bhāgavataśraiṣṭhyamāhātmyavarṇanam
śrībhagavānuvāca
śṛṇu dhyānaṃ caturvaktra vakṣyāmi prītamānasaḥ ||
śrutenaiva ca saubhāgyaṃ labhate mānavo bhuvi
||1||शृणु ध्यानं चतुर्वक्त्र वक्ष्यामि प्रीतमानसः ॥
श्रुतेनैव च सौभाग्यं लभते मानवो भुवि
atha śrīmadudyānasaṃvītahaimasthalodbhāsiratnasphuranmaṃḍapāṃtaḥ ||
lasatkalpavṛkṣoditoddīptaratnasthalādhiṣṭhitāṃbhojapīṭhā'dhirūḍham
||2||अथ श्रीमदुद्यानसंवीतहैमस्थलोद्भासिरत्नस्फुरन्मंडपांतः ॥
लसत्कल्पवृक्षोदितोद्दीप्तरत्नस्थलाधिष्ठितांभोजपीठाऽधिरूढम्
mahānīlanīlābhamatyaṃtabālaṃ guḍasnigdhavaktrāṃtavisrastakeśam ||
alivrātaparyākulotphullapadmapramugdhānanaṃ śrīmadiṃdīvarākṣam
||3||महानीलनीलाभमत्यंतबालं गुडस्निग्धवक्त्रांतविस्रस्तकेशम् ॥
अलिव्रातपर्याकुलोत्फुल्लपद्मप्रमुग्धाननं श्रीमदिंदीवराक्षम्
calatkuṃḍalollāsitotphullagallaṃ sughoṇaṃ suśoṇādharaṃ susmitāsyam ||
anekollasatkaṃṭhabhūṣālasaṃtaṃ vahaṃtaṃ nakhaṃ pauṃḍarīkaṃ sunetram
||4||चलत्कुंडलोल्लासितोत्फुल्लगल्लं सुघोणं सुशोणाधरं सुस्मितास्यम् ॥
अनेकोल्लसत्कंठभूषालसंतं वहंतं नखं पौंडरीकं सुनेत्रम्
samuddhūsaroraḥsthalaṃ dhenudhūlyā supuṣṭāṃgamaṣṭāpadākalpadīptam ||
kaṭīrasthale cārujaṃghoruyugme pinaddhaṃ kvaṇatkiṃkiṇījāladāmnā
||5||समुद्धूसरोरःस्थलं धेनुधूल्या सुपुष्टांगमष्टापदाकल्पदीप्तम् ॥
कटीरस्थले चारुजंघोरुयुग्मे पिनद्धं क्वणत्किंकिणीजालदाम्ना
hasaṃtaṃ lasadbaṃdhujīvaprasūnaprabhāpāṇipādāṃbujodārakāṃtyā ||
kare dakṣiṇe pāyasaṃ vāmahaste dadhānaṃ navaṃ śuddhahaiyaṃgavīnam
||6||हसंतं लसद्बंधुजीवप्रसूनप्रभापाणिपादांबुजोदारकांत्या ॥
करे दक्षिणे पायसं वामहस्ते दधानं नवं शुद्धहैयंगवीनम्
mahībhārabhūtā'marārātiyūthā'nalaṃ pūtanādīnnihaṃtuṃ pravṛttam ||
prabhuṃ gopikāgopavṛṃdena vītaṃ surendrādibhirvaṃditaṃ devadevam
||7||महीभारभूताऽमरारातियूथाऽनलं पूतनादीन्निहंतुं प्रवृत्तम् ॥
प्रभुं गोपिकागोपवृंदेन वीतं सुरेन्द्रादिभिर्वंदितं देवदेवम्
prage pūjayitvā tvanusmṛtya kṛṣṇaṃ bhujaṃgeṃdravajrādibhirbhaktinamraḥ ||
sitāṃbhojahaiyaṃgavīnaiśca dadhnā vimiśreṇa dugdhena saṃprīṇayettam
||8||प्रगे पूजयित्वा त्वनुस्मृत्य कृष्णं भुजंगेंद्रवज्रादिभिर्भक्तिनम्रः ॥
सितांभोजहैयंगवीनैश्च दध्ना विमिश्रेण दुग्धेन संप्रीणयेत्तम्
iti prātarevā'rcayedatyutaṃ yo naraḥ pratyahaṃ śaśvadāstikyayuktaḥ ||
labhetso'cireṇaiva lakṣmīṃ samagrāmiha pretya śuddhaṃ paraṃ dhāma bhūyāt
||9||इति प्रातरेवाऽर्चयेदत्युतं यो नरः प्रत्यहं शश्वदास्तिक्ययुक्तः ॥
लभेत्सोऽचिरेणैव लक्ष्मीं समग्रामिह प्रेत्य शुद्धं परं धाम भूयात्
mantraścoktaḥ purā putra ādau lokamanoharaḥ ||
śrīmaddāmodarākhyo hi śṛṇu tasyādhikāriṇaḥ
||10||मन्त्रश्चोक्तः पुरा पुत्र आदौ लोकमनोहरः ॥
श्रीमद्दामोदराख्यो हि शृणु तस्याधिकारिणः
ayogyāya na dātavyo maṃtrarājastvayā suta ||
yatnena gopanīyaṃ ca rahasyaṃ śīghrasiddhidam
||11||अयोग्याय न दातव्यो मंत्रराजस्त्वया सुत ॥
यत्नेन गोपनीयं च रहस्यं शीघ्रसिद्धिदम्
alasaṃ malinaṃ kliṣṭaṃ daṃbhamohasamanvitam ||
daridraṃ rogiṇaṃ kruddhaṃ rāgiṇaṃ bhogalālasam
||12||अलसं मलिनं क्लिष्टं दंभमोहसमन्वितम् ॥
दरिद्रं रोगिणं क्रुद्धं रागिणं भोगलालसम्
asūyāmatsaragrastaṃ śaṭhaṃ paruṣavādinam ||
anyāyenā'rjitadhanaṃ paradārarataṃ sadā
||13||असूयामत्सरग्रस्तं शठं परुषवादिनम् ॥
अन्यायेनाऽर्जितधनं परदाररतं सदा
viduṣāṃ vairiṇaṃ nityamajñaṃ paṃḍitamāninam ||
bhraṣṭavrataṃ kliṣṭavṛttiṃ piśunaṃ duṣṭamānasam
||14||विदुषां वैरिणं नित्यमज्ञं पंडितमानिनम् ॥
भ्रष्टव्रतं क्लिष्टवृत्तिं पिशुनं दुष्टमानसम्
bahvāśinaṃ krūraceṣṭamagragaṇyaṃ durātmanām ||
kṛpaṇaṃ pāpinaṃ raudramāśritānāṃ bhayaṃkaram
||15||बह्वाशिनं क्रूरचेष्टमग्रगण्यं दुरात्मनाम् ॥
कृपणं पापिनं रौद्रमाश्रितानां भयंकरम्
evamādiguṇairyuktaṃ śiṣyaṃ naiva parigrahet ||
gṛhṇīyādyadi taddoṣaḥ prāyo gurumupaspṛśet
||16||एवमादिगुणैर्युक्तं शिष्यं नैव परिग्रहेत् ॥
गृह्णीयाद्यदि तद्दोषः प्रायो गुरुमुपस्पृशेत्
amātyadoṣo rājānaṃ jāyādoṣaḥ patiṃ yathā ||
tathā śiṣyakṛto doṣo guruṃ prāpnotyasaṃśayam
||17||अमात्यदोषो राजानं जायादोषः पतिं यथा ॥
तथा शिष्यकृतो दोषो गुरुं प्राप्नोत्यसंशयम्
tasmācchiṣyaṃ gururnityaṃ parīkṣyaiva parigrahet ||
kāyena manasā vācā guruśuśrūṣaṇe ratam
||18||तस्माच्छिष्यं गुरुर्नित्यं परीक्ष्यैव परिग्रहेत् ॥
कायेन मनसा वाचा गुरुशुश्रूषणे रतम्
asteyavṛttimāstikyayuktaṃ mokṣakṛtodyamam ||
brahmacaryarataṃ nityaṃ dṛḍhavratamakalmaṣam
||19||अस्तेयवृत्तिमास्तिक्ययुक्तं मोक्षकृतोद्यमम् ॥
ब्रह्मचर्यरतं नित्यं दृढव्रतमकल्मषम्
prasannahṛdayaṃ śuddhamaśaṭhaṃ vimalāśayam ||
paropakāranirataṃ svārthe ca vigataspṛham
||20||प्रसन्नहृदयं शुद्धमशठं विमलाशयम् ॥
परोपकारनिरतं स्वार्थे च विगतस्पृहम्
svacittavittadehaistu paritoṣakaraṃ guroḥ ||
āśritānāṃ tathā putra paritoṣakaraṃ śucim
||21||स्वचित्तवित्तदेहैस्तु परितोषकरं गुरोः ॥
आश्रितानां तथा पुत्र परितोषकरं शुचिम्
īdṛgvidhāya śiṣyāya maṃtraṃ dadyācca nānyathā ||
yadyanyathā vadettasmindevatāśāpa āpatet
||22||ईदृग्विधाय शिष्याय मंत्रं दद्याच्च नान्यथा ॥
यद्यन्यथा वदेत्तस्मिन्देवताशाप आपतेत्
śṛṇu putra pravakṣyāmi gurorapi ca lakṣaṇam ||
ebhistu lakṣaṇairyukto gurureva bhavennṛṇām
||23||शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुरोरपि च लक्षणम् ॥
एभिस्तु लक्षणैर्युक्तो गुरुरेव भवेन्नृणाम्
samacetāḥ praśāṃtātmā vimanyuśca suhṛnnṛṇām ||
sādhurmahānsamo loke sa guruḥ parikīrtitaḥ
||24||समचेताः प्रशांतात्मा विमन्युश्च सुहृन्नृणाम् ॥
साधुर्महान्समो लोके स गुरुः परिकीर्तितः
mama vratadharo nityaṃ vaiṣṇavānāṃ susaṃmataḥ ||
madāśrayakathāsakto mamotsavarataḥ sadā
||25||मम व्रतधरो नित्यं वैष्णवानां सुसंमतः ॥
मदाश्रयकथासक्तो ममोत्सवरतः सदा
kṛpāsindhuḥ supūrṇārthaḥ sarvasattvopakārakaḥ ||
niḥspṛhaḥ sarvataḥ siddhaḥ sarvavidyāviśāradaḥ
||26||कृपासिन्धुः सुपूर्णार्थः सर्वसत्त्वोपकारकः ॥
निःस्पृहः सर्वतः सिद्धः सर्वविद्याविशारदः
sarvasaṃśayasaṃchettā'nalaso gururādṛtaḥ ||
brāhmaṇaḥ sarvakālajñaḥ kuryātsarveṣvanugraham
||27||सर्वसंशयसंछेत्ताऽनलसो गुरुरादृतः ॥
ब्राह्मणः सर्वकालज्ञः कुर्यात्सर्वेष्वनुग्रहम्
pūrvoktalakṣaṇairyuktaḥ śiṣya īdṛgvidhādguroḥ ||
gṛhṇīyātputra tanmaṃtraṃ mārgaśīrṣe madāyane
||28||पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तः शिष्य ईदृग्विधाद्गुरोः ॥
गृह्णीयात्पुत्र तन्मंत्रं मार्गशीर्षे मदायने
vaiṣṇavānāṃ vratānāṃ ca kuryātsvīkaraṇaṃ budhaḥ ||
matpriyaṃ śṛṇuyācchaśvacchrīmadbhāgavataṃ param
||29||वैष्णवानां व्रतानां च कुर्यात्स्वीकरणं बुधः ॥
मत्प्रियं शृणुयाच्छश्वच्छ्रीमद्भागवतं परम्
śrīmadbhāgavataṃnāma purāṇaṃ lokaviśrutam ||
śṛṇuyācchraddhayā yukto mama santoṣakāraṇam
||30||श्रीमद्भागवतंनाम पुराणं लोकविश्रुतम् ॥
शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो मम सन्तोषकारणम्
nityaṃ bhāgavataṃ yastu purāṇaṃ paṭhate naraḥ ||
pratyakṣaraṃ bhavettasya kapilādānajaṃ phalam
||31||नित्यं भागवतं यस्तु पुराणं पठते नरः ॥
प्रत्यक्षरं भवेत्तस्य कपिलादानजं फलम्
ślokārdhaṃ ślokapādaṃ vā nityaṃ bhāgavatodbhavam ||
paṭhate śṛṇuyādyastu gosahasraphalaṃ labhet
||32||श्लोकार्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम् ॥
पठते शृणुयाद्यस्तु गोसहस्रफलं लभेत्
yaḥ paṭhetprayato nityaṃ ślokaṃ bhāgavataṃ suta ||
aṣṭādaśapurāṇānāṃ phalamāpnoti mānavaḥ
||33||यः पठेत्प्रयतो नित्यं श्लोकं भागवतं सुत ॥
अष्टादशपुराणानां फलमाप्नोति मानवः
nityaṃ mama kathā yatra tatra tiṣṭhanti vaiṣṇavāḥ ||
kalibāhyā narāste vai ye'rcayanti sadā mama
||34||नित्यं मम कथा यत्र तत्र तिष्ठन्ति वैष्णवाः ॥
कलिबाह्या नरास्ते वै येऽर्चयन्ति सदा मम
vaiṣṇavānāṃ tu śāstrāṇi ye'rcayanti gṛhe narāḥ ||
sarvapāpavinirmuktā bhavaṃti suravanditāḥ
||35||वैष्णवानां तु शास्त्राणि येऽर्चयन्ति गृहे नराः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्ता भवंति सुरवन्दिताः
ye'rcayanti gṛhe nityaṃ śāstraṃ bhāgavataṃ kalau ||
āsphoṭayaṃti valganti teṣāṃ prīto bhavāmyaham
||36||येऽर्चयन्ति गृहे नित्यं शास्त्रं भागवतं कलौ ॥
आस्फोटयंति वल्गन्ति तेषां प्रीतो भवाम्यहम्
yāvaddināni he putra śāstraṃ bhāgavataṃ gṛhe ||
tāvatpibaṃti pitaraḥ kṣīraṃ sarpirmadhūdakam
||37||यावद्दिनानि हे पुत्र शास्त्रं भागवतं गृहे ॥
तावत्पिबंति पितरः क्षीरं सर्पिर्मधूदकम्
yacchaṃti vaiṣṇave bhaktyā śāstraṃ bhāgavataṃ hi ye ||
kalpakoṭisahasrāṇi mama loke vasaṃti te
||38||यच्छंति वैष्णवे भक्त्या शास्त्रं भागवतं हि ये ॥
कल्पकोटिसहस्राणि मम लोके वसंति ते
ye'rcayanti sadā gehe śāstraṃ bhāgavataṃ narāḥ ||
prīṇitāstaiśca vibudhā yāvadā''bhūtasaṃplavam
||39||येऽर्चयन्ति सदा गेहे शास्त्रं भागवतं नराः ॥
प्रीणितास्तैश्च विबुधा यावदाऽऽभूतसंप्लवम्
ślokārdhaṃ ślokapādaṃ vā varaṃ bhāgavataṃ gṛhe ||
śataśo'tha sahasraiśca kimanyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ
||40||श्लोकार्धं श्लोकपादं वा वरं भागवतं गृहे ॥
शतशोऽथ सहस्रैश्च किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः
na yasya tiṣṭhate śāstraṃ gṛhe bhāgavataṃ kalau ||
na tasya punarāvṛttiryāmyapāśātkadācana
||41||न यस्य तिष्ठते शास्त्रं गृहे भागवतं कलौ ॥
न तस्य पुनरावृत्तिर्याम्यपाशात्कदाचन
kathaṃ sa vaiṣṇavo jñeyaḥ śāstraṃ bhāgavataṃ kalau ||
gṛhe na tiṣṭhate yasya śvapacādadhiko hi saḥ
||42||कथं स वैष्णवो ज्ञेयः शास्त्रं भागवतं कलौ ॥
गृहे न तिष्ठते यस्य श्वपचादधिको हि सः
sarvasvenā'pi lokeśa kartavyaḥ śāstrasaṃgrahaḥ ||
vaiṣṇavastu sadā bhaktyā tuṣṭyarthaṃ mama putraka
||43||सर्वस्वेनाऽपि लोकेश कर्तव्यः शास्त्रसंग्रहः ॥
वैष्णवस्तु सदा भक्त्या तुष्ट्यर्थं मम पुत्रक
yatra yatra bhavetpuṇyaṃ śāstraṃ bhāgavataṃ kalau ||
tatra tatra sadaivā'haṃ bhavāmi tridaśaiḥ saha
||44||यत्र यत्र भवेत्पुण्यं शास्त्रं भागवतं कलौ ॥
तत्र तत्र सदैवाऽहं भवामि त्रिदशैः सह
tatra sarvāṇi tīrthāni nadīnadasarāṃsi ca ||
yajñāḥ saptapurī nityaṃ puṇyāḥ sarve śiloccayāḥ
||45||तत्र सर्वाणि तीर्थानि नदीनदसरांसि च ॥
यज्ञाः सप्तपुरी नित्यं पुण्याः सर्वे शिलोच्चयाः
śrotavyaṃ mama śāstraṃ hi yaśodharmajayārthinā ||
pāpakṣayārthaṃ lokeśa mokṣārthaṃ dharmabuddhinā
||46||श्रोतव्यं मम शास्त्रं हि यशोधर्मजयार्थिना ॥
पापक्षयार्थं लोकेश मोक्षार्थं धर्मबुद्धिना
śrīmadbhāgavataṃ puṇyamāyurārogyapuṣṭidam ||
paṭhanācchravaṇādvā'pi sarvapāpaiḥ pramucyate
||47||श्रीमद्भागवतं पुण्यमायुरारोग्यपुष्टिदम् ॥
पठनाच्छ्रवणाद्वाऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यते
na śṛṇvaṃti na hṛṣyaṃti śrīmadbhāgavataṃ param ||
satyaṃsatyaṃ hi lokeśa teṣāṃ svāmī sadā yamaḥ
||48||न शृण्वंति न हृष्यंति श्रीमद्भागवतं परम् ॥
सत्यंसत्यं हि लोकेश तेषां स्वामी सदा यमः
na gacchati yadā martyaḥ śrotuṃ bhāgavataṃ suta ||
ekādaśyāṃ viśeṣeṇa nā'sti pāparatastataḥ
||49||न गच्छति यदा मर्त्यः श्रोतुं भागवतं सुत ॥
एकादश्यां विशेषेण नाऽस्ति पापरतस्ततः
ślokaṃ bhāgavataṃ cā'pi ślokārdhaṃ pādameva vā ||
likhitaṃ tiṣṭhate yasya gṛhe tasya vasāmyaham
||50||श्लोकं भागवतं चाऽपि श्लोकार्धं पादमेव वा ॥
लिखितं तिष्ठते यस्य गृहे तस्य वसाम्यहम्
sarvā''śramā'bhigamanaṃ sarvatīrthā'vagāhanam ||
na tathā pāvanaṃ nṝṇāṃ śrīmadbhāgavataṃ yathā
||51||सर्वाऽऽश्रमाऽभिगमनं सर्वतीर्थाऽवगाहनम् ॥
न तथा पावनं नॄणां श्रीमद्भागवतं यथा
yatra yatra caturvaktra śrīmadbhāgavataṃ bhavet ||
gacchāmi tatratatrā'haṃ gauryathā sutavatsalā
||52||यत्र यत्र चतुर्वक्त्र श्रीमद्भागवतं भवेत् ॥
गच्छामि तत्रतत्राऽहं गौर्यथा सुतवत्सला
matkathāvācakaṃ nityaṃ matkathāśravaṇe ratam ||
matkathāprītamanasaṃ nā'haṃ tyakṣyāmi taṃ naram
||53||मत्कथावाचकं नित्यं मत्कथाश्रवणे रतम् ॥
मत्कथाप्रीतमनसं नाऽहं त्यक्ष्यामि तं नरम्
śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā nottiṣṭhate hi yaḥ ||
sāṃvatsaraṃ tasya puṇyaṃ vilayaṃ yāti putraka
||54||श्रीमद्भागवतं पुण्यं दृष्ट्वा नोत्तिष्ठते हि यः ॥
सांवत्सरं तस्य पुण्यं विलयं याति पुत्रक
śrīmadbhāgavataṃ dṛṣṭvā pratyutthānābhivādanaiḥ ||
sanmānayeta taṃ dṛṣṭvā bhavetprītirmamā'tulā
||55||श्रीमद्भागवतं दृष्ट्वा प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥
सन्मानयेत तं दृष्ट्वा भवेत्प्रीतिर्ममाऽतुला
dṛṣṭvā bhāgavataṃ dūrātprakrametsaṃmukhaṃ hi yaḥ ||
padepade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam
||56||दृष्ट्वा भागवतं दूरात्प्रक्रमेत्संमुखं हि यः ॥
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
utthāya praṇamedyo vai śrīmadbhāgavataṃ naraḥ ||
dhanaṃ putrāṃstathā dārānbhaktiṃ ca pradadāmyaham
||57||उत्थाय प्रणमेद्यो वै श्रीमद्भागवतं नरः ॥
धनं पुत्रांस्तथा दारान्भक्तिं च प्रददाम्यहम्
mahārājopacāraistu śrīmadbhāgavataṃ suta ||
śṛṇvaṃti ye narā bhaktyā teṣāṃ vaśyo bhavāmyaham
||58||महाराजोपचारैस्तु श्रीमद्भागवतं सुत ॥
शृण्वंति ये नरा भक्त्या तेषां वश्यो भवाम्यहम्
mamotsaveṣu sarvepu śrīmadbhāgavataṃ param ||
śṛṇvaṃti ye narā bhaktyā mama prītyai ca suvrata
||59||ममोत्सवेषु सर्वेपु श्रीमद्भागवतं परम् ॥
शृण्वंति ये नरा भक्त्या मम प्रीत्यै च सुव्रत
vastrālaṃkaraṇaiḥ puṣpairdhūpadīpopahārakaiḥ ||
vaśīkṛto hyahaṃ taiśca satstriyā satpatiryathā
||60||वस्त्रालंकरणैः पुष्पैर्धूपदीपोपहारकैः ॥
वशीकृतो ह्यहं तैश्च सत्स्त्रिया सत्पतिर्यथा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvāde mārgaśīrṣamāsamāhātmye bhāgavataśraiṣṭhyamāhātmyavarṇanaṃnāma poḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||