sā devī tryambakaproktā tatāpa suciraṃ tapaḥ
sanatkumāra uvāca
sā devī tryambakaproktā tatāpa suciraṃ tapaḥ |
nirāhārā kadācicca ekaparṇāśanā punaḥ |
vāyvāhārā punaścāpi abbhakṣā bhūya eva ca
||1||सा देवी त्र्यम्बकप्रोक्ता तताप सुचिरं तपः ।
निराहारा कदाचिच्च एकपर्णाशना पुनः ।
वाय्वाहारा पुनश्चापि अब्भक्षा भूय एव च
tāṃ tapaścaraṇe yuktāṃ brahmā jñātvātibhāsvarām |
uvāca brūhi tuṣṭo'smi devi kiṃ karavāṇi te
||2||तां तपश्चरणे युक्तां ब्रह्मा ज्ञात्वातिभास्वराम् ।
उवाच ब्रूहि तुष्टोऽस्मि देवि किं करवाणि ते
sābravīt tryambakaṃ devaṃ patiṃ prāpyenduvarcasam |
vicareyaṃ sukhaṃ deva sarvā/llokānnamastava
||3||साब्रवीत् त्र्यम्बकं देवं पतिं प्राप्येन्दुवर्चसम् ।
विचरेयं सुखं देव सर्वा/ल्लोकान्नमस्तव
brahmovāca
na hi yena śarīreṇa kriyate paramaṃ tapaḥ |
tenaiva parameśo'sau patiḥ śambhuravāpyate
||4||न हि येन शरीरेण क्रियते परमं तपः ।
तेनैव परमेशोऽसौ पतिः शम्भुरवाप्यते
tasmāddhi yogādbhavatī dakṣasyeha prajāpateḥ |
jāyasva duhitā bhūtvā patiṃ rudramavāpsyasi
||5||तस्माद्धि योगाद्भवती दक्षस्येह प्रजापतेः ।
जायस्व दुहिता भूत्वा पतिं रुद्रमवाप्स्यसि
tataḥ sā tadvacaḥ śrutvā yogāddevī manasvinī |
dakṣasya duhitā jajñe satī nāmātiyoginī
||6||ततः सा तद्वचः श्रुत्वा योगाद्देवी मनस्विनी ।
दक्षस्य दुहिता जज्ञे सती नामातियोगिनी
tāṃ dakṣastryambakāyaiva dadau bhāryāmaninditām |
brahmaṇo vacanādyasyāṃ mānasānasṛjatsutān
||7||तां दक्षस्त्र्यम्बकायैव ददौ भार्यामनिन्दिताम् ।
ब्रह्मणो वचनाद्यस्यां मानसानसृजत्सुतान्
ātmatulyabalāndīptāñjarāmaraṇavarjitān |
anekāni sahasrāṇi rudrāṇāmamitaujasām
||8||आत्मतुल्यबलान्दीप्ताञ्जरामरणवर्जितान् ।
अनेकानि सहस्राणि रुद्राणाममितौजसाम्
tāndṛṣṭvā sṛjyamānāṃśca brahmā taṃ pratyaṣedhayat |
mā srākṣīrdevadeveśa prajā mṛtyuvivarjitāḥ
||9||तान्दृष्ट्वा सृज्यमानांश्च ब्रह्मा तं प्रत्यषेधयत् ।
मा स्राक्षीर्देवदेवेश प्रजा मृत्युविवर्जिताः
anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajā mṛtyusamanvitāḥ |
tena coktaṃ sthito'smīti sthāṇustena tataḥ smṛtaḥ
||10||अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः ।
तेन चोक्तं स्थितोऽस्मीति स्थाणुस्तेन ततः स्मृतः
deva uvāca
na srakṣye mṛtyusaṃyuktāḥ prajā brahmankathaṃcana |
sthito'smi vacanātte'dya vaktavyo nāsmi te punaḥ
||11||न स्रक्ष्ये मृत्युसंयुक्ताः प्रजा ब्रह्मन्कथंचन ।
स्थितोऽस्मि वचनात्तेऽद्य वक्तव्यो नास्मि ते पुनः
ye tvime mānasāḥ sṛṣṭā mahātmāno mahābalāḥ |
cariṣyanti mayā sārdhaṃ sarva ete hi yājñikāḥ
||12||ये त्विमे मानसाः सृष्टा महात्मानो महाबलाः ।
चरिष्यन्ति मया सार्धं सर्व एते हि याज्ञिकाः
sanatkumāra uvāca
atha kāle gate vyāsa sa dakṣaḥ śāpakāraṇāt |
anyānāhūya jāmātṝnsadārānarcayadgṛhe
||13||अथ काले गते व्यास स दक्षः शापकारणात् ।
अन्यानाहूय जामातॄन्सदारानर्चयद्गृहे
satīṃ saha tryambakena nājuhāva ruṣānvitaḥ |
satī jñātvā tu tatsarvaṃ gatvā pitaramabravīt
||14||सतीं सह त्र्यम्बकेन नाजुहाव रुषान्वितः ।
सती ज्ञात्वा तु तत्सर्वं गत्वा पितरमब्रवीत्
ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca jāmātrā saha suvrata |
māṃ hitvā nārhase hyetāḥ saha bhartṛbhirarcitum
||15||अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च जामात्रा सह सुव्रत ।
मां हित्वा नार्हसे ह्येताः सह भर्तृभिरर्चितुम्
krodhenātha samāviṣṭaḥ sa krodhopahatendriyaḥ |
nirīkṣya prābravīddakṣaścakṣuṣā nirdahanniva
||16||क्रोधेनाथ समाविष्टः स क्रोधोपहतेन्द्रियः ।
निरीक्ष्य प्राब्रवीद्दक्षश्चक्षुषा निर्दहन्निव
māmetāḥ sati sasnehāḥ pūjayanti sabhartṛkāḥ |
na tvaṃ tathā pūjayase saha bhartrā mahāvrate
||17||मामेताः सति सस्नेहाः पूजयन्ति सभर्तृकाः ।
न त्वं तथा पूजयसे सह भर्त्रा महाव्रते
gṛhāṃśca me sapatnīkāḥ praviśanti tapodhanāḥ |
śreṣṭhāṃstasmātsadā manye tatastānarcayāmyaham
||18||गृहांश्च मे सपत्नीकाः प्रविशन्ति तपोधनाः ।
श्रेष्ठांस्तस्मात्सदा मन्ये ततस्तानर्चयाम्यहम्
tasmādyatte karomyadya śubhaṃ vā yadi vāśubham |
pūjāṃ gṛhāṇa tāṃ putri gaccha vā yatra rocate
||19||तस्माद्यत्ते करोम्यद्य शुभं वा यदि वाशुभम् ।
पूजां गृहाण तां पुत्रि गच्छ वा यत्र रोचते
sanatkumāra uvāca
tataḥ sā krodhadīptāsyā na jagrāhātikopitā |
pūjāmasammatāṃ hīnāmidaṃ covāca taṃ śubhā
||20||ततः सा क्रोधदीप्तास्या न जग्राहातिकोपिता ।
पूजामसम्मतां हीनामिदं चोवाच तं शुभा
yasmādasammatāmetāṃ pūjāṃ tvaṃ kuruṣe mayi |
ślāghyāṃ caivāpyaduṣṭāṃ ca śreṣṭhāṃ māṃ garhase pitaḥ
||21||यस्मादसम्मतामेतां पूजां त्वं कुरुषे मयि ।
श्लाघ्यां चैवाप्यदुष्टां च श्रेष्ठां मां गर्हसे पितः
tasmādimaṃ svakaṃ dehaṃ tyajāmyeṣā tavātmajā |
asatkṛtāyāḥ kiṃ me'dya jīvitenāśubhena ha
||22||तस्मादिमं स्वकं देहं त्यजाम्येषा तवात्मजा ।
असत्कृतायाः किं मेऽद्य जीवितेनाशुभेन ह
sanatkumāra uvāca
tataḥ kṛtvā namaskāraṃ manasā tryambakāya ha |
uvācedaṃ susaṃrabdhā vacanaṃ vacanāraṇiḥ
||23||ततः कृत्वा नमस्कारं मनसा त्र्यम्बकाय ह ।
उवाचेदं सुसंरब्धा वचनं वचनारणिः
yatrāhamupapadyeyaṃ punardehe svayecchayā |
evaṃ tatrāpyasammūḍhā sambhūtā dhārmikā satī |
gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryambakasyaiva dhīmataḥ
||24||यत्राहमुपपद्येयं पुनर्देहे स्वयेच्छया ।
एवं तत्राप्यसम्मूढा सम्भूता धार्मिका सती ।
गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः
tataḥ sā dhāraṇāṃ kṛtvā āgneyīṃ sahasā satī |
dadāha vai svakaṃ dehaṃ svasamutthena vahninā
||25||ततः सा धारणां कृत्वा आग्नेयीं सहसा सती ।
ददाह वै स्वकं देहं स्वसमुत्थेन वह्निना
tāṃ jñātvā tryambako devīṃ tathābhūtāṃ mahāyaśāḥ |
uvāca dakṣaṃ saṃgamya idaṃ vacanakovidaḥ
||26||तां ज्ञात्वा त्र्यम्बको देवीं तथाभूतां महायशाः ।
उवाच दक्षं संगम्य इदं वचनकोविदः
yasmātte ninditaścāhaṃ praśastāścetare pṛthak |
jāmātaraḥ sapatnīkāstasmādvaivasvate'ntare |
utpatsyante punaryajñe tava jāmātarastvime
||27||यस्मात्ते निन्दितश्चाहं प्रशस्ताश्चेतरे पृथक् ।
जामातरः सपत्नीकास्तस्माद्वैवस्वतेऽन्तरे ।
उत्पत्स्यन्ते पुनर्यज्ञे तव जामातरस्त्विमे
tvaṃ caiva mama śāpena kṣatriyo bhavitā nṛpaḥ |
pracetasāṃ sutaścaiva kanyāyāṃ śākhināṃ punaḥ |
dharmavighnaṃ ca te tatra kariṣye krūrakarmaṇaḥ
||28||त्वं चैव मम शापेन क्षत्रियो भविता नृपः ।
प्रचेतसां सुतश्चैव कन्यायां शाखिनां पुनः ।
धर्मविघ्नं च ते तत्र करिष्ये क्रूरकर्मणः
sanatkumāra uvāca
tamuvāca tadā dakṣo dūyatā hṛdayena vai |
mayā yadi sutā svā vai proktā tyaktāpi vā punaḥ |
kiṃ tavātra kṛtaṃ deva ahaṃ tasyāḥ prabhuḥ sadā
||29||तमुवाच तदा दक्षो दूयता हृदयेन वै ।
मया यदि सुता स्वा वै प्रोक्ता त्यक्तापि वा पुनः ।
किं तवात्र कृतं देव अहं तस्याः प्रभुः सदा
yasmāttvaṃ māmabhyaśapastasmāttvamapi śaṃkara |
bhūrloke vatsyase nityaṃ na svarloke kadācana
||30||यस्मात्त्वं मामभ्यशपस्तस्मात्त्वमपि शंकर ।
भूर्लोके वत्स्यसे नित्यं न स्वर्लोके कदाचन
bhāgaṃ ca tava yajñeṣu dattvā sarve dvijātayaḥ |
apaḥ sprakṣyanti sarvatra mahādeva mahādyute
||31||भागं च तव यज्ञेषु दत्त्वा सर्वे द्विजातयः ।
अपः स्प्रक्ष्यन्ति सर्वत्र महादेव महाद्युते
sanatkumāra uvāca
tataḥ sa devaḥ prahasaṃstamuvāca trilocanaḥ |
sarveṣāmeva lokānāṃ mūlaṃ bhūrloka ucyate
||32||ततः स देवः प्रहसंस्तमुवाच त्रिलोचनः ।
सर्वेषामेव लोकानां मूलं भूर्लोक उच्यते
tamahaṃ dhārayāmyeko lokānāṃ hitakāmyayā |
bhūrloke hi dhṛte lokāḥ sarve tiṣṭhanti śāśvatāḥ |
tasmāttiṣṭhāmyahaṃ nityamihaiva na tavājñayā
||33||तमहं धारयाम्येको लोकानां हितकाम्यया ।
भूर्लोके हि धृते लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति शाश्वताः ।
तस्मात्तिष्ठाम्यहं नित्यमिहैव न तवाज्ञया
bhāgāndattvā tathānyebhyo ditsavo me dvijātayaḥ |
apaḥ spṛśanti śuddhyarthaṃ bhāgaṃ yacchanti me tataḥ |
dattvā spṛśanti bhūyaśca dharmasyaivābhivṛddhaye
||34||भागान्दत्त्वा तथान्येभ्यो दित्सवो मे द्विजातयः ।
अपः स्पृशन्ति शुद्ध्यर्थं भागं यच्छन्ति मे ततः ।
दत्त्वा स्पृशन्ति भूयश्च धर्मस्यैवाभिवृद्धये
yathā hi devanirmālyaṃ śucayo dhārayantyuta |
aśuciṃ spraṣṭukāmāśca tyaktvāpaḥ saṃspṛśanti ca
||35||यथा हि देवनिर्माल्यं शुचयो धारयन्त्युत ।
अशुचिं स्प्रष्टुकामाश्च त्यक्त्वापः संस्पृशन्ति च
devānāmevamanyeṣāṃ ditsavo brāhmaṇarṣabhāḥ |
bhāgānapaḥ spṛśanti sma tatra kā paridevanā
||36||देवानामेवमन्येषां दित्सवो ब्राह्मणर्षभाः ।
भागानपः स्पृशन्ति स्म तत्र का परिदेवना
tvaṃ tu macchāpanirdagdho viparīto narādhamaḥ |
svasyāṃ sutāyāṃ mūḍhātmā putramutpādayiṣyasi
||37||त्वं तु मच्छापनिर्दग्धो विपरीतो नराधमः ।
स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि
sanatkumāra uvāca
evaṃ sa bhagavāñchaptvā dakṣaṃ devo jagatpatiḥ |
virarāma mahātejā jagāma ca yathāgatam
||38||एवं स भगवाञ्छप्त्वा दक्षं देवो जगत्पतिः ।
विरराम महातेजा जगाम च यथागतम्
candradivākaravahnisamākṣaṃ candranibhānanapadmadalākṣam |
govṛṣavāhamameyaguṇaughaṃ satatamihenduvahaṃ praṇatāḥ smaḥ
||39||चन्द्रदिवाकरवह्निसमाक्षं चन्द्रनिभाननपद्मदलाक्षम् ।
गोवृषवाहममेयगुणौघं सततमिहेन्दुवहं प्रणताः स्मः
ya imaṃ dakṣaśāpāṅkaṃ devyāścaivāśarīratām |
śṛṇuyādvātha viprānvā śrāvayīta yatavrataḥ |
sarvapāpavinirmukto rudralokamavāpnuyāt
||40||य इमं दक्षशापाङ्कं देव्याश्चैवाशरीरताम् ।
शृणुयाद्वाथ विप्रान्वा श्रावयीत यतव्रतः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात्
iti skandapurāṇe daśamo'dhyāyaḥ ||