tataḥ sa rājā svaṃ rājyamutsṛjya saha bhāryayā
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa rājā svaṃ rājyamutsṛjya saha bhāryayā |
vanaṃ viveśa tatrābhūtpuruṣādo mahābalaḥ
||1||ततः स राजा स्वं राज्यमुत्सृज्य सह भार्यया ।
वनं विवेश तत्राभूत्पुरुषादो महाबलः
so'bhakṣayata tatrāgre śaktimeva mahāmunim |
tato bhrātṛśataṃ tasya vasiṣṭhasyaiva paśyataḥ
||2||सोऽभक्षयत तत्राग्रे शक्तिमेव महामुनिम् ।
ततो भ्रातृशतं तस्य वसिष्ठस्यैव पश्यतः
tataḥ putravadhaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā brahmasutaḥ prabhuḥ |
notsasarja tadā krodhaṃ vasiṣṭhaḥ kauśikaṃ prati |
putraśokena mahatā bhṛśamevānvakīryata
||3||ततः पुत्रवधं घोरं दृष्ट्वा ब्रह्मसुतः प्रभुः ।
नोत्ससर्ज तदा क्रोधं वसिष्ठः कौशिकं प्रति ।
पुत्रशोकेन महता भृशमेवान्वकीर्यत
sa baddhvā mahatīṃ kaṇṭhe śilāṃ brahmasutaḥ prabhuḥ |
nadyāmātmānamutsṛjya śatadhā sādravadbhayāt |
śatadrūriti tāṃ prāhurmunayaḥ saṃśitavratāḥ
||4||स बद्ध्वा महतीं कण्ठे शिलां ब्रह्मसुतः प्रभुः ।
नद्यामात्मानमुत्सृज्य शतधा साद्रवद्भयात् ।
शतद्रूरिति तां प्राहुर्मुनयः संशितव्रताः
punaḥ pāśairdṛḍhairbaddhvā anyasyāmasṛjadvaśī |
tasyāṃ vipāśaḥ saṃvṛtto vipāśā sābhavattataḥ
||5||पुनः पाशैर्दृढैर्बद्ध्वा अन्यस्यामसृजद्वशी ।
तस्यां विपाशः संवृत्तो विपाशा साभवत्ततः
tato'ṭavīṃ samāsādya nirāhāro jitendriyaḥ |
vāyubhakṣastadā tasthau svaṃ dehaṃ paritāpayan
||6||ततोऽटवीं समासाद्य निराहारो जितेन्द्रियः ।
वायुभक्षस्तदा तस्थौ स्वं देहं परितापयन्
atha śuśrāva vedānāṃ dhvanimekasya susvaram |
adhīyānasya tatrāśu dhyānamevānvapadyata
||7||अथ शुश्राव वेदानां ध्वनिमेकस्य सुस्वरम् ।
अधीयानस्य तत्राशु ध्यानमेवान्वपद्यत
athainaṃ cārusarvāṅgī pīnonnatapayodharā |
upatasthe'grataḥ patnī śakterdīnānanekṣaṇā
||8||अथैनं चारुसर्वाङ्गी पीनोन्नतपयोधरा ।
उपतस्थेऽग्रतः पत्नी शक्तेर्दीनाननेक्षणा
tāmuvāca kutastvaṃ vai kasyaiṣa śrūyate dhvaniḥ |
sovāca dīnayā vācā rudatī śvaśuraṃ tadā
||9||तामुवाच कुतस्त्वं वै कस्यैष श्रूयते ध्वनिः ।
सोवाच दीनया वाचा रुदती श्वशुरं तदा
adṛśyantyuvāca
yadaiva sutaduḥkhena nirgato'syāśramādguro |
tadāprabhṛtyevādṛśyā bhagavantamanuvratā
||10||यदैव सुतदुःखेन निर्गतोऽस्याश्रमाद्गुरो ।
तदाप्रभृत्येवादृश्या भगवन्तमनुव्रता
adhīyānasya caivāyaṃ dhvaniḥ putrasya te vibho |
udarasthasya te sūnormā duḥkhe tvaṃ manaḥ kṛthāḥ
||11||अधीयानस्य चैवायं ध्वनिः पुत्रस्य ते विभो ।
उदरस्थस्य ते सूनोर्मा दुःखे त्वं मनः कृथाः
sanatkumāra uvāca
idānīmasti me vatse jīvitāśeti so'bravīt |
kṣāntiṃ dhṛtiṃ ca saṃsthitya prayayāvāśramaṃ muniḥ
||12||इदानीमस्ति मे वत्से जीविताशेति सोऽब्रवीत् ।
क्षान्तिं धृतिं च संस्थित्य प्रययावाश्रमं मुनिः
tadāśramapadaṃ gacchanpathi rājānamaikṣata |
vasārudhiradigdhāṅgaṃ saudāsaṃ raktalocanam
||13||तदाश्रमपदं गच्छन्पथि राजानमैक्षत ।
वसारुधिरदिग्धाङ्गं सौदासं रक्तलोचनम्
abhidravantaṃ vegena mantrairastambhayanmuniḥ |
tato'sya nirgataḥ kāyādrakṣaḥ paramadāruṇaḥ
||14||अभिद्रवन्तं वेगेन मन्त्रैरस्तम्भयन्मुनिः ।
ततोऽस्य निर्गतः कायाद्रक्षः परमदारुणः
uvāca cainaṃ duṣṭātmandaheyaṃ tvāṃ sabāndhavam |
dagdhena ca tvayā kiṃ me gaccha mukto'si durmate
||15||उवाच चैनं दुष्टात्मन्दहेयं त्वां सबान्धवम् ।
दग्धेन च त्वया किं मे गच्छ मुक्तोऽसि दुर्मते
tataḥ sa mukto dīnātmā rākṣasaḥ krūrakarmakṛt |
praṇamya śirasā bhīto jagāma kuśikāntikam
||16||ततः स मुक्तो दीनात्मा राक्षसः क्रूरकर्मकृत् ।
प्रणम्य शिरसा भीतो जगाम कुशिकान्तिकम्
gate niśācare rājā praṇamya śirasā munim |
prasādayāmāsa tadā sa covācedamarthavat
||17||गते निशाचरे राजा प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
प्रसादयामास तदा स चोवाचेदमर्थवत्
na doṣastava rājendra rakṣasādhiṣṭhitasya vai |
kṛtāntena hatāḥ putrā nimittaṃ tatra rākṣasaḥ
||18||न दोषस्तव राजेन्द्र रक्षसाधिष्ठितस्य वै ।
कृतान्तेन हताः पुत्रा निमित्तं तत्र राक्षसः
praśādhi rājyaṃ rājendra pitṛpaitāmahaṃ vibho |
brūhi kiṃ vā priyaṃ te'dya karomi narapuṃgava
||19||प्रशाधि राज्यं राजेन्द्र पितृपैतामहं विभो ।
ब्रूहि किं वा प्रियं तेऽद्य करोमि नरपुंगव
rājovāca
icchāmi bhagavanputraṃ tvayotpāditamacyuta |
devyāmasyāṃ mahāsattvaṃ tatkuruṣva mama priyam
||20||इच्छामि भगवन्पुत्रं त्वयोत्पादितमच्युत ।
देव्यामस्यां महासत्त्वं तत्कुरुष्व मम प्रियम्
sanatkumāra uvāca
evamastvityathoktvāsau tasyāṃ patnyāṃ mahāvrataḥ |
putraṃ ca śoṇakaṃ nāma janayāmāsa nirvṛtaḥ
||21||एवमस्त्वित्यथोक्त्वासौ तस्यां पत्न्यां महाव्रतः ।
पुत्रं च शोणकं नाम जनयामास निर्वृतः
taṃ śoṇakaṃ tato rājye svaṃ putramabhiṣicya saḥ |
jagāma vanamevāśu sabhāryastapasi sthitaḥ
||22||तं शोणकं ततो राज्ये स्वं पुत्रमभिषिच्य सः ।
जगाम वनमेवाशु सभार्यस्तपसि स्थितः
vasiṣṭhasyāpi kālena śakteḥ putraḥ pratāpavān |
adṛśyantyāṃ samabhavatputro nāmnā parāśaraḥ
||23||वसिष्ठस्यापि कालेन शक्तेः पुत्रः प्रतापवान् ।
अदृश्यन्त्यां समभवत्पुत्रो नाम्ना पराशरः
vasiṣṭhaṃ tu tadā dhīmāṃstātamevābhyamanyata |
tāta tāteti ca muhurvyājahāra piturgurum
||24||वसिष्ठं तु तदा धीमांस्तातमेवाभ्यमन्यत ।
तात तातेति च मुहुर्व्याजहार पितुर्गुरुम्
tataḥ kadācidvijñāya bhakṣitaṃ rakṣasā śucim |
pitaraṃ tapasā mantrairīje rakṣaḥkratau tadā
||25||ततः कदाचिद्विज्ञाय भक्षितं रक्षसा शुचिम् ।
पितरं तपसा मन्त्रैरीजे रक्षःक्रतौ तदा
tatra koṭīḥ sa pañcāśadrakṣasāṃ krūrakarmaṇām |
juhāvāgnau mahātejāstato brahmābhyagāddrutam
||26||तत्र कोटीः स पञ्चाशद्रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
जुहावाग्नौ महातेजास्ततो ब्रह्माभ्यगाद्द्रुतम्
sutamabhyetya sampūjya vasiṣṭhasahitaḥ prabhuḥ |
ṛṣibhirdaivataiścaiva idamāha parāśaram
||27||सुतमभ्येत्य सम्पूज्य वसिष्ठसहितः प्रभुः ।
ऋषिभिर्दैवतैश्चैव इदमाह पराशरम्
brahmovāca
devatāste patanti sma yajñairmantrapuraskṛtaiḥ |
aṣṭamaṃ sthānametaddhi devānāmādyamīdṛśam
||28||देवतास्ते पतन्ति स्म यज्ञैर्मन्त्रपुरस्कृतैः ।
अष्टमं स्थानमेतद्धि देवानामाद्यमीदृशम्
parāśara uvāca
saha devairahaṃ sarvā/llokāndhakṣyāmi pāvakaiḥ |
dagdhvānyānprathayiṣyāmi tatra lokānna saṃśayaḥ
||29||सह देवैरहं सर्वा/ल्लोकान्धक्ष्यामि पावकैः ।
दग्ध्वान्यान्प्रथयिष्यामि तत्र लोकान्न संशयः
sanatkumāra uvāca
tasyaivaṃ garvitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ pitāmahaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā sāntvayaṃstamidaṃ vacaḥ
||30||तस्यैवं गर्वितं वाक्यं श्रुत्वा देवः पितामहः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयंस्तमिदं वचः
pitāmaha uvāca
kṛtametanna saṃdeho yathā brūṣe mahāmate |
kṣantavyaṃ sarvametattu asmatpriyacikīrṣayā
||31||कृतमेतन्न संदेहो यथा ब्रूषे महामते ।
क्षन्तव्यं सर्वमेतत्तु अस्मत्प्रियचिकीर्षया
yaiste pitā mahābhāga bhakṣitaḥ saha sodaraiḥ |
ta evāgnau ca hotavyā viśvāmitrasya paśyataḥ |
anyeṣāṃ svasti sarvatra devānāṃ saha rākṣasaiḥ
||32||यैस्ते पिता महाभाग भक्षितः सह सोदरैः ।
त एवाग्नौ च होतव्या विश्वामित्रस्य पश्यतः ।
अन्येषां स्वस्ति सर्वत्र देवानां सह राक्षसैः
tasya saṃkalpasaṃtapto manyumūlamudāharat |
vasiṣṭhasya mahābhāga tvaṃ nivāraya putraka
||33||तस्य संकल्पसंतप्तो मन्युमूलमुदाहरत् ।
वसिष्ठस्य महाभाग त्वं निवारय पुत्रक
devāḥ prāñjalayaḥ sarve praṇemuste mahāmunim |
ṛṣayaścaiva te sarve vāgbhistuṣṭuvire tadā
||34||देवाः प्राञ्जलयः सर्वे प्रणेमुस्ते महामुनिम् ।
ऋषयश्चैव ते सर्वे वाग्भिस्तुष्टुविरे तदा
tatasteṣāṃ mahātejā vacāṃsi pratyapūjayat |
viśvāmitrasya miṣata idaṃ provāca susvaram
||35||ततस्तेषां महातेजा वचांसि प्रत्यपूजयत् ।
विश्वामित्रस्य मिषत इदं प्रोवाच सुस्वरम्
ya eṣāṃ brāhmaṇo vāpi kṣatriyo vā durātmavān |
rakṣasāṃ pakṣamāsthāya pratīkāraṃ kariṣyati
||36||य एषां ब्राह्मणो वापि क्षत्रियो वा दुरात्मवान् ।
रक्षसां पक्षमास्थाय प्रतीकारं करिष्यति
tamapyatrāpi saṃkruddhastapoyogabalānvitaḥ |
vihatya tapaso yogāddhoṣye dīpte vibhāvasau
||37||तमप्यत्रापि संक्रुद्धस्तपोयोगबलान्वितः ।
विहत्य तपसो योगाद्धोष्ये दीप्ते विभावसौ
sanatkumāra uvāca
tato devāḥ sagandharvāḥ pitāmahapuraḥsarāḥ |
prabhāvaṃ tasya taṃ jñātvā parāśaramapūjayan
||38||ततो देवाः सगन्धर्वाः पितामहपुरःसराः ।
प्रभावं तस्य तं ज्ञात्वा पराशरमपूजयन्
huteṣu ca tatasteṣu rākṣaseṣu durātmasu |
saṃjahāra tataḥ sattraṃ brahmaṇo'numate tadā
||39||हुतेषु च ततस्तेषु राक्षसेषु दुरात्मसु ।
संजहार ततः सत्त्रं ब्रह्मणोऽनुमते तदा
sanatkumāra uvāca
ya imaṃ śrāddhakāle vā daive karmaṇi vā dvijān |
śrāvayīta śucirbhūtvā na taṃ hiṃsanti rākṣasāḥ
||40||य इमं श्राद्धकाले वा दैवे कर्मणि वा द्विजान् ।
श्रावयीत शुचिर्भूत्वा न तं हिंसन्ति राक्षसाः
parāśarasyedamadīnasambhavaṃ viśuddhavākkarmavidhānasambhavam |
niśāmya vipraḥ kulasiddhisambhavaṃ na rākṣasaṃ gacchati
||41||पराशरस्येदमदीनसम्भवं विशुद्धवाक्कर्मविधानसम्भवम् ।
निशाम्य विप्रः कुलसिद्धिसम्भवं न राक्षसं गच्छति
iti skandapurāṇe'ṣṭādaśamo'dhyāyaḥ ||