umāharau tu deveśau cakraturyacca saṃgatau
vyāsa uvāca
umāharau tu deveśau cakraturyacca saṃgatau |
tanme sarvamaśeṣeṇa kathayasva mahāmune
||1||उमाहरौ तु देवेशौ चक्रतुर्यच्च संगतौ ।
तन्मे सर्वमशेषेण कथयस्व महामुने
sanatkumāra uvāca
umāharau tu saṃgamya parasparamaninditau |
śālaṅkasyānvaye vipraṃ yuyujāte vareṇa ha
||2||उमाहरौ तु संगम्य परस्परमनिन्दितौ ।
शालङ्कस्यान्वये विप्रं युयुजाते वरेण ह
sa cāpyayonijaḥ putra ārādhya parameśvaram |
rudreṇa samatāṃ labdhvā mahāgaṇapatirbabhau
||3||स चाप्ययोनिजः पुत्र आराध्य परमेश्वरम् ।
रुद्रेण समतां लब्ध्वा महागणपतिर्बभौ
vyāsa uvāca
kathaṃ nandī samutpannaḥ kathaṃ cārādhya śaṃkaram |
samānatvamagācchambhoḥ pratīhāratvameva ca
||4||कथं नन्दी समुत्पन्नः कथं चाराध्य शंकरम् ।
समानत्वमगाच्छम्भोः प्रतीहारत्वमेव च
sanatkumāra uvāca
abhūdṛṣiḥ sa dharmātmā śilādo nāma vīryavān |
tasyābhūcchilakairvṛttiḥ śilādastena so'bhavat
||5||अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम वीर्यवान् ।
तस्याभूच्छिलकैर्वृत्तिः शिलादस्तेन सोऽभवत्
apaśyallambamānāṃstu gartāyāṃ sa pitṝndvijaḥ |
vicchinnasaṃtatīnghoraṃ nirayaṃ vai prapetuṣaḥ
||6||अपश्यल्लम्बमानांस्तु गर्तायां स पितॄन्द्विजः ।
विच्छिन्नसंततीन्घोरं निरयं वै प्रपेतुषः
tairukto'patyakāmaistu devaṃ lokeśamavyayam |
ārādhaya mahādevaṃ sutārthaṃ dvijasattama
||7||तैरुक्तोऽपत्यकामैस्तु देवं लोकेशमव्ययम् ।
आराधय महादेवं सुतार्थं द्विजसत्तम
tasya varṣasahasreṇa tapyamānasya śūladhṛk |
śarvaḥ somo gaṇavṛto varado'smītyabhāṣata
||8||तस्य वर्षसहस्रेण तप्यमानस्य शूलधृक् ।
शर्वः सोमो गणवृतो वरदोऽस्मीत्यभाषत
taṃ dṛṣṭvā somamīśeśaṃ praṇataḥ pādayorvibhoḥ |
harṣagadgadayā vācā tuṣṭāva vibudheśvaram
||9||तं दृष्ट्वा सोममीशेशं प्रणतः पादयोर्विभोः ।
हर्षगद्गदया वाचा तुष्टाव विबुधेश्वरम्
namaḥ paramadevāya maheśāya mahātmane |
sraṣṭre sarvasureśānāṃ brahmaṇaḥ pataye namaḥ
||10||नमः परमदेवाय महेशाय महात्मने ।
स्रष्ट्रे सर्वसुरेशानां ब्रह्मणः पतये नमः
namaḥ kāmāṅganāśāya yogasambhavahetave |
namaḥ parvatavāsāya dhyānagamyāya vedhase
||11||नमः कामाङ्गनाशाय योगसम्भवहेतवे ।
नमः पर्वतवासाय ध्यानगम्याय वेधसे
ṛṣīṇāṃ pataye nityaṃ devānāṃ pataye namaḥ |
vedānāṃ pataye caiva yogināṃ pataye namaḥ
||12||ऋषीणां पतये नित्यं देवानां पतये नमः ।
वेदानां पतये चैव योगिनां पतये नमः
pradhānāya namo nityaṃ tattvāyāmarasaṃjñiṇe |
varadāya ca bhaktānāṃ namaḥ sarvagatāya ca
||13||प्रधानाय नमो नित्यं तत्त्वायामरसंज्ञिणे ।
वरदाय च भक्तानां नमः सर्वगताय च
tanmātrendriyabhūtānāṃ vikārāṇāṃ guṇaiḥ saha |
sraṣṭre ca pataye caiva namaśca prabhaviṣṇave
||14||तन्मात्रेन्द्रियभूतानां विकाराणां गुणैः सह ।
स्रष्ट्रे च पतये चैव नमश्च प्रभविष्णवे
jagataḥ pataye caiva jagatsraṣṭre namaḥ sadā |
prakṛteḥ pataye nityaṃ puruṣātparagāmine
||15||जगतः पतये चैव जगत्स्रष्ट्रे नमः सदा ।
प्रकृतेः पतये नित्यं पुरुषात्परगामिने
īśvarāya namo nityaṃ yogagamyāya raṃhase |
saṃsārotpattināśāya sarvakāmapradāya ca
||16||ईश्वराय नमो नित्यं योगगम्याय रंहसे ।
संसारोत्पत्तिनाशाय सर्वकामप्रदाय च
śaraṇyāya namo nityaṃ namo bhasmāṅgarāgiṇe |
namaste'yograhastāya tejasāṃ pataye namaḥ
||17||शरण्याय नमो नित्यं नमो भस्माङ्गरागिणे ।
नमस्तेऽयोग्रहस्ताय तेजसां पतये नमः
sūryānilahutāśāmbucandrākāśadharāya ca |
sthitāya sarvadā nityaṃ namastrailokavedhase
||18||सूर्यानिलहुताशाम्बुचन्द्राकाशधराय च ।
स्थिताय सर्वदा नित्यं नमस्त्रैलोकवेधसे
stotavyasya kuto deva viśrāmastava vidyate |
yadā hetustvamevāsya jagataḥ sthitināśayoḥ
||19||स्तोतव्यस्य कुतो देव विश्रामस्तव विद्यते ।
यदा हेतुस्त्वमेवास्य जगतः स्थितिनाशयोः
aśaraṇyasya deveśa tvattaśca śaraṇārthinaḥ |
prasādaṃ paramālambya varado bhava viśvakṛt
||20||अशरण्यस्य देवेश त्वत्तश्च शरणार्थिनः ।
प्रसादं परमालम्ब्य वरदो भव विश्वकृत्
sanatkumāra uvāca
yaḥ stotrametadakhilaṃ paṭhate dvijanmā prātaḥ
taṃ brahmarākṣasaniśācarabhūtayakṣā hiṃsanti no
||21||यः स्तोत्रमेतदखिलं पठते द्विजन्मा प्रातः
तं ब्रह्मराक्षसनिशाचरभूतयक्षा हिंसन्ति नो
tataḥ sa bhagavāndevaḥ stūyamānaḥ sahomayā |
uvāca varado'smīti brūhi yatte manogatam
||22||ततः स भगवान्देवः स्तूयमानः सहोमया ।
उवाच वरदोऽस्मीति ब्रूहि यत्ते मनोगतम्
tamevaṃvādinaṃ devaṃ śilādo'bhyarcayattadā |
uvāca cedaṃ deveśaṃ sa vācā sajjamānayā
||23||तमेवंवादिनं देवं शिलादोऽभ्यर्चयत्तदा ।
उवाच चेदं देवेशं स वाचा सज्जमानया
bhagavanyadi tuṣṭo'si yadi deyo varaśca me |
icchāmyātmasamaṃ putraṃ mṛtyuhīnamayonijam
||24||भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरश्च मे ।
इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं मृत्युहीनमयोनिजम्
evamuktastato devaḥ prīyamāṇastrilocanaḥ |
evamastviti taṃ procya tatraivāntaradhīyata
||25||एवमुक्तस्ततो देवः प्रीयमाणस्त्रिलोचनः ।
एवमस्त्विति तं प्रोच्य तत्रैवान्तरधीयत
gate tasminmaheṣvāse ṛṣiḥ paramapūjitaḥ |
svamāśramamupāgamya ṛṣibhyo'kathayattataḥ
||26||गते तस्मिन्महेष्वासे ऋषिः परमपूजितः ।
स्वमाश्रममुपागम्य ऋषिभ्योऽकथयत्ततः
taiḥ praśastastataścaiva kālena munisattama |
yiyakṣuryajñabhūmiṃ svāṃ lāṅgalena cakarṣa tām
||27||तैः प्रशस्तस्ततश्चैव कालेन मुनिसत्तम ।
यियक्षुर्यज्ञभूमिं स्वां लाङ्गलेन चकर्ष ताम्
tasyāṃ tu kṛṣyamāṇāyāṃ sītāyāṃ tatsamutthitaḥ |
saṃvartakānalaprakhyaḥ kumāraḥ pratyadṛśyata
||28||तस्यां तु कृष्यमाणायां सीतायां तत्समुत्थितः ।
संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रत्यदृश्यत
sa taṃ dṛṣṭvā tathodbhūtaṃ kumāraṃ dīptatejasam |
rākṣaso'yamiti jñātvā bhayānnopasasāra tam
||29||स तं दृष्ट्वा तथोद्भूतं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
राक्षसोऽयमिति ज्ञात्वा भयान्नोपससार तम्
kumāro'pi tathodbhūtaḥ pitaraṃ dīptatejasam |
upāsarpata dīnātmā tāta tāteti cābravīt
||30||कुमारोऽपि तथोद्भूतः पितरं दीप्ततेजसम् ।
उपासर्पत दीनात्मा तात तातेति चाब्रवीत्
sa tātetyucyamāno'pi yadā taṃ nābhyanandata |
tato vāyustamākāśe śilādaṃ prāha susvaram
||31||स तातेत्युच्यमानोऽपि यदा तं नाभ्यनन्दत ।
ततो वायुस्तमाकाशे शिलादं प्राह सुस्वरम्
vāyuruvāca
śālaṅkāyana putraste yo'sau devena śambhunā |
ayonijaḥ purā dattaḥ sa eṣa pratinandaya
||32||शालङ्कायन पुत्रस्ते योऽसौ देवेन शम्भुना ।
अयोनिजः पुरा दत्तः स एष प्रतिनन्दय
yasmānnandīkaraste'yaṃ sadaiva dvijasattama |
tasmānnandīti nāmnāyaṃ bhaviṣyati sutastava
||33||यस्मान्नन्दीकरस्तेऽयं सदैव द्विजसत्तम ।
तस्मान्नन्दीति नाम्नायं भविष्यति सुतस्तव
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa vāyuvacanānnandinaṃ pariṣasvaje |
gṛhītvā cāśramaṃ svena so'nayattuṣṭivardhanam |
cūḍopanayanādīni karmāṇyasya cakāra saḥ
||34||ततः स वायुवचनान्नन्दिनं परिषस्वजे ।
गृहीत्वा चाश्रमं स्वेन सोऽनयत्तुष्टिवर्धनम् ।
चूडोपनयनादीनि कर्माण्यस्य चकार सः
kṛtvā cādhyāpayāmāsa vedānsāṅgānaśeṣataḥ |
āyurvedaṃ dhanurvedaṃ gāndharvaṃ śabdalakṣaṇam
||35||कृत्वा चाध्यापयामास वेदान्साङ्गानशेषतः ।
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं शब्दलक्षणम्
hastināṃ caritaṃ yacca naranāryośca lakṣaṇam |
śilpāni caiva sarvāṇi nimittajñānameva ca
||36||हस्तिनां चरितं यच्च नरनार्योश्च लक्षणम् ।
शिल्पानि चैव सर्वाणि निमित्तज्ञानमेव च
bhūtagrāmacikitsāṃ ca mātṝṇāṃ caritaṃ ca yat |
bhujaṃgānāṃ ca sarveṣāṃ yacca kiṃcidviceṣṭitam |
abdairadhītavānsarvaṃ vyāsa pañcabhireva ca
||37||भूतग्रामचिकित्सां च मातॄणां चरितं च यत् ।
भुजंगानां च सर्वेषां यच्च किंचिद्विचेष्टितम् ।
अब्दैरधीतवान्सर्वं व्यास पञ्चभिरेव च
dakṣaḥ śuciradīnātmā priyavāganasūyakaḥ |
sarvalokapriyo nityaṃ manonayananandanaḥ
||38||दक्षः शुचिरदीनात्मा प्रियवागनसूयकः ।
सर्वलोकप्रियो नित्यं मनोनयननन्दनः
tasyātha saptame varṣe ṛṣī divyau tapodhanau |
āśramaṃ samanuprāptau śilādasya mahaujasau
||39||तस्याथ सप्तमे वर्षे ऋषी दिव्यौ तपोधनौ ।
आश्रमं समनुप्राप्तौ शिलादस्य महौजसौ
tāvabhyarcya yathānyāyaṃ śilādaḥ sumahātapāḥ |
sukhāsīnau samālakṣya āsane paramārcitau
||40||तावभ्यर्च्य यथान्यायं शिलादः सुमहातपाः ।
सुखासीनौ समालक्ष्य आसने परमार्चितौ
mitrāvaruṇanāmānau tapoyogabalānvitau |
abhijñau sarvabhūtānāṃ trailokye sacarācare
||41||मित्रावरुणनामानौ तपोयोगबलान्वितौ ।
अभिज्ञौ सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे
tābhyāmanujñātaścaiva niṣasāda varāsane |
upaviṣṭastataḥ prīta iṣṭābhirvāgbhirastuvat
||42||ताभ्यामनुज्ञातश्चैव निषसाद वरासने ।
उपविष्टस्ततः प्रीत इष्टाभिर्वाग्भिरस्तुवत्
tābhyāṃ pṛṣṭaśca kaccitte putrastuṣṭipradaḥ śubhaḥ |
svādhyāyaniyataḥ kaccitkacciddharmasya saṃtatiḥ
||43||ताभ्यां पृष्टश्च कच्चित्ते पुत्रस्तुष्टिप्रदः शुभः ।
स्वाध्यायनियतः कच्चित्कच्चिद्धर्मस्य संततिः
kaccinna vṛddhānbālo na gurūnvāpyavamanyate |
kaccinniyamavāṃścaiva kaccittuṣṭipradaḥ satām
||44||कच्चिन्न वृद्धान्बालो न गुरून्वाप्यवमन्यते ।
कच्चिन्नियमवांश्चैव कच्चित्तुष्टिप्रदः सताम्
sa evamuktastejasvī śilādaḥ putravatsalaḥ |
uvāca guṇavānsamyakkulavaṃśavivardhanaḥ
||45||स एवमुक्तस्तेजस्वी शिलादः पुत्रवत्सलः ।
उवाच गुणवान्सम्यक्कुलवंशविवर्धनः
tamāhūya sa tuṣṭyā tu putraṃ nandinamacyutam |
tayoḥ pādeṣu śirasā apātayata nandinam
||46||तमाहूय स तुष्ट्या तु पुत्रं नन्दिनमच्युतम् ।
तयोः पादेषु शिरसा अपातयत नन्दिनम्
tau tu tasyāśiṣaṃ devau prayuṅkto dharmanityatām |
guruśuśrūṣaṇe bhāvaṃ lokāṃścaiva tathākṣayān
||47||तौ तु तस्याशिषं देवौ प्रयुङ्क्तो धर्मनित्यताम् ।
गुरुशुश्रूषणे भावं लोकांश्चैव तथाक्षयान्
sanatkumāra uvāca
śilādastāmathālakṣya āśiṣaṃ devayostadā |
visṛjya nandinaṃ bhītaḥ so'pṛcchadṛṣisattamau
||48||शिलादस्तामथालक्ष्य आशिषं देवयोस्तदा ।
विसृज्य नन्दिनं भीतः सोऽपृच्छदृषिसत्तमौ
śilāda uvāca
bhagavantāvṛṣī satyau gatijñau sarvadehinām |
kimarthaṃ mama putrasya dīrghamāyurubhāvapi |
prayuktavantau samyaktu nāśiṣaṃ munisattamau
||49||भगवन्तावृषी सत्यौ गतिज्ञौ सर्वदेहिनाम् ।
किमर्थं मम पुत्रस्य दीर्घमायुरुभावपि ।
प्रयुक्तवन्तौ सम्यक्तु नाशिषं मुनिसत्तमौ
mitrāvaruṇāvūcatuḥ
tavaiṣa tanayastāta alpāyuḥ sarvasammataḥ |
ato'nyadvarṣamekaṃ vai jīvitaṃ dhārayiṣyati
||50||तवैष तनयस्तात अल्पायुः सर्वसम्मतः ।
अतोऽन्यद्वर्षमेकं वै जीवितं धारयिष्यति
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa śokasaṃtapto nyapatadbhuvi duḥkhitaḥ |
visṛjya ṛṣiśārdūlāvekākī vilalāpa ca
||51||ततः स शोकसंतप्तो न्यपतद्भुवि दुःखितः ।
विसृज्य ऋषिशार्दूलावेकाकी विललाप च
tasya śokādvilapataḥ svaraṃ śrutvā sutaḥ śubhaḥ |
nandyāgāttamathāpaśyatpitaraṃ duḥkhitaṃ bhṛśam
||52||तस्य शोकाद्विलपतः स्वरं श्रुत्वा सुतः शुभः ।
नन्द्यागात्तमथापश्यत्पितरं दुःखितं भृशम्
nandyuvāca
kena tvaṃ tāta duḥkhena dūyamānaḥ prarodiṣi |
duḥkhaṃ te kuta udbhūtaṃ jñātumicchāmyahaṃ pitaḥ
||53||केन त्वं तात दुःखेन दूयमानः प्ररोदिषि ।
दुःखं ते कुत उद्भूतं ज्ञातुमिच्छाम्यहं पितः
śilāda uvāca
putra tvaṃ kila varṣeṇa jīvitaṃ samprahāsyasi |
ūcatustāvṛṣītyevaṃ tato māṃ kṛcchramāviśat
||54||पुत्र त्वं किल वर्षेण जीवितं सम्प्रहास्यसि ।
ऊचतुस्तावृषीत्येवं ततो मां कृच्छ्रमाविशत्
nandyuvāca
satyaṃ devaṛṣī tāta na tāvanṛtamūcatuḥ |
tathāpi tu na mṛtyurme prabhaviṣyati mā śucaḥ
||55||सत्यं देवऋषी तात न तावनृतमूचतुः ।
तथापि तु न मृत्युर्मे प्रभविष्यति मा शुचः
śilāda uvāca
kiṃ tapaḥ kiṃ parijñānaṃ ko yogaḥ kaḥ śramaśca te |
yena tvaṃ mṛtyumudyuktaṃ vañcayiṣyasi kathyatām
||56||किं तपः किं परिज्ञानं को योगः कः श्रमश्च ते ।
येन त्वं मृत्युमुद्युक्तं वञ्चयिष्यसि कथ्यताम्
nandyuvāca
na tāta tapasā mṛtyuṃ vañcayiṣye na vidyayā |
mahādevaprasādena mṛtyuṃ jeṣyāmi nānyathā
||57||न तात तपसा मृत्युं वञ्चयिष्ये न विद्यया ।
महादेवप्रसादेन मृत्युं जेष्यामि नान्यथा
drakṣyāmi śaṃkaraṃ devaṃ tato mṛtyurna me bhavet |
naṣṭe mṛtyau tvayā sārdhaṃ ciraṃ vatsyāmi nirvṛtaḥ
||58||द्रक्ष्यामि शंकरं देवं ततो मृत्युर्न मे भवेत् ।
नष्टे मृत्यौ त्वया सार्धं चिरं वत्स्यामि निर्वृतः
śilāda uvāca
mayā varṣasahasreṇa tapastaptvā suduścaram |
mahādevaḥ purā dṛṣṭo labdhastvaṃ me yataḥ sutaḥ
||59||मया वर्षसहस्रेण तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
महादेवः पुरा दृष्टो लब्धस्त्वं मे यतः सुतः
bhavāṃstu varṣeṇaikena tapasā nātibhāvitaḥ |
kathaṃ draṣṭā mahādevametadicchāmi veditum
||60||भवांस्तु वर्षेणैकेन तपसा नातिभावितः ।
कथं द्रष्टा महादेवमेतदिच्छामि वेदितुम्
nandyuvāca
na tāta tapasā devo dṛśyate na ca vidyayā |
śuddhena manasā bhaktyā dṛśyate parameśvaraḥ
||61||न तात तपसा देवो दृश्यते न च विद्यया ।
शुद्धेन मनसा भक्त्या दृश्यते परमेश्वरः
tvayā visṛṣṭo gatvāhamacireṇa trilocanam |
draṣṭā tāta na saṃdeho visṛjāśu tatastu mām
||62||त्वया विसृष्टो गत्वाहमचिरेण त्रिलोचनम् ।
द्रष्टा तात न संदेहो विसृजाशु ततस्तु माम्
tiṣṭhantaṃ māṃ yamo'bhyetya paśyataste'bhisammatam |
na hiṃsati tathā tasmāditastāta vrajāmyaham
||63||तिष्ठन्तं मां यमोऽभ्येत्य पश्यतस्तेऽभिसम्मतम् ।
न हिंसति तथा तस्मादितस्तात व्रजाम्यहम्
tiṣṭhantaṃ vā śayānaṃ vā dhāvantaṃ patitaṃ tathā |
na pratīkṣati vai mṛtyuriti buddhvā śamaṃ vraja
||64||तिष्ठन्तं वा शयानं वा धावन्तं पतितं तथा ।
न प्रतीक्षति वै मृत्युरिति बुद्ध्वा शमं व्रज
avatīrya jalaṃ divyaṃ bhāvaṃ śuddhaṃ samāsthitaḥ |
abhyasya raudramadhyāyaṃ tato drakṣyāmi śaṃkaram
||65||अवतीर्य जलं दिव्यं भावं शुद्धं समास्थितः ।
अभ्यस्य रौद्रमध्यायं ततो द्रक्ष्यामि शंकरम्
japataścāpi yuktasya rudrabhāvārpitasya ca |
na mṛtyukālā bahavaḥ kariṣyanti mama vyathām
||66||जपतश्चापि युक्तस्य रुद्रभावार्पितस्य च ।
न मृत्युकाला बहवः करिष्यन्ति मम व्यथाम्
sanatkumāra uvāca
tamevaṃvādinaṃ matvā bruvāṇaṃ śuddhayā girā |
vyasarjayadadīnātmā kṛcchrātputraṃ mahātapāḥ
||67||तमेवंवादिनं मत्वा ब्रुवाणं शुद्धया गिरा ।
व्यसर्जयददीनात्मा कृच्छ्रात्पुत्रं महातपाः
abhivandya pituḥ pādau śirasā sa mahāyaśāḥ |
pradakṣiṇaṃ samāvṛtya sampratasthe'tiniścitaḥ
||68||अभिवन्द्य पितुः पादौ शिरसा स महायशाः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य सम्प्रतस्थेऽतिनिश्चितः
abhivādya ṛṣīnsarvānsa didṛkṣurudāradhīḥ |
muniḥ sa devamagamatpraṇatārtiharaṃ haram
||69||अभिवाद्य ऋषीन्सर्वान्स दिदृक्षुरुदारधीः ।
मुनिः स देवमगमत्प्रणतार्तिहरं हरम्
iti skandapurāṇe viṃśatitamo'dhyāyaḥ ||