्य नमोऽस्तु ते
tatastu sthaṃḍilaṃ kāryaṃ maṃḍalāduttarāṃ diśam ||
saṃkalpya havanaṃ kāryaṃ mantrairvedoktavaiṣṇavaiḥ
||46||ततस्तु स्थंडिलं कार्यं मंडलादुत्तरां दिशम् ॥
संकल्प्य हवनं कार्यं मन्त्रैर्वेदोक्तवैष्णवैः
svasthāne sthāpayedviṣṇuṃ sthāpayecca hariṃ prati ||
pūjayetpuruṣasūktena mantraiḥ paurāṇikaiḥ śubhaiḥ
||47||स्वस्थाने स्थापयेद्विष्णुं स्थापयेच्च हरिं प्रति ॥
पूजयेत्पुरुषसूक्तेन मन्त्रैः पौराणिकैः शुभैः
naivedyārthaṃ ca vai kāryā modakā bahavo'pi ca ||
dhūpadīpopahārāṇi kṛtvā nīrājanaṃ tataḥ
||48||नैवेद्यार्थं च वै कार्या मोदका बहवोऽपि च ॥
धूपदीपोपहाराणि कृत्वा नीराजनं ततः
yakṣakardamena saṃpūjya tataḥ kuryātpradakṣiṇām ||
svastivācanakairviprairnamaskāraṃ tato nṛpa
||49||यक्षकर्दमेन संपूज्य ततः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ॥
स्वस्तिवाचनकैर्विप्रैर्नमस्कारं ततो नृप
tatastu brāhmaṇaiḥ kārya ācāryakramaśo japaḥ ||
japaśca pāvamānīyo maṃḍalabrāhmaṇaṃ madhu
||50||ततस्तु ब्राह्मणैः कार्य आचार्यक्रमशो जपः ॥
जपश्च पावमानीयो मंडलब्राह्मणं मधु
tejo'si śukrajaṃ vācaṃ brahmasāmādanaṃtaram ||
pavitravaṃtaṃ sūryasya viṣṇormahasi saṃhitām
||51||तेजोऽसि शुक्रजं वाचं ब्रह्मसामादनंतरम् ॥
पवित्रवंतं सूर्यस्य विष्णोर्महसि संहिताम्
japāṃte kalaśe viṣṇuṃ sopāṃgamupari nyaset ||
divasasyodaye caiva homaṃ kuryādanukramam
||52||जपांते कलशे विष्णुं सोपांगमुपरि न्यसेत् ॥
दिवसस्योदये चैव होमं कुर्यादनुक्रमम्
saṃsthāpya prathamaṃ pātraṃ pūjayitvā vidhānataḥ ||
stavanaṃ ca tato homaḥ kartavyaścarupūrvakaḥ
||53||संस्थाप्य प्रथमं पात्रं पूजयित्वा विधानतः ॥
स्तवनं च ततो होमः कर्तव्यश्चरुपूर्वकः
svagṛhyoktavidhānena yajanāgnikriyāparaḥ ||
carudvayaṃ ca kurvīta pāyasaṃ vaiṣṇavaṃ carum
||54||स्वगृह्योक्तविधानेन यजनाग्निक्रियापरः ॥
चरुद्वयं च कुर्वीत पायसं वैष्णवं चरुम्
juhuyātpuruṣasūktena caroḥ ṣoḍaśa cāhutīḥ ||
tathā caturgṛhītena ghṛtayuktāvarāhutim
||55||जुहुयात्पुरुषसूक्तेन चरोः षोडश चाहुतीः ॥
तथा चतुर्गृहीतेन घृतयुक्तावराहुतिम्
prādeśamātrāḥ pālāśasamidhaśca ghṛtaplutāḥ ||
idaṃ viṣṇviti maṃtreṇa hotavyāḥ karmasiddhaye
||56||प्रादेशमात्राः पालाशसमिधश्च घृतप्लुताः ॥
इदं विष्ण्विति मंत्रेण होतव्याः कर्मसिद्धये
śatamekaṃ tu juhuyāddviguṇāśca tilā''hutīḥ ||
kṛte ca vaiṣṇave home grahayajñaṃ samārabhet
||57||शतमेकं तु जुहुयाद्द्विगुणाश्च तिलाऽऽहुतीः ॥
कृते च वैष्णवे होमे ग्रहयज्ञं समारभेत्
samidbhiścaruhomaṃ ca tilahomaṃ krameṇa tu ||
ubhayoḥ svastikaṃ vācyaṃ tataḥ pūjāṃ samācaret
||58||समिद्भिश्चरुहोमं च तिलहोमं क्रमेण तु ॥
उभयोः स्वस्तिकं वाच्यं ततः पूजां समाचरेत्
ṛtvijāṃ ca tato dadyāddhenvādigrahadakṣiṇāḥ ||
devasya tṛptyai dadyācca brāhmaṇāya yathāvidhi
||59||ऋत्विजां च ततो दद्याद्धेन्वादिग्रहदक्षिणाः ॥
देवस्य तृप्त्यै दद्याच्च ब्राह्मणाय यथाविधि
gāṃ vai payasvinīṃ dadyādvṛṣabhaṃ ca suśobhanam ||
brāhmaṇānāṃ tato dadyāttrayodaśa padāni ca
||60||गां वै पयस्विनीं दद्याद्वृषभं च सुशोभनम् ॥
ब्राह्मणानां ततो दद्यात्त्रयोदश पदानि च
ācāryaṃ tu sapatnīkaṃ vastraiśca paritoṣayet ||
toṣayitvā mahādānaistaṃ sārthaṃ ca samarpayet
||61||आचार्यं तु सपत्नीकं वस्त्रैश्च परितोषयेत् ॥
तोषयित्वा महादानैस्तं सार्थं च समर्पयेत्
pañcaviṃśatikumbhāṃśca sodakānvastraveṣṭitān ||
brāhmaṇāṃśca tato dadyātkṛte pāraṇake niśi
||62||पञ्चविंशतिकुम्भांश्च सोदकान्वस्त्रवेष्टितान् ॥
ब्राह्मणांश्च ततो दद्यात्कृते पारणके निशि
bhūridānaṃ ca dātavyaṃ baṃdhūnāmiṣṭabhojanam ||
pūrṇapātraṃ tato dadyādācāryāya sadakṣiṇam
||63||भूरिदानं च दातव्यं बंधूनामिष्टभोजनम् ॥
पूर्णपात्रं ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणम्
pūrṇapātrapradānena kāryaṃ saṃpūritaṃ bhavet ||
upavāsavrataṃ caiva snānaṃ tīrthaphalaṃ bhavet
||64||पूर्णपात्रप्रदानेन कार्यं संपूरितं भवेत् ॥
उपवासव्रतं चैव स्नानं तीर्थफलं भवेत्
vipraiḥ saṃbhāṣitaṃ tasya saṃpūrṇaṃ tadbhavetphalam ||
vitta śaktirgṛhe nāsti kṛtaṃ caikādaśīvratam
||65||विप्रैः संभाषितं तस्य संपूर्णं तद्भवेत्फलम् ॥
वित्त शक्तिर्गृहे नास्ति कृतं चैकादशीव्रतम्
svaśaktyā caiva kartavyaṃ tathā codyāpanādikam ||
etatte sarvamākhyātamakhaṇḍaikādaśīvratam
||66||स्वशक्त्या चैव कर्तव्यं तथा चोद्यापनादिकम् ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातमखण्डैकादशीव्रतम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāsamāhātmye'khaṇḍaikādaśīvratakathanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||