nirgato'tha tato nandī jagāma saritāṃ varām
sanatkumāra uvāca
nirgato'tha tato nandī jagāma saritāṃ varām |
bhuvanāmiti vikhyātāṃ sarvalokasukhāvahām
||1||निर्गतोऽथ ततो नन्दी जगाम सरितां वराम् ।
भुवनामिति विख्यातां सर्वलोकसुखावहाम्
tāṃ praviśya tato dhīmānekāgro hradamāsthitaḥ |
sa jajāpa tadā rudrānmṛtyorbhītaḥ samāhitaḥ
||2||तां प्रविश्य ततो धीमानेकाग्रो ह्रदमास्थितः ।
स जजाप तदा रुद्रान्मृत्योर्भीतः समाहितः
japatā tena tatraiva tatpareṇa tadāśiṣā |
koṭirekā yadā japtā tadā devastutoṣa ha
||3||जपता तेन तत्रैव तत्परेण तदाशिषा ।
कोटिरेका यदा जप्ता तदा देवस्तुतोष ह
tamāgatyāha bhagavāñcharva ugraḥ kapardimān |
nandiṃstuṣṭo'smi bhadraṃ te varaṃ vṛṇu yathepsitam
||4||तमागत्याह भगवाञ्छर्व उग्रः कपर्दिमान् ।
नन्दिंस्तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वृणु यथेप्सितम्
uvāca praṇato bhūtvā praṇatārtiharaṃ haram |
dvitīyāṃ japtumicchāmi koṭiṃ bhagavatāṃ vibho |
evamastviti devo'pi procyāgacchadyathāgatam
||5||उवाच प्रणतो भूत्वा प्रणतार्तिहरं हरम् ।
द्वितीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भगवतां विभो ।
एवमस्त्विति देवोऽपि प्रोच्यागच्छद्यथागतम्
sanatkumāra uvāca
so'vatīrya tato bhūyaḥ prayatātmā tathaiva ha |
jajāpa koṭimanyāṃ tu rudramevānucintayan
||6||सोऽवतीर्य ततो भूयः प्रयतात्मा तथैव ह ।
जजाप कोटिमन्यां तु रुद्रमेवानुचिन्तयन्
dvitīyāyāṃ tataḥ koṭyāṃ sampūrṇāyāṃ vṛṣadhvajaḥ |
abhyājagāma taṃ caiva varado'smītyabhāṣata
||7||द्वितीयायां ततः कोट्यां सम्पूर्णायां वृषध्वजः ।
अभ्याजगाम तं चैव वरदोऽस्मीत्यभाषत
sa prāha bhagavankoṭiṃ tṛtīyāmapi kālahan |
japtumicchāmi deveśa tvatprasādādahaṃ vibho
||8||स प्राह भगवन्कोटिं तृतीयामपि कालहन् ।
जप्तुमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादहं विभो
evamastviti bhūyo'pi bhagavānpratyuvāca ha |
uktvā jagāma svaṃ veśma devyā saha mahādyutiḥ
||9||एवमस्त्विति भूयोऽपि भगवान्प्रत्युवाच ह ।
उक्त्वा जगाम स्वं वेश्म देव्या सह महाद्युतिः
tatastṛtīyāṃ rudrāṇāṃ koṭimanyāṃ jajāpa ha |
yugāntādityasaṃkāśastataḥ samabhavaddvijaḥ
||10||ततस्तृतीयां रुद्राणां कोटिमन्यां जजाप ह ।
युगान्तादित्यसंकाशस्ततः समभवद्द्विजः
tasya koṭītraye vyāsa samāpte jvalanatviṣaḥ |
somaḥ saha gaṇairdevastaṃ deśamupacakrame
||11||तस्य कोटीत्रये व्यास समाप्ते ज्वलनत्विषः ।
सोमः सह गणैर्देवस्तं देशमुपचक्रमे
sa taṃ kareṇa saṃgṛhya uddhṛtya salilācca ha |
sammṛjāno'grahastena nandinaṃ kālahābravīt
||12||स तं करेण संगृह्य उद्धृत्य सलिलाच्च ह ।
सम्मृजानोऽग्रहस्तेन नन्दिनं कालहाब्रवीत्
deva uvāca
śailāde varado'haṃ te tapasānena toṣitaḥ |
sādhu japtaṃ tvayā dhīmanbrūhi yatte manogatam
||13||शैलादे वरदोऽहं ते तपसानेन तोषितः ।
साधु जप्तं त्वया धीमन्ब्रूहि यत्ते मनोगतम्
śailādiruvāca
japeyaṃ koṭimanyāṃ tu bhūyo'pi tava tejasā |
varametaṃ vṛṇe deva yadi tuṣṭo'si me vibho
||14||जपेयं कोटिमन्यां तु भूयोऽपि तव तेजसा ।
वरमेतं वृणे देव यदि तुष्टोऽसि मे विभो
bhagavānuvāca
kiṃ te japtena bhūyo'pi tuṣṭo'smi tava sarvathā |
yadyattvaṃ vṛṇuṣe kāmaṃ sarvaṃ tatpradadāni te
||15||किं ते जप्तेन भूयोऽपि तुष्टोऽस्मि तव सर्वथा ।
यद्यत्त्वं वृणुषे कामं सर्वं तत्प्रददानि ते
brahmatvamatha viṣṇutvamindratvamatha vāyutām |
ādityo bhava rudro vā brūhi kiṃ vā dadāni te
||16||ब्रह्मत्वमथ विष्णुत्वमिन्द्रत्वमथ वायुताम् ।
आदित्यो भव रुद्रो वा ब्रूहि किं वा ददानि ते
sanatkumāra uvāca
sa evamukto devena śirasā pādayornataḥ |
tuṣṭāva purakāmāṅgakratuparvatanāśanam
||17||स एवमुक्तो देवेन शिरसा पादयोर्नतः ।
तुष्टाव पुरकामाङ्गक्रतुपर्वतनाशनम्
nandyuvāca
namo devātidevāya mahādevāya vai namaḥ |
namaḥ kāmāṅganāśāya nīlakaṇṭhāya vai namaḥ
||18||नमो देवातिदेवाय महादेवाय वै नमः ।
नमः कामाङ्गनाशाय नीलकण्ठाय वै नमः
namastuṣitanāśāya trailokyadahanāya ca |
namaḥ kālogradaṇḍāya ugradaṇḍāya vai namaḥ
||19||नमस्तुषितनाशाय त्रैलोक्यदहनाय च ।
नमः कालोग्रदण्डाय उग्रदण्डाय वै नमः
namo nīlaśikhaṇḍāya sahasraśirase namaḥ |
sahasrapāṇaye caiva sahasracaraṇāya ca
||20||नमो नीलशिखण्डाय सहस्रशिरसे नमः ।
सहस्रपाणये चैव सहस्रचरणाय च
sarvataḥpāṇipādāya sarvatokṣimukhāya ca |
sarvataḥśrutaye caiva sarvamāvṛtya tiṣṭhate
||21||सर्वतःपाणिपादाय सर्वतोक्षिमुखाय च ।
सर्वतःश्रुतये चैव सर्वमावृत्य तिष्ठते
namaste rukmavarṇāya tathaivātīndriyāya ca |
namaḥ kanakaliṅgāya sarvaliṅgāya vai namaḥ
||22||नमस्ते रुक्मवर्णाय तथैवातीन्द्रियाय च ।
नमः कनकलिङ्गाय सर्वलिङ्गाय वै नमः
namaścandrārkavarṇāya yogeśāyājitāya ca |
pinākapāṇaye caiva śūlamudgarapāṇaye
||23||नमश्चन्द्रार्कवर्णाय योगेशायाजिताय च ।
पिनाकपाणये चैव शूलमुद्गरपाणये
gadine khaḍgine caiva paraśvadhadharāya ca |
rathine varmiṇe caiva maheṣvāsāya vai namaḥ
||24||गदिने खड्गिने चैव परश्वधधराय च ।
रथिने वर्मिणे चैव महेष्वासाय वै नमः
namastriśūlahastāya ugradaṇḍadharāya ca |
namo gaṇādhipataye rudrāṇāṃ pataye namaḥ
||25||नमस्त्रिशूलहस्ताय उग्रदण्डधराय च ।
नमो गणाधिपतये रुद्राणां पतये नमः
namaḥ sahasranetrāya śatanetrāya vai namaḥ |
ādityānāṃ ca pataye vasūnāṃ pataye namaḥ
||26||नमः सहस्रनेत्राय शतनेत्राय वै नमः ।
आदित्यानां च पतये वसूनां पतये नमः
namaḥ pṛthivyāḥ pataye ākāśapataye namaḥ |
namaḥ svarlokapataye umāyāḥ pataye namaḥ
||27||नमः पृथिव्याः पतये आकाशपतये नमः ।
नमः स्वर्लोकपतये उमायाः पतये नमः
namo yogādhipataye sarvayogapradāya ca |
dhyānine dhyāyamānāya dhyānibhiḥ saṃstutāya ca
||28||नमो योगाधिपतये सर्वयोगप्रदाय च ।
ध्यानिने ध्यायमानाय ध्यानिभिः संस्तुताय च
mṛtyave kāladaṇḍāya yamāya ca mahātmane |
devādhipataye caiva divyasaṃhananāya ca
||29||मृत्यवे कालदण्डाय यमाय च महात्मने ।
देवाधिपतये चैव दिव्यसंहननाय च
yajñāya vasudānāya svargāyājanmadāya ca |
savitre sarvadevānāṃ dharmāyānekarūpiṇe
||30||यज्ञाय वसुदानाय स्वर्गायाजन्मदाय च ।
सवित्रे सर्वदेवानां धर्मायानेकरूपिणे
amṛtāya vareṇyāya sarvadevastutāya ca |
brahmaṇaśca śirohartre yajñasya ca mahātmanaḥ
||31||अमृताय वरेण्याय सर्वदेवस्तुताय च ।
ब्रह्मणश्च शिरोहर्त्रे यज्ञस्य च महात्मनः
tripuraghnāya cogrāya sarvāśubhaharāya ca |
umādehārdharūpāya lalāṭanayanāya ca
||32||त्रिपुरघ्नाय चोग्राय सर्वाशुभहराय च ।
उमादेहार्धरूपाय ललाटनयनाय च
mahiṣāndhakabhettāya sraṣṭre vai parameṣṭhine |
brahmaṇo gurave caiva brahmaṇo janakāya ca
||33||महिषान्धकभेत्ताय स्रष्ट्रे वै परमेष्ठिने ।
ब्रह्मणो गुरवे चैव ब्रह्मणो जनकाय च
kumāragurave caiva kumāravaradāya ca |
haline muṣalaghnāya mahāhāsāya vai namaḥ
||34||कुमारगुरवे चैव कुमारवरदाय च ।
हलिने मुषलघ्नाय महाहासाय वै नमः
mṛtyupāśograhastāya takṣakabrahmasūtriṇe |
savidyudghanavāhāya tathaiva vṛṣayāyine
||35||मृत्युपाशोग्रहस्ताय तक्षकब्रह्मसूत्रिणे ।
सविद्युद्घनवाहाय तथैव वृषयायिने
himavadvindhyavāsāya meruparvatavāsine |
kailāsavāsine caiva dhaneśvarasakhāya ca
||36||हिमवद्विन्ध्यवासाय मेरुपर्वतवासिने ।
कैलासवासिने चैव धनेश्वरसखाय च
viṣṇordehārdhadattāya tasyaiva varadāya ca |
sarvabhūtāsamajñāya sarvabhūtānukampine
||37||विष्णोर्देहार्धदत्ताय तस्यैव वरदाय च ।
सर्वभूतासमज्ञाय सर्वभूतानुकम्पिने
antarbhūtādhibhūtāya prāṇināṃ jīvadāya ca |
manase manyamānāya atimānāya caiva hi
||38||अन्तर्भूताधिभूताय प्राणिनां जीवदाय च ।
मनसे मन्यमानाय अतिमानाय चैव हि
budhyamānāya buddhāya draṣṭre vai cakṣuṣe namaḥ |
namaste sparśayitre ca tathaiva sparśanāya ca
||39||बुध्यमानाय बुद्धाय द्रष्ट्रे वै चक्षुषे नमः ।
नमस्ते स्पर्शयित्रे च तथैव स्पर्शनाय च
namaste rasayitre ca tathaiva rasanāya ca |
namo ghrāṇāya ghrātre ca śrotre śrotrāya caiva hi |
hastine caiva hastāya tathā pādāya pādine
||40||नमस्ते रसयित्रे च तथैव रसनाय च ।
नमो घ्राणाय घ्रात्रे च श्रोत्रे श्रोत्राय चैव हि ।
हस्तिने चैव हस्ताय तथा पादाय पादिने
namo'stvānandakartre ca ānandāya ca vai namaḥ |
vāce'tha vāgmine caiva tanmātrāya mahātmane
||41||नमोऽस्त्वानन्दकर्त्रे च आनन्दाय च वै नमः ।
वाचेऽथ वाग्मिने चैव तन्मात्राय महात्मने
sūkṣmāya caiva sthūlāya sattvāya rajase namaḥ |
namaśca tamase nityaṃ kṣetrajñāyājitāya ca
||42||सूक्ष्माय चैव स्थूलाय सत्त्वाय रजसे नमः ।
नमश्च तमसे नित्यं क्षेत्रज्ञायाजिताय च
viṣṇave lokatantrāya prajānāṃ pataye namaḥ |
manave saptaṛṣaye tapyamānāya tāpine
||43||विष्णवे लोकतन्त्राय प्रजानां पतये नमः ।
मनवे सप्तऋषये तप्यमानाय तापिने
brahmaṇyāyātha śuddhāya tathā durvāsase namaḥ |
śilpine śilpanāthāya viduṣe viśvakarmaṇe
||44||ब्रह्मण्यायाथ शुद्धाय तथा दुर्वाससे नमः ।
शिल्पिने शिल्पनाथाय विदुषे विश्वकर्मणे
atraye bhṛgave caiva tathaivāṅgirase namaḥ |
pulahāya pulastyāya kratudakṣānalāya ca
||45||अत्रये भृगवे चैव तथैवाङ्गिरसे नमः ।
पुलहाय पुलस्त्याय क्रतुदक्षानलाय च
dharmāya rucaye caiva vasiṣṭhāya namo'stu te |
bhūtāya bhūtanāthāya kuṣmāṇḍapataye namaḥ
||46||धर्माय रुचये चैव वसिष्ठाय नमोऽस्तु ते ।
भूताय भूतनाथाय कुष्माण्डपतये नमः
tiṣṭhate dravate caiva gāyate nṛtyate'pi ca |
avaśyāyāpyavadhyāya ajarāyāmarāya ca
||47||तिष्ठते द्रवते चैव गायते नृत्यतेऽपि च ।
अवश्यायाप्यवध्याय अजरायामराय च
akṣayāyāvyayāyaiva tathāpratihatāya ca |
anāveśyāya sarveṣāṃ dṛśyāyādṛśyarūpiṇe
||48||अक्षयायाव्ययायैव तथाप्रतिहताय च ।
अनावेश्याय सर्वेषां दृश्यायादृश्यरूपिणे
sūkṣmebhyaścāpi sūkṣmāya sarvagāya mahātmane |
namaste bhagavaṃstryakṣa namaste bhagavañchiva |
namaste sarvalokeśa namaste lokabhāvana
||49||सूक्ष्मेभ्यश्चापि सूक्ष्माय सर्वगाय महात्मने ।
नमस्ते भगवंस्त्र्यक्ष नमस्ते भगवञ्छिव ।
नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते लोकभावन
na me devādhipatyena brahmatvenāthavā punaḥ |
na viṣṇutvena deveśa nāpīndratvena bhūtapa |
icchāmyahaṃ taveśāna gaṇatvaṃ nityamavyayam
||50||न मे देवाधिपत्येन ब्रह्मत्वेनाथवा पुनः ।
न विष्णुत्वेन देवेश नापीन्द्रत्वेन भूतप ।
इच्छाम्यहं तवेशान गणत्वं नित्यमव्ययम्
nityaṃ tvāṃ sagaṇaṃ sāmbaṃ prasannaṃ saparicchadam |
draṣṭumicchāmi deveśa eṣa me dīyatāṃ varaḥ
||51||नित्यं त्वां सगणं साम्बं प्रसन्नं सपरिच्छदम् ।
द्रष्टुमिच्छामि देवेश एष मे दीयतां वरः
tvaṃ no gatiḥ purā deva tvaṃ caivārtāyanaṃ prabhuḥ |
śaraṇaṃ ca tvamevātha nānyaṃ paśyāmi karhicit
||52||त्वं नो गतिः पुरा देव त्वं चैवार्तायनं प्रभुः ।
शरणं च त्वमेवाथ नान्यं पश्यामि कर्हिचित्
tvayā tyaktasya caivāśu vināśo nātra saṃśayaḥ |
anyāṃ gatiṃ na paśyāmi yasyā ātyantikaṃ śubham
||53||त्वया त्यक्तस्य चैवाशु विनाशो नात्र संशयः ।
अन्यां गतिं न पश्यामि यस्या आत्यन्तिकं शुभम्
anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca tvatparaṃ tvadapāśrayam |
pratīccha māṃ sadā deva eṣa me dīyatāṃ varaḥ
||54||अनुरक्तं च भक्तं च त्वत्परं त्वदपाश्रयम् ।
प्रतीच्छ मां सदा देव एष मे दीयतां वरः
sanatkumāra uvāca
ya imaṃ prātarutthāya paṭhedavimanā naraḥ |
sa dehabhedamāsādya nandīśvarasamo bhavet
||55||य इमं प्रातरुत्थाय पठेदविमना नरः ।
स देहभेदमासाद्य नन्दीश्वरसमो भवेत्
yaścemaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvā dvijātiṣu |
so'śvamedhaphalaṃ prāpya rudraloke mahīyate
||56||यश्चेमं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा द्विजातिषु ।
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य रुद्रलोके महीयते
śrutvā sakṛdapi hyetaṃ stavaṃ pāpapraṇāśanam |
yatra tatra mṛto vyāsa na durgatimavāpnuyāt
||57||श्रुत्वा सकृदपि ह्येतं स्तवं पापप्रणाशनम् ।
यत्र तत्र मृतो व्यास न दुर्गतिमवाप्नुयात्
yo'dhītya nityaṃ stavametamagryaṃ devaṃ sadābhyarcayate yatātmā |
kiṃ tasya yajñairvividhaiśca dānaistīrthaiḥ sutaptaiśca
||58||योऽधीत्य नित्यं स्तवमेतमग्र्यं देवं सदाभ्यर्चयते यतात्मा ।
किं तस्य यज्ञैर्विविधैश्च दानैस्तीर्थैः सुतप्तैश्च
iti skandapurāṇa ekaviṃśatimo'dhyāyaḥ ||