praviṣṭe bhavanaṃ deve sūpaviṣṭe varāsane
sanatkumāra uvāca
praviṣṭe bhavanaṃ deve sūpaviṣṭe varāsane |
sa bahirmanmathaḥ krūro devaṃ veddhumanābhavat
||1||प्रविष्टे भवनं देवे सूपविष्टे वरासने ।
स बहिर्मन्मथः क्रूरो देवं वेद्धुमनाभवत्
tamanācārasaṃyuktaṃ durātmānaṃ kulādhamam |
lokānsarvāṃstāpayānaṃ sarveṣvakaruṇātmakam
||2||तमनाचारसंयुक्तं दुरात्मानं कुलाधमम् ।
लोकान्सर्वांस्तापयानं सर्वेष्वकरुणात्मकम्
ṛṣīṇāṃ vighnakartāraṃ niyamānāṃ vrataiḥ saha |
cakrāhvayasya rūpeṇa ratyā saha tamāgatam
||3||ऋषीणां विघ्नकर्तारं नियमानां व्रतैः सह ।
चक्राह्वयस्य रूपेण रत्या सह तमागतम्
athātatāyinaṃ vyāsa veddhukāmaṃ sureśvaram |
nayanena tṛtīyena sāvajñaṃ tamavaikṣata
||4||अथाततायिनं व्यास वेद्धुकामं सुरेश्वरम् ।
नयनेन तृतीयेन सावज्ञं तमवैक्षत
tato'sya netrajo vahnirjvālāmālāsahasravān |
saṃvṛtya ratibhartāramadahatsaparicchadam
||5||ततोऽस्य नेत्रजो वह्निर्ज्वालामालासहस्रवान् ।
संवृत्य रतिभर्तारमदहत्सपरिच्छदम्
sa dahyamānaḥ karuṇamārto'krośata visvaram |
prasādayaṃśca taṃ devaṃ papāta sa mahītale
||6||स दह्यमानः करुणमार्तोऽक्रोशत विस्वरम् ।
प्रसादयंश्च तं देवं पपात स महीतले
āśu so'gniparītāṅgo manmatho lokatāpanaḥ |
papāta bhasmasāccaiva kṣaṇena samapadyata
||7||आशु सोऽग्निपरीताङ्गो मन्मथो लोकतापनः ।
पपात भस्मसाच्चैव क्षणेन समपद्यत
patnī tu karuṇaṃ tasya vilalāpa suduḥkhitā |
devaṃ devīṃ ca duḥkhārtā ayācatkaruṇāyatī
||8||पत्नी तु करुणं तस्य विललाप सुदुःखिता ।
देवं देवीं च दुःखार्ता अयाचत्करुणायती
tasyāśca karuṇāṃ śrutvā devau tau karuṇātmakau |
ūcatustāṃ samālokya samāśvāsya ca duḥkhitām
||9||तस्याश्च करुणां श्रुत्वा देवौ तौ करुणात्मकौ ।
ऊचतुस्तां समालोक्य समाश्वास्य च दुःखिताम्
dagdha eṣa dhruvaṃ bhadre nāsyotpattiriheṣyate |
aśarīro'pi te kāle kāryaṃ sarvaṃ kariṣyati
||10||दग्ध एष ध्रुवं भद्रे नास्योत्पत्तिरिहेष्यते ।
अशरीरोऽपि ते काले कार्यं सर्वं करिष्यति
yadā tu viṣṇurbhavitā vasudevasutaḥ śubhe |
tadā tasya suto'yaṃ syātpatiste sa bhaviṣyati
||11||यदा तु विष्णुर्भविता वसुदेवसुतः शुभे ।
तदा तस्य सुतोऽयं स्यात्पतिस्ते स भविष्यति
sanatkumāra uvāca
tataḥ sā taṃ varaṃ labdhvā kāmapatnī śubhānanā |
jagāmeṣṭaṃ tadā deśaṃ prītiyuktā gataklamā
||12||ततः सा तं वरं लब्ध्वा कामपत्नी शुभानना ।
जगामेष्टं तदा देशं प्रीतियुक्ता गतक्लमा
sanatkumāra uvāca
evaṃ dagdhvā sa kāmaṃ tu śaṃkaro mūḍhacetasam |
provāca himavatputrīṃ bhaktyā munivarasya ha
||13||एवं दग्ध्वा स कामं तु शंकरो मूढचेतसम् ।
प्रोवाच हिमवत्पुत्रीं भक्त्या मुनिवरस्य ह
vasiṣṭho nāma viprendro māṃ kṛtvā hṛdi tapyate |
tasyāhaṃ varadānāya prayāsyāmi mahāvrate
||14||वसिष्ठो नाम विप्रेन्द्रो मां कृत्वा हृदि तप्यते ।
तस्याहं वरदानाय प्रयास्यामि महाव्रते
evamuktvā sa devīṃ tu bhaktiprītyā tadā vibhuḥ |
jagāma tapyato'bhyāśaṃ vasiṣṭhasya munervibhuḥ
||15||एवमुक्त्वा स देवीं तु भक्तिप्रीत्या तदा विभुः ।
जगाम तप्यतोऽभ्याशं वसिष्ठस्य मुनेर्विभुः
tato munivaraśreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ tapatāṃ varam |
vasiṣṭhamṛṣiśārdūlaṃ tapyamānaṃ paraṃ tapaḥ
||16||ततो मुनिवरश्रेष्ठं वरिष्ठं तपतां वरम् ।
वसिष्ठमृषिशार्दूलं तप्यमानं परं तपः
pūrṇe varṣasahasre tu jvalamānamivānalam |
uvāca bhagavāngatvā brūhi kiṃ te dadāni te |
dadāmi divyaṃ cakṣuste paśya māṃ sagaṇaṃ dvija
||17||पूर्णे वर्षसहस्रे तु ज्वलमानमिवानलम् ।
उवाच भगवान्गत्वा ब्रूहि किं ते ददानि ते ।
ददामि दिव्यं चक्षुस्ते पश्य मां सगणं द्विज
dṛṣṭvā sa tu tamīśānaṃ praṇamya śirasā prabhum |
śirasyañjalimādhāya tuṣṭāva hṛṣitānanaḥ
||18||दृष्ट्वा स तु तमीशानं प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव हृषिताननः
vasiṣṭha uvāca
namaḥ kanakaliṅgāya vedaliṅgāya vai namaḥ |
namaḥ sahasraliṅgāya vahniliṅgāya vai namaḥ
||19||नमः कनकलिङ्गाय वेदलिङ्गाय वै नमः ।
नमः सहस्रलिङ्गाय वह्निलिङ्गाय वै नमः
namaḥ purāṇaliṅgāya śrutiliṅgāya vai namaḥ |
namaḥ pavanaliṅgāya brahmaliṅgāya vai namaḥ
||20||नमः पुराणलिङ्गाय श्रुतिलिङ्गाय वै नमः ।
नमः पवनलिङ्गाय ब्रह्मलिङ्गाय वै नमः
namastrailokyaliṅgāya dāhaliṅgāya vai namaḥ |
namaḥ parvataliṅgāya sthitiliṅgāya vai namaḥ
||21||नमस्त्रैलोक्यलिङ्गाय दाहलिङ्गाय वै नमः ।
नमः पर्वतलिङ्गाय स्थितिलिङ्गाय वै नमः
namo rahasyaliṅgāya saptadvīpordhvaliṅgine |
namaḥ sarvārthaliṅgāya sarvalokāṅgaliṅgine
||22||नमो रहस्यलिङ्गाय सप्तद्वीपोर्ध्वलिङ्गिने ।
नमः सर्वार्थलिङ्गाय सर्वलोकाङ्गलिङ्गिने
namo'stvavyaktaliṅgāya buddhiliṅgāya vai namaḥ |
namo'haṃkāraliṅgāya bhūtaliṅgāya vai namaḥ
||23||नमोऽस्त्वव्यक्तलिङ्गाय बुद्धिलिङ्गाय वै नमः ।
नमोऽहंकारलिङ्गाय भूतलिङ्गाय वै नमः
nama indriyaliṅgāya namastanmātraliṅgine |
namaḥ puruṣaliṅgāya bhāvaliṅgāya vai namaḥ
||24||नम इन्द्रियलिङ्गाय नमस्तन्मात्रलिङ्गिने ।
नमः पुरुषलिङ्गाय भावलिङ्गाय वै नमः
namaḥ sarvārthaliṅgāya tamoliṅgāya vai namaḥ |
namo rajordhvaliṅgāya sattvaliṅgāya vai namaḥ
||25||नमः सर्वार्थलिङ्गाय तमोलिङ्गाय वै नमः ।
नमो रजोर्ध्वलिङ्गाय सत्त्वलिङ्गाय वै नमः
namo gaganaliṅgāya tejoliṅgāya vai namaḥ |
namo vāyūrdhvaliṅgāya śabdaliṅgāya vai namaḥ
||26||नमो गगनलिङ्गाय तेजोलिङ्गाय वै नमः ।
नमो वायूर्ध्वलिङ्गाय शब्दलिङ्गाय वै नमः
namo ṛkstutaliṅgāya yajurliṅgāya vai namaḥ |
namaste'tharvaliṅgāya sāmaliṅgāya vai namaḥ
||27||नमो ऋक्स्तुतलिङ्गाय यजुर्लिङ्गाय वै नमः ।
नमस्तेऽथर्वलिङ्गाय सामलिङ्गाय वै नमः
namo yajñāṅgaliṅgāya yajñaliṅgāya vai namaḥ |
namaste'nantaliṅgāya devānugataliṅgine
||28||नमो यज्ञाङ्गलिङ्गाय यज्ञलिङ्गाय वै नमः ।
नमस्तेऽनन्तलिङ्गाय देवानुगतलिङ्गिने
diśa naḥ paramaṃ yogamapatyaṃ matsamaṃ tathā |
brahma caivākṣayaṃ deva śamaṃ caiva paraṃ vibho |
akṣayatvaṃ ca vaṃśasya dharme ca matimakṣayām
||29||दिश नः परमं योगमपत्यं मत्समं तथा ।
ब्रह्म चैवाक्षयं देव शमं चैव परं विभो ।
अक्षयत्वं च वंशस्य धर्मे च मतिमक्षयाम्
sanatkumāra uvāca
evaṃ sa bhagavānvyāsa vasiṣṭhenāmitātmanā |
stūyamānastutoṣātha tuṣṭaścedaṃ tamabravīt
||30||एवं स भगवान्व्यास वसिष्ठेनामितात्मना ।
स्तूयमानस्तुतोषाथ तुष्टश्चेदं तमब्रवीत्
bhagavānuvāca
tuṣṭaste'haṃ dadānyetattava sarvaṃ manogatam |
yogaṃ ca paramaṃ sūkṣmamakṣayaṃ sarvakāmikam
||31||तुष्टस्तेऽहं ददान्येतत्तव सर्वं मनोगतम् ।
योगं च परमं सूक्ष्ममक्षयं सर्वकामिकम्
pautraṃ ca tvatsamaṃ divyaṃ tapoyogabalānvitam |
dadāni te ṛṣiśreṣṭha pratibhāsyanti caiva te
||32||पौत्रं च त्वत्समं दिव्यं तपोयोगबलान्वितम् ।
ददानि ते ऋषिश्रेष्ठ प्रतिभास्यन्ति चैव ते
damaḥ śamastathā kīrtistuṣṭirakrodha eva ca |
nityaṃ tava bhaviṣyanti amaratvaṃ ca sarvaśaḥ
||33||दमः शमस्तथा कीर्तिस्तुष्टिरक्रोध एव च ।
नित्यं तव भविष्यन्ति अमरत्वं च सर्वशः
avadhyatvamasahyatvamakṣayatvaṃ ca sarvadā |
vaṃśasya cākṣatirvipra dharme ca ratiravyayā |
brūhi cānyānapi varāndadāmi ṛṣisattama
||34||अवध्यत्वमसह्यत्वमक्षयत्वं च सर्वदा ।
वंशस्य चाक्षतिर्विप्र धर्मे च रतिरव्यया ।
ब्रूहि चान्यानपि वरान्ददामि ऋषिसत्तम
vasiṣṭha uvāca
bhagavanviditaṃ sarvaṃ bhaviṣyaṃ devasattama |
na syāddhi tattathā deva yathā vā manyase prabho
||35||भगवन्विदितं सर्वं भविष्यं देवसत्तम ।
न स्याद्धि तत्तथा देव यथा वा मन्यसे प्रभो
deva uvāca
bhaviṣyaṃ nānyathā kuryāditi me niścitā matiḥ |
ahaṃ kartā bhaviṣyasya kathaṃ kuryāttadanyathā
||36||भविष्यं नान्यथा कुर्यादिति मे निश्चिता मतिः ।
अहं कर्ता भविष्यस्य कथं कुर्यात्तदन्यथा
tathā tannātra saṃdeho vihitaṃ yadyathā mayā |
tasmātte'nugrahaṃ kartā bhūyaḥ putrastavāvyayaḥ
||37||तथा तन्नात्र संदेहो विहितं यद्यथा मया ।
तस्मात्तेऽनुग्रहं कर्ता भूयः पुत्रस्तवाव्ययः
sanatkumāra uvāca
evamuktvā tato devaḥ kapardī nīlalohitaḥ |
paśyatastasya viprarṣeḥ kṣaṇādantaradhīyata
||38||एवमुक्त्वा ततो देवः कपर्दी नीललोहितः ।
पश्यतस्तस्य विप्रर्षेः क्षणादन्तरधीयत
iti skandapurāṇe pañcadaśamo'dhyāyaḥ ||