prabhāvavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sādhusādhu mahābhāga tvayā kathitamuttamam ||
ākhyānaṃ punaranyatra vicitraṃ vaktumarhasi
||1||साधुसाधु महाभाग त्वया कथितमुत्तमम् ॥
आख्यानं पुनरन्यत्र विचित्रं वक्तुमर्हसि
sūta uvāca
vidarbhaviṣaye pūrvamāsīdeko dvijottamaḥ ||
vedamitra iti khyāto veda śāstrārthavitsudhīḥ
||2||विदर्भविषये पूर्वमासीदेको द्विजोत्तमः ॥
वेदमित्र इति ख्यातो वेद शास्त्रार्थवित्सुधीः
tasyāsīdaparo vipraḥ sakhā sārasvatāhvayaḥ ||
tāvubhau paramasnigdhāvekadeśanivāsinau
||3||तस्यासीदपरो विप्रः सखा सारस्वताह्वयः ॥
तावुभौ परमस्निग्धावेकदेशनिवासिनौ
vedamitrasya putro'bhūtsumedhā nāma suvrataḥ ||
sārasvatasya tanayaḥ somavāniti viśrutaḥ
||4||वेदमित्रस्य पुत्रोऽभूत्सुमेधा नाम सुव्रतः ॥
सारस्वतस्य तनयः सोमवानिति विश्रुतः
ubhau savayasau bālau samaveṣau samasthitī ||
samaṃ ca kṛtasaṃskārau sama vidyau babhūvatuḥ
||5||उभौ सवयसौ बालौ समवेषौ समस्थिती ॥
समं च कृतसंस्कारौ सम विद्यौ बभूवतुः
sāṃgānadhītya tau vedāṃstarkavyākaraṇāni ca ||
itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ
||6||सांगानधीत्य तौ वेदांस्तर्कव्याकरणानि च ॥
इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि कृत्स्नशः
sarvavidyākuśalinau bālya eva manīṣiṇau ||
praharṣamatulaṃ pitrordadatuḥ sakalairguṇaiḥ
||7||सर्वविद्याकुशलिनौ बाल्य एव मनीषिणौ ॥
प्रहर्षमतुलं पित्रोर्ददतुः सकलैर्गुणैः
tāvekadā svatanayau tāvubhau brāhmaṇottamau ||
āhūyāvocatāṃ prītyā ṣoḍa śābdau śubhākṛtī
||8||तावेकदा स्वतनयौ तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ॥
आहूयावोचतां प्रीत्या षोड शाब्दौ शुभाकृती
he putrakau yuvāṃ bālye kṛtavidyau suvarcasau ||
vaivāhikoyaṃ samayo vartate yuvayoḥ samam
||9||हे पुत्रकौ युवां बाल्ये कृतविद्यौ सुवर्चसौ ॥
वैवाहिकोयं समयो वर्तते युवयोः समम्
imaṃ prasādya rājānaṃ vidarbheśaṃ svavidyayā ||
tataḥ prāpya dhanaṃ bhūri kṛtodvāhau bhaviṣyathaḥ
||10||इमं प्रसाद्य राजानं विदर्भेशं स्वविद्यया ॥
ततः प्राप्य धनं भूरि कृतोद्वाहौ भविष्यथः
evamuktau sutau tābhyāṃ tāvubhau dvijanaṃdanau ||
vidarbharājamāsādya samatoṣayatāṃ guṇaiḥ
||11||एवमुक्तौ सुतौ ताभ्यां तावुभौ द्विजनंदनौ ॥
विदर्भराजमासाद्य समतोषयतां गुणैः
vidyayā parituṣṭāya tasmai dvijakumārakau ||
vivāhārthaṃ kṛtodyogau dhanahīnāvaśaṃsatām
||12||विद्यया परितुष्टाय तस्मै द्विजकुमारकौ ॥
विवाहार्थं कृतोद्योगौ धनहीनावशंसताम्
tayorapi mataṃ jñātvā sa vidarbhamahīpatiḥ ||
prahasya kiṃcitprovāca lokatattvavivitsayā
||13||तयोरपि मतं ज्ञात्वा स विदर्भमहीपतिः ॥
प्रहस्य किंचित्प्रोवाच लोकतत्त्वविवित्सया
āste niṣadharājasya rājñī sīmaṃtinī satī ||
somavāre mahādevaṃ pūjayatyaṃbikāyutam
||14||आस्ते निषधराजस्य राज्ञी सीमंतिनी सती ॥
सोमवारे महादेवं पूजयत्यंबिकायुतम्
tasmindine sapatnīkāndvijāgryānvedavittamān ||
saṃpūjya parayā bhaktyā dhanaṃ bhūri dadāti ca
||15||तस्मिन्दिने सपत्नीकान्द्विजाग्र्यान्वेदवित्तमान् ॥
संपूज्य परया भक्त्या धनं भूरि ददाति च
ato'tra yuvayoraiko nārīvibhramaveṣadhṛk ||
ekastasyā patirbhūtvā jāyetāṃ vipradaṃpatī
||16||अतोऽत्र युवयोरैको नारीविभ्रमवेषधृक् ॥
एकस्तस्या पतिर्भूत्वा जायेतां विप्रदंपती
yuvāṃ vadhūvarau bhūtvā prāpya sīmaṃtinīgṛham ||
bhuktvā bhūri dhanaṃ labdhvā punaryātaṃ mamāṃmatikam
||17||युवां वधूवरौ भूत्वा प्राप्य सीमंतिनीगृहम् ॥
भुक्त्वा भूरि धनं लब्ध्वा पुनर्यातं ममांमतिकम्
iti rājñā samādiṣṭau bhītau dvijakumārakau ||
pratyūcaturidaṃ karma kartuṃ nau jāyate bhayam
||18||इति राज्ञा समादिष्टौ भीतौ द्विजकुमारकौ ॥
प्रत्यूचतुरिदं कर्म कर्तुं नौ जायते भयम्
devatāsu gurau pitrostathā rājakuleṣu ca ||
kauṭilyamācaranmohātsadyo naśyati sānvayaḥ
||19||देवतासु गुरौ पित्रोस्तथा राजकुलेषु च ॥
कौटिल्यमाचरन्मोहात्सद्यो नश्यति सान्वयः
kathamaṃtargṛhaṃ rājñāṃ chadmanā praviśetpumān ||
gopyamānamapicchadma kadācitkhyātimeṣyati
||20||कथमंतर्गृहं राज्ञां छद्मना प्रविशेत्पुमान् ॥
गोप्यमानमपिच्छद्म कदाचित्ख्यातिमेष्यति
ye guṇāḥ sādhitāḥ pūrvaṃ śīlācāraśrutādibhiḥ ||
sadyaste nāśamāyāṃti kauṭilya pathagāminaḥ
||21||ये गुणाः साधिताः पूर्वं शीलाचारश्रुतादिभिः ॥
सद्यस्ते नाशमायांति कौटिल्य पथगामिनः
pāpaṃ niṃdā bhayaṃ vairaṃ catvāryetāni dehinām ||
chadmamārgaprapannānāṃ tiṣṭhaṃtyeva hi sarvadā
||22||पापं निंदा भयं वैरं चत्वार्येतानि देहिनाम् ॥
छद्ममार्गप्रपन्नानां तिष्ठंत्येव हि सर्वदा
ata āvāṃ śubhācārau jātau ca śucināṃ kule ||
vṛttaṃ dhūrtajanaślāghyaṃ nāśrayāvaḥ kadācana
||23||अत आवां शुभाचारौ जातौ च शुचिनां कुले ॥
वृत्तं धूर्तजनश्लाघ्यं नाश्रयावः कदाचन
rājovāca
daivatānāṃ gurūṇāṃ ca pitrośca pṛthivīpateḥ ||
śāsanasyāpyalaṃghyatvātpratyādeśo na karhicit
||24||दैवतानां गुरूणां च पित्रोश्च पृथिवीपतेः ॥
शासनस्याप्यलंघ्यत्वात्प्रत्यादेशो न कर्हिचित्
etairyadyatsamādiṣṭaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
kartavyaṃ niyataṃ bhītairapramattairbubhūṣubhiḥ
||25||एतैर्यद्यत्समादिष्टं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥
कर्तव्यं नियतं भीतैरप्रमत्तैर्बुभूषुभिः
aho vayaṃ hi rājānaḥ prajā yūyaṃ hi saṃmatāḥ ||
rājājñayā pravṛttānāṃ śreyaḥ syādanyathā bhayam
||26||अहो वयं हि राजानः प्रजा यूयं हि संमताः ॥
राजाज्ञया प्रवृत्तानां श्रेयः स्यादन्यथा भयम्
ato macchāsanaṃ kāryaṃ bhava dbhyāmavilaṃbitam ||
ityuktau naradevena tau tathetyūcaturbhayāt
||27||अतो मच्छासनं कार्यं भव द्भ्यामविलंबितम् ॥
इत्युक्तौ नरदेवेन तौ तथेत्यूचतुर्भयात्
sārasvatasya tanayaṃ sāmavantaṃ narādhipaḥ ||
strīrūpadhāriṇaṃ cakre vastrākalpāṃ janādibhiḥ
||28||सारस्वतस्य तनयं सामवन्तं नराधिपः ॥
स्त्रीरूपधारिणं चक्रे वस्त्राकल्पां जनादिभिः
sa kṛtrimodbhūtakalatrabhāvaḥ prayuktakarṇābharaṇāṃgarāgaḥ ||
snigdhāñjanākṣaḥ spṛhaṇīyarūpo babhūva sadyaḥ pramadottamābhaḥ
||29||स कृत्रिमोद्भूतकलत्रभावः प्रयुक्तकर्णाभरणांगरागः ॥
स्निग्धाञ्जनाक्षः स्पृहणीयरूपो बभूव सद्यः प्रमदोत्तमाभः
tāvubhau daṃpatī bhūtvā dvijaputrau nṛpājñayā ||
jagmaturnaiṣadhaṃ deśaṃ yadvā tadvā bhavatviti
||30||तावुभौ दंपती भूत्वा द्विजपुत्रौ नृपाज्ञया ॥
जग्मतुर्नैषधं देशं यद्वा तद्वा भवत्विति
upetya rājasadanaṃ somavāre dvijottamaiḥ ||
sapatnīkaiḥ kṛtātithyau dhautapādau babhūvatuḥ
||31||उपेत्य राजसदनं सोमवारे द्विजोत्तमैः ॥
सपत्नीकैः कृतातिथ्यौ धौतपादौ बभूवतुः
sā rājñī brāhmaṇānsarvānupaviṣṭānvarāsane ||
pratyekamarcayāṃcakre sapatnīkāndvijottamān
||32||सा राज्ञी ब्राह्मणान्सर्वानुपविष्टान्वरासने ॥
प्रत्येकमर्चयांचक्रे सपत्नीकान्द्विजोत्तमान्
tau ca viprasutau dṛṣṭvā prāptau kṛtakadaṃpatī ||
jñātvā kiṃcidvihasyātha mene gaurīmaheśvarau
||33||तौ च विप्रसुतौ दृष्ट्वा प्राप्तौ कृतकदंपती ॥
ज्ञात्वा किंचिद्विहस्याथ मेने गौरीमहेश्वरौ
āvāhya dvijamukhyeṣu devadevaṃ sadāśivam ||
patnīṣvāvāhayāmāsa sā devīṃ jagadaṃbikām
||34||आवाह्य द्विजमुख्येषु देवदेवं सदाशिवम् ॥
पत्नीष्वावाहयामास सा देवीं जगदंबिकाम्
gandhairmālyaiḥ surabhibhirdhūpairnīrājanairapi ||
arcayitvā dvijaśreṣṭhānnamaścakre samāhitā
||35||गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिर्धूपैर्नीराजनैरपि ॥
अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठान्नमश्चक्रे समाहिता
hiraṇmayeṣu pātreṣu pāyasaṃ ghṛtasaṃyutam ||
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ śākairjuṣṭaṃ manoramaiḥ
||36||हिरण्मयेषु पात्रेषु पायसं घृतसंयुतम् ॥
शर्करामधुसंयुक्तं शाकैर्जुष्टं मनोरमैः
gaṃdhaśālyodanairhṛdyairmodakāpūparāśibhiḥ ||
śaṣkrulībhiśca saṃyāvaiḥ kṛsarairmāṣapakvakaiḥ
||37||गंधशाल्योदनैर्हृद्यैर्मोदकापूपराशिभिः ॥
शष्क्रुलीभिश्च संयावैः कृसरैर्माषपक्वकैः
tathānyairapyasaṃkhyātairbhakṣyairbhojyairmanoramaiḥ ||
sugandhaiḥ svādubhiḥ sūpaiḥ pānīyairapi śītalaiḥ
||38||तथान्यैरप्यसंख्यातैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मनोरमैः ॥
सुगन्धैः स्वादुभिः सूपैः पानीयैरपि शीतलैः
klṛptamannaṃ dvijā -gryebhyaḥ sā bhaktyā paryaveṣayat ||
dadhyodanaṃ nirupamaṃ nivedya samatoṣayat
||39||क्लृप्तमन्नं द्विजा -ग्र्येभ्यः सा भक्त्या पर्यवेषयत् ॥
दध्योदनं निरुपमं निवेद्य समतोषयत्
bhuktavatsu dvijāgryeṣu svācāṃteṣu nṛpāṃganā ||
praṇamya dattvā tāṃbūlaṃ dakṣiṇāṃ ca yathārhataḥ
||40||भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना ॥
प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः
dhenūrhiraṇyavāsāṃsi ratnasragbhūṣaṇāni ca ||
dattvā bhūyo namaskṛtya visasarja dvijottamān
||41||धेनूर्हिरण्यवासांसि रत्नस्रग्भूषणानि च ॥
दत्त्वा भूयो नमस्कृत्य विससर्ज द्विजोत्तमान्
tayordvayorbhūsuravaryaputrayorekasttayā haimavatīdhiyārcitaḥ ||
eko mahādevadhiyābhipūjitaḥ kṛtapraṇāmau yayatustadājñayā
||42||तयोर्द्वयोर्भूसुरवर्यपुत्रयोरेकस्त्तया हैमवतीधियार्चितः ॥
एको महादेवधियाभिपूजितः कृतप्रणामौ ययतुस्तदाज्ञया
sā tu vismṛtapuṃbhāvā tasminneva dvijottame ||
jātaspṛhā madotsiktā kandarpavivaśābravīt
||43||सा तु विस्मृतपुंभावा तस्मिन्नेव द्विजोत्तमे ॥
जातस्पृहा मदोत्सिक्ता कन्दर्पविवशाब्रवीत्
aṃyi nātha viśālākṣa sarvāvayavasundara ||
tiṣṭhatiṣṭha kva vā yāsi māṃ na paśyasi te priyām
||44||अंयि नाथ विशालाक्ष सर्वावयवसुन्दर ॥
तिष्ठतिष्ठ क्व वा यासि मां न पश्यसि ते प्रियाम्
idamagre vanaṃ ramyaṃ supuṣpitamahādrumam ||
asminvihartumicchāmi tvayā saha yathāsukham
||45||इदमग्रे वनं रम्यं सुपुष्पितमहाद्रुमम् ॥
अस्मिन्विहर्तुमिच्छामि त्वया सह यथासुखम्
itthaṃ tayoktamākarṇya puro'gacchaddvijātmajaḥ ||
viciṃtya parihāsoktiṃ gacchati sma yathā purā
||46||इत्थं तयोक्तमाकर्ण्य पुरोऽगच्छद्द्विजात्मजः ॥
विचिंत्य परिहासोक्तिं गच्छति स्म यथा पुरा
punarapyāha sā bālā tiṣṭhatiṣṭha kva yāsyasi ||
durutsahasmarāveśāṃ paribhoktumupetya mām
||47||पुनरप्याह सा बाला तिष्ठतिष्ठ क्व यास्यसि ॥
दुरुत्सहस्मरावेशां परिभोक्तुमुपेत्य माम्
pariṣvajasva māṃ kāṃtāṃ pāyayasva tavādharam ||
nāhaṃ gaṃtuṃ samarthāsmi smarabāṇaprapīḍitā
||48||परिष्वजस्व मां कांतां पाययस्व तवाधरम् ॥
नाहं गंतुं समर्थास्मि स्मरबाणप्रपीडिता
itthamaśrutapūrvāṃ tāṃ niśamya pariśaṃkitaḥ ||
āyāṃtīṃ pṛṣṭhato vīkṣya sahasā vismayaṃ gataḥ
||49||इत्थमश्रुतपूर्वां तां निशम्य परिशंकितः ॥
आयांतीं पृष्ठतो वीक्ष्य सहसा विस्मयं गतः
kaiṣā padmapalāśākṣī pīnonnatapayodharā ||
kṛśodarī bṛhacchroṇī navapallavakomalā
||50||कैषा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा ॥
कृशोदरी बृहच्छ्रोणी नवपल्लवकोमला
sa eva me sakhā kinnu jāta eva varāṃganā ||
pṛcchāmyenamataḥ sarvamiti saṃcintya so'bravīt
||51||स एव मे सखा किन्नु जात एव वरांगना ॥
पृच्छाम्येनमतः सर्वमिति संचिन्त्य सोऽब्रवीत्
kimapūrva ivābhāṣi sakhe rūpaguṇādibhiḥ ||
apūrvaṃ bhāṣase vākyaṃ kāminīva samākulā
||52||किमपूर्व इवाभाषि सखे रूपगुणादिभिः ॥
अपूर्वं भाषसे वाक्यं कामिनीव समाकुला
yastvaṃ vedapurāṇajño brahmacārī jiteṃdriyaḥ ||
sārasvatātmajaḥ śāṃtaḥ kathamevaṃ prabhāṣase
||53||यस्त्वं वेदपुराणज्ञो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥
सारस्वतात्मजः शांतः कथमेवं प्रभाषसे
ityuktā sā punaḥ prāha nāhamasmi pumānprabho ||
nāmnā sāmavatī bālā tavāsmi ratidāyinī
||54||इत्युक्ता सा पुनः प्राह नाहमस्मि पुमान्प्रभो ॥
नाम्ना सामवती बाला तवास्मि रतिदायिनी
yadi te saṃśayaḥ kāṃta mamāṃgāni vilokaya ||
ityuktaḥ sahasā mārge rahasyenāṃ vyalokayat
||55||यदि ते संशयः कांत ममांगानि विलोकय ॥
इत्युक्तः सहसा मार्गे रहस्येनां व्यलोकयत्
tāmakṛtrimadhammillāṃ javanastanaśobhinīm ||
surūpāṃ vīkṣya kāmena kiṃcidvyākulatāmagāt
||56||तामकृत्रिमधम्मिल्लां जवनस्तनशोभिनीम् ॥
सुरूपां वीक्ष्य कामेन किंचिद्व्याकुलतामगात्
punaḥ saṃstabhya yatnena cetaso vikṛtiṃ budhaḥ ||
muhūrtaṃ vismayāviṣṭo na kiṃcitpratyabhāṣata
||57||पुनः संस्तभ्य यत्नेन चेतसो विकृतिं बुधः ॥
मुहूर्तं विस्मयाविष्टो न किंचित्प्रत्यभाषत
sāmavatyuvāca
gataste saṃśayaḥ kaścittarhyāgaccha bhajasva mām ||
paśyedaṃ vipinaṃ kāṃta parastrīsuratocitam
||58||गतस्ते संशयः कश्चित्तर्ह्यागच्छ भजस्व माम् ॥
पश्येदं विपिनं कांत परस्त्रीसुरतोचितम्
sumedhā uvāca
maivaṃ kathaya maryādāṃ mā hiṃsīrmadamattavat ||
āvāṃ vijñātaśāstrārthau tvamevaṃ bhāṣase katham
||59||मैवं कथय मर्यादां मा हिंसीर्मदमत्तवत् ॥
आवां विज्ञातशास्त्रार्थौ त्वमेवं भाषसे कथम्
adhītasya ca śāstrasya vivekasya kulasya ca ||
kimeṣa sadṛśo dharmo jāradharmaniṣevaṇam
||60||अधीतस्य च शास्त्रस्य विवेकस्य कुलस्य च ॥
किमेष सदृशो धर्मो जारधर्मनिषेवणम्
na tvaṃ strī puruṣo vidvāñjānīhyātmānamātmanā ||
ayaṃ svayaṃkṛto'nartha āvābhyāṃ yadviceṣṭitam
||61||न त्वं स्त्री पुरुषो विद्वाञ्जानीह्यात्मानमात्मना ॥
अयं स्वयंकृतोऽनर्थ आवाभ्यां यद्विचेष्टितम्
vaṃcayitvātmapitarau dhūrttarājānuśāsanāt ||
kṛtvā cānucitaṃ karma tasyaitadbhujyate phalam
||62||वंचयित्वात्मपितरौ धूर्त्तराजानुशासनात् ॥
कृत्वा चानुचितं कर्म तस्यैतद्भुज्यते फलम्
sarvaṃ tvanucitaṃ karma nṛṇāṃ śreyovināśanam ||
yastvaṃ viprātmajo vidvāngataḥ strītvaṃ vigarhitam
||63||सर्वं त्वनुचितं कर्म नृणां श्रेयोविनाशनम् ॥
यस्त्वं विप्रात्मजो विद्वान्गतः स्त्रीत्वं विगर्हितम्
mārgaṃ tyaktvā gato'raṇyaṃ naro vidhyeta kaṇṭakaiḥ ||
balārddhisyeta vā hiṃsrairyadā tyaktasamā gamaḥ
||64||मार्गं त्यक्त्वा गतोऽरण्यं नरो विध्येत कण्टकैः ॥
बलार्द्धिस्येत वा हिंस्रैर्यदा त्यक्तसमा गमः
evaṃ vivekamāśritya tūṣṇīmehi svayaṃ gṛham ||
devadvijaprasādena strītvaṃ tava vilīyate
||65||एवं विवेकमाश्रित्य तूष्णीमेहि स्वयं गृहम् ॥
देवद्विजप्रसादेन स्त्रीत्वं तव विलीयते
athavā daivayogena strītvameva bhavettava ||
pitrā dattā mayā sākaṃ raṃsyase varavarṇini
||66||अथवा दैवयोगेन स्त्रीत्वमेव भवेत्तव ॥
पित्रा दत्ता मया साकं रंस्यसे वरवर्णिनि
aho citramaho duḥkhamaho pāpabalaṃ mahat ||
aho rājñaḥ prabhāvoyaṃ śivārādhanasaṃbhṛtaḥ
||67||अहो चित्रमहो दुःखमहो पापबलं महत् ॥
अहो राज्ञः प्रभावोयं शिवाराधनसंभृतः
ityuktāpyasakṛttena sā vadhūrativihvalā ||
balena taṃ samāliṃgya cucuṃbādharapallavam
||68||इत्युक्ताप्यसकृत्तेन सा वधूरतिविह्वला ॥
बलेन तं समालिंग्य चुचुंबाधरपल्लवम्
dharṣitopi tayā dhīraḥ sumedhā nūtanastriyam ||
yatnādānīya sadanaṃ kṛtsnaṃ tatra nyavedayat
||69||धर्षितोपि तया धीरः सुमेधा नूतनस्त्रियम् ॥
यत्नादानीय सदनं कृत्स्नं तत्र न्यवेदयत्
tadākarṇyātha tau viprau kupitau śokavihvalau ||
tābhyāṃ saha kumārābhyāṃ vaidarbhāṃtikamīyatuḥ
||70||तदाकर्ण्याथ तौ विप्रौ कुपितौ शोकविह्वलौ ॥
ताभ्यां सह कुमाराभ्यां वैदर्भांतिकमीयतुः
tataḥ sārasvataḥ prāha rājānaṃ dhūrtaceṣṭitam ||
rājanmamātmajaṃ paśya tava śāsanayaṃtritam
||71||ततः सारस्वतः प्राह राजानं धूर्तचेष्टितम् ॥
राजन्ममात्मजं पश्य तव शासनयंत्रितम्
etau tavājñāvaśagau cakratuḥ karma garhitam ||
matputrastatphalaṃ bhuṃkte strītvaṃ prāpya jugupsitam
||72||एतौ तवाज्ञावशगौ चक्रतुः कर्म गर्हितम् ॥
मत्पुत्रस्तत्फलं भुंक्ते स्त्रीत्वं प्राप्य जुगुप्सितम्
adya me saṃtatirnaṣṭā nirāśāḥ pitaro mama ||
nāputrasya hi lokosti luptapiṃḍādisaṃskṛteḥ
||73||अद्य मे संततिर्नष्टा निराशाः पितरो मम ॥
नापुत्रस्य हि लोकोस्ति लुप्तपिंडादिसंस्कृतेः
śikhopavītamajinaṃ maujīṃ daṃḍaṃ kamaṃḍalum ||
brahmacaryocitaṃ cihnaṃ vihāyemāṃ daśāṃ gataḥ
||74||शिखोपवीतमजिनं मौजीं दंडं कमंडलुम् ॥
ब्रह्मचर्योचितं चिह्नं विहायेमां दशां गतः
brahmasūtraṃ ca sāvitrīṃ snānaṃ saṃdhyāṃ japārcanam ||
visṛjya strītvamāptosya kā gatirvada pārthiva
||75||ब्रह्मसूत्रं च सावित्रीं स्नानं संध्यां जपार्चनम् ॥
विसृज्य स्त्रीत्वमाप्तोस्य का गतिर्वद पार्थिव
tvayā me saṃtatirnaṣṭā naṣṭo vedapathaśca me ||
ekātmajasya me rājankā gatirvada śāśvatī
||76||त्वया मे संततिर्नष्टा नष्टो वेदपथश्च मे ॥
एकात्मजस्य मे राजन्का गतिर्वद शाश्वती
iti sārasvatenoktaṃ vākyamākarṇya bhūpatiḥ ||
sīmaṃtinyāḥ prabhāveṇa vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||77||इति सारस्वतेनोक्तं वाक्यमाकर्ण्य भूपतिः ॥
सीमंतिन्याः प्रभावेण विस्मयं परमं गतः
atha sarvānsamāhūya maharṣīnamitadyutīn ||
prasādya prārthayāmāsa tasya puṃstvaṃ mahīpatiḥ
||78||अथ सर्वान्समाहूय महर्षीनमितद्युतीन् ॥
प्रसाद्य प्रार्थयामास तस्य पुंस्त्वं महीपतिः
te'buvannatha pārvatyāḥ śivasya ca samīhitam ||
tadbhaktānāṃ ca māhātmyaṃ konyathā kartumīśvaraḥ
||79||तेऽबुवन्नथ पार्वत्याः शिवस्य च समीहितम् ॥
तद्भक्तानां च माहात्म्यं कोन्यथा कर्तुमीश्वरः
atha rājā bharadvājamādāya munipuṃgavam ||
tābhyāṃ saha dvijāgryābhyāṃ tatsutābhyāṃ samanvitaḥ
||80||अथ राजा भरद्वाजमादाय मुनिपुंगवम् ॥
ताभ्यां सह द्विजाग्र्याभ्यां तत्सुताभ्यां समन्वितः
aṃbikābhavanaṃ prāpya bharadvājopadeśataḥ ||
tāṃ devīṃ niyamaistīvrairupāste sma mahāniśi
||81||अंबिकाभवनं प्राप्य भरद्वाजोपदेशतः ॥
तां देवीं नियमैस्तीव्रैरुपास्ते स्म महानिशि
evaṃ trirātraṃ suvisṛṣṭabhojanaḥ sa pārvatīdhyāna rato mahīpatiḥ ||
samyakpraṇāmairvividhaiśca saṃstavairgaurīṃ prapannārtiharāmatoṣayat
||82||एवं त्रिरात्रं सुविसृष्टभोजनः स पार्वतीध्यान रतो महीपतिः ॥
सम्यक्प्रणामैर्विविधैश्च संस्तवैर्गौरीं प्रपन्नार्तिहरामतोषयत्
tataḥ prasannā sā devī bhaktasya pṛthivīpateḥ ||
svarūpaṃ darśayāmāsa caṃdrakoṭisamaprabham
||83||ततः प्रसन्ना सा देवी भक्तस्य पृथिवीपतेः ॥
स्वरूपं दर्शयामास चंद्रकोटिसमप्रभम्
athāha gaurī rājānaṃ kiṃ te brūhi samīhitam ||
so'pyāha puṃstvametasya kṛpayā dīyatāmiti
||84||अथाह गौरी राजानं किं ते ब्रूहि समीहितम् ॥
सोऽप्याह पुंस्त्वमेतस्य कृपया दीयतामिति
bhūyopyāha mahādevī madbhaktaiḥ karma yatkṛtam ||
śakyate nānyathā kartuṃ varṣāyutaśatairapi
||85||भूयोप्याह महादेवी मद्भक्तैः कर्म यत्कृतम् ॥
शक्यते नान्यथा कर्तुं वर्षायुतशतैरपि
rājovāca
ekātmajo hi viproyaṃ karmaṇā naṣṭasaṃtatiḥ ||
kathaṃ sukhaṃ prapadyeta vinā putreṇa tādṛśaḥ
||86||एकात्मजो हि विप्रोयं कर्मणा नष्टसंततिः ॥
कथं सुखं प्रपद्येत विना पुत्रेण तादृशः
devyuvāca
tasyānyo matprasādena bhaviṣyati sutottamaḥ ||
vidyā vinayasaṃpanno dīrghāyuramalāśayaḥ
||87||तस्यान्यो मत्प्रसादेन भविष्यति सुतोत्तमः ॥
विद्या विनयसंपन्नो दीर्घायुरमलाशयः
eṣā sāmavatī nāma sutā tasya dvijanmanaḥ ||
bhūtvā sumedhasaḥ patnī kāmabhogena yujyatām
||88||एषा सामवती नाम सुता तस्य द्विजन्मनः ॥
भूत्वा सुमेधसः पत्नी कामभोगेन युज्यताम्
ityuktvāṃtarhitā devī te ca rājapurogamāḥ ||
gatāḥ svaṃsvaṃ gṛhaṃ sarve cakrustacchāsane sthitim
||89||इत्युक्त्वांतर्हिता देवी ते च राजपुरोगमाः ॥
गताः स्वंस्वं गृहं सर्वे चक्रुस्तच्छासने स्थितिम्
sopi sārasvato vipraḥ putraṃ pūrvasuto ttamam ||
lebhe devyāḥ prasādena hyacirādeva kālataḥ
||90||सोपि सारस्वतो विप्रः पुत्रं पूर्वसुतो त्तमम् ॥
लेभे देव्याः प्रसादेन ह्यचिरादेव कालतः
tāṃ ca sāmavatīṃ kanyāṃ dadau tasmai sumedhase ||
tau daṃpatī ciraṃ kālaṃ bubhujāte paraṃ sukham
||91||तां च सामवतीं कन्यां ददौ तस्मै सुमेधसे ॥
तौ दंपती चिरं कालं बुभुजाते परं सुखम्
sūta uvāca
ityeṣa śivabhaktāyāḥ sīmaṃtinyā nṛpastriyāḥ ||
prabhāvaḥ kathitaḥ śaṃbhormāhātmyamapi varṇitam
||92||इत्येष शिवभक्तायाः सीमंतिन्या नृपस्त्रियाः ॥
प्रभावः कथितः शंभोर्माहात्म्यमपि वर्णितम्
bhūyopi śivabhaktānāṃ prabhāvaṃ vismayāvaham ||
samāsādvarṇayiṣyāmi śrotṝṇāṃ maṃgalāyanam
||93||भूयोपि शिवभक्तानां प्रभावं विस्मयावहम् ॥
समासाद्वर्णयिष्यामि श्रोतॄणां मंगलायनम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmottarakhaṇḍe sīmaṃtinyāḥ prabhāvavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||