nityānaṃdamayaṃ śāṃtaṃ nirvikalpaṃ nirāmayam
sūta uvāca
nityānaṃdamayaṃ śāṃtaṃ nirvikalpaṃ nirāmayam ||
śivatattvamanādyaṃtaṃ ye viduste paraṃ gatāḥ
||1||नित्यानंदमयं शांतं निर्विकल्पं निरामयम् ॥
शिवतत्त्वमनाद्यंतं ये विदुस्ते परं गताः
viraktāḥ kāmabhogebhyo ye prakurvaṃtyahaitukīm ||
bhaktiṃ parāṃ śive dhīrāsteṣāṃ muktirna saṃsṛtiḥ
||2||विरक्ताः कामभोगेभ्यो ये प्रकुर्वंत्यहैतुकीम् ॥
भक्तिं परां शिवे धीरास्तेषां मुक्तिर्न संसृतिः
viṣayānabhisaṃdhāya ye kurvaṃti śive ratim ||
viṣayairnābhibhūyaṃte bhuṃjānāstatphalānyapi
||3||विषयानभिसंधाय ये कुर्वंति शिवे रतिम् ॥
विषयैर्नाभिभूयंते भुंजानास्तत्फलान्यपि
yena kenāpi bhāvena śivabhaktiyuto naraḥ ||
na vinaśyati kālena sa yāti paramāṃ gatim
||4||येन केनापि भावेन शिवभक्तियुतो नरः ॥
न विनश्यति कालेन स याति परमां गतिम्
ārurukṣuḥ paraṃ sthānaṃ viṣayāsaktamānasaḥ ||
pūjayetkarmaṇā śaṃbhuṃ bhogāṃte śivamāpnuyāt
||5||आरुरुक्षुः परं स्थानं विषयासक्तमानसः ॥
पूजयेत्कर्मणा शंभुं भोगांते शिवमाप्नुयात्
aśaktaḥ kaścidutsraṣṭuṃ prāyo viṣayavāsanām ||
ataḥ karmamayī pūjā kāmadhenuḥ śarīriṇām
||6||अशक्तः कश्चिदुत्स्रष्टुं प्रायो विषयवासनाम् ॥
अतः कर्ममयी पूजा कामधेनुः शरीरिणाम्
māyāmayepi saṃsāre ye vihṛtya ciraṃ sukham ||
muktimicchanti dehāṃte teṣāṃ dharmoyamīritaḥ
||7||मायामयेपि संसारे ये विहृत्य चिरं सुखम् ॥
मुक्तिमिच्छन्ति देहांते तेषां धर्मोयमीरितः
śivapūjā sadā loke hetuḥ svargāpavargayoḥ ||
somavāre viśeṣeṇa pradoṣādiguṇānvite
||8||शिवपूजा सदा लोके हेतुः स्वर्गापवर्गयोः ॥
सोमवारे विशेषेण प्रदोषादिगुणान्विते
kevalenāpi ye kuryuḥ somavāre śivārcanam ||
na teṣāṃ vidyate kiṃcidihāmutra ca durlabham
||9||केवलेनापि ये कुर्युः सोमवारे शिवार्चनम् ॥
न तेषां विद्यते किंचिदिहामुत्र च दुर्लभम्
upoṣitaḥ śucirbhūtvā somavāre jiteṃdriyaḥ ||
vaidikairlaukikairvāpi vidhivatpūjayecchivam
||10||उपोषितः शुचिर्भूत्वा सोमवारे जितेंद्रियः ॥
वैदिकैर्लौकिकैर्वापि विधिवत्पूजयेच्छिवम्
brahmacārī gṛhastho vā kanyā vāpi sabharttṛkā ||
vibhartṛkā vā saṃpūjya labhate varamīpsitam
||11||ब्रह्मचारी गृहस्थो वा कन्या वापि सभर्त्तृका ॥
विभर्तृका वा संपूज्य लभते वरमीप्सितम्
atrāhaṃ kathayiṣyāmi kathāṃ śrotṛmanoharām ||
śrutvā muktiṃ prayāṃtyeva bhartirbhavati śāṃbhavī
||12||अत्राहं कथयिष्यामि कथां श्रोतृमनोहराम् ॥
श्रुत्वा मुक्तिं प्रयांत्येव भर्तिर्भवति शांभवी
āryāvarte nṛpaḥ kaścidāsīddharmabhṛtāṃ varaḥ ||
citravarmeti vikhyāto dharmarājo durātmanām
||13||आर्यावर्ते नृपः कश्चिदासीद्धर्मभृतां वरः ॥
चित्रवर्मेति विख्यातो धर्मराजो दुरात्मनाम्
sa goptā dharmasetūnāṃ śāstā duṣpathagāminām ||
yaṣṭā samastayajñānāṃ trātā śaraṇamicchatām
||14||स गोप्ता धर्मसेतूनां शास्ता दुष्पथगामिनाम् ॥
यष्टा समस्तयज्ञानां त्राता शरणमिच्छताम्
karttā sakalapuṇyānāṃ dātā sakalasaṃpadām ||
jetā sapatnavṛṃdānāṃ bhaktaḥ śivamukundayoḥ
||15||कर्त्ता सकलपुण्यानां दाता सकलसंपदाम् ॥
जेता सपत्नवृंदानां भक्तः शिवमुकुन्दयोः
sonukūlāsu patnīṣu labdhvā putrānmahaujasaḥ ||
cireṇa prārthitāṃ lebhe kanyāmekāṃ varānanām
||16||सोनुकूलासु पत्नीषु लब्ध्वा पुत्रान्महौजसः ॥
चिरेण प्रार्थितां लेभे कन्यामेकां वराननाम्
sa labdhvā tanayāṃ diṣṭyā himavāniva pārvatīm ||
ātmānaṃ devasadṛśaṃ mene pūrṇamanoratham
||17||स लब्ध्वा तनयां दिष्ट्या हिमवानिव पार्वतीम् ॥
आत्मानं देवसदृशं मेने पूर्णमनोरथम्
sa ekadā jātakalakṣaṇajñānāhūya sādhūndvijamukhyavṛṃdān ||
kutūhalenābhiniviṣṭacetāḥ papraccha kanyājanane phalāni
||18||स एकदा जातकलक्षणज्ञानाहूय साधून्द्विजमुख्यवृंदान् ॥
कुतूहलेनाभिनिविष्टचेताः पप्रच्छ कन्याजनने फलानि
atha tatrābravīdeko bahujño dvijasattamaḥ ||
eṣā sīmaṃtinī nāmnā kanyā tava mahīpate
||19||अथ तत्राब्रवीदेको बहुज्ञो द्विजसत्तमः ॥
एषा सीमंतिनी नाम्ना कन्या तव महीपते
umeva māṃgalyavatī damayaṃtīva rūpiṇī ||
bhāratīva kalābhijñā lakṣmīriva mahāguṇā
||20||उमेव मांगल्यवती दमयंतीव रूपिणी ॥
भारतीव कलाभिज्ञा लक्ष्मीरिव महागुणा
suprajā devamāteva jānakīva dhṛtavratā ||
raviprabheva satkāṃtiścaṃdrikeva manoramā
||21||सुप्रजा देवमातेव जानकीव धृतव्रता ॥
रविप्रभेव सत्कांतिश्चंद्रिकेव मनोरमा
daśavarṣasahasrāṇi saha bhartrā pramodate ||
prasūya tanayānaṣṭau paraṃ sukhamavāpsyati
||22||दशवर्षसहस्राणि सह भर्त्रा प्रमोदते ॥
प्रसूय तनयानष्टौ परं सुखमवाप्स्यति
ityuktavaṃtaṃ nṛpatirdhanaiḥ saṃpūjya taṃ dvijam ||
avāpa paramāṃ prītiṃ tadvāgamṛtasevayā
||23||इत्युक्तवंतं नृपतिर्धनैः संपूज्य तं द्विजम् ॥
अवाप परमां प्रीतिं तद्वागमृतसेवया
athānyo'pi dvijaḥ prāha dhairyavānamitadyutiḥ ||
eṣā caturdaśe varṣe vaidhavyaṃ pratipatsyati
||24||अथान्योऽपि द्विजः प्राह धैर्यवानमितद्युतिः ॥
एषा चतुर्दशे वर्षे वैधव्यं प्रतिपत्स्यति
ityākarṇya vacastasya vajranirghātaniṣṭhuram ||
muhūrtamabhavadrājā ciṃtāvyākulamānasaḥ
||25||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वज्रनिर्घातनिष्ठुरम् ॥
मुहूर्तमभवद्राजा चिंताव्याकुलमानसः
atha sarvānsamutsṛjya brāhmaṇānbrahmavatsalaḥ ||
sarvaṃ daivakṛtaṃ mattvā niściṃtaḥ pārthivo'bhavat
||26||अथ सर्वान्समुत्सृज्य ब्राह्मणान्ब्रह्मवत्सलः ॥
सर्वं दैवकृतं मत्त्वा निश्चिंतः पार्थिवोऽभवत्
sāpi sīmaṃtinī bālā krameṇa gataśaiśavā ||
vaidhavyamātmano bhāvi śuśrāvātmasakhīmukhāt
||27||सापि सीमंतिनी बाला क्रमेण गतशैशवा ॥
वैधव्यमात्मनो भावि शुश्रावात्मसखीमुखात्
paraṃ nirvedamāpannā ciṃtayāmāsa bālikā ||
yājñavalkyamuneḥ patnīṃ maitreyīṃ paryapṛcchata
||28||परं निर्वेदमापन्ना चिंतयामास बालिका ॥
याज्ञवल्क्यमुनेः पत्नीं मैत्रेयीं पर्यपृच्छत
mātastvaccaraṇāṃbhojaṃ prapannāsmi bhayākulā ||
saubhāgyavardhanaṃ karma mama śaṃsitumarhasi
||29||मातस्त्वच्चरणांभोजं प्रपन्नास्मि भयाकुला ॥
सौभाग्यवर्धनं कर्म मम शंसितुमर्हसि
iti prapannāṃ nṛpateḥ kanyāṃ prāha muneḥ satī ||
śaraṇaṃ vraja tanvaṃgi pārvatīṃ śivasaṃyutām
||30||इति प्रपन्नां नृपतेः कन्यां प्राह मुनेः सती ॥
शरणं व्रज तन्वंगि पार्वतीं शिवसंयुताम्
somavāre śivaṃ gaurīṃ pūjayasva samāhitā ||
upoṣitā vā susnātā virajāmbaradhāriṇī
||31||सोमवारे शिवं गौरीं पूजयस्व समाहिता ॥
उपोषिता वा सुस्नाता विरजाम्बरधारिणी
yatavāṅniścalamanāḥ pūjāṃ kṛtvā yathocitām ||
brāhmaṇānbhojayitvātha śivaṃ samyakprasādayat
||32||यतवाङ्निश्चलमनाः पूजां कृत्वा यथोचिताम् ॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वाथ शिवं सम्यक्प्रसादयत्
pāpakṣayo'bhiṣekeṇa sāmrājyaṃ pīṭhapūjanāt ||
saubhāgyamakhilaṃ saukhyaṃ gaṃdhamālyākṣatārpaṇāt
||33||पापक्षयोऽभिषेकेण साम्राज्यं पीठपूजनात् ॥
सौभाग्यमखिलं सौख्यं गंधमाल्याक्षतार्पणात्
dhūpadānena saugaṃdhyaṃ kāṃtirdīpapradānataḥ ||
naivedyaiśca mahābhogo lakṣmīstāṃbūladānataḥ
||34||धूपदानेन सौगंध्यं कांतिर्दीपप्रदानतः ॥
नैवेद्यैश्च महाभोगो लक्ष्मीस्तांबूलदानतः
dharmārthakāmamokṣāśca namaskārapradānataḥ ||
aṣṭaiśvaryādisiddhīnāṃ japa eva hi kāraṇam
||35||धर्मार्थकाममोक्षाश्च नमस्कारप्रदानतः ॥
अष्टैश्वर्यादिसिद्धीनां जप एव हि कारणम्
homena sarvakāmānāṃ samṛddhirupajāyate ||
sarveṣāmeva devānāṃ tuṣṭirbrāhmaṇabhojanāt
||36||होमेन सर्वकामानां समृद्धिरुपजायते ॥
सर्वेषामेव देवानां तुष्टिर्ब्राह्मणभोजनात्
itthamārādhaya śivaṃ somavāre śivāmapi ||
atyāpadamapi prāptā nistīrṇābhibhavā bhaveḥ
||37||इत्थमाराधय शिवं सोमवारे शिवामपि ॥
अत्यापदमपि प्राप्ता निस्तीर्णाभिभवा भवेः
ghorādghoraṃ prapannāpi mahākleśaṃ bhayānakam ||
śivapūjāprabhāveṇa tariṣyasi mahadbhayam
||38||घोराद्घोरं प्रपन्नापि महाक्लेशं भयानकम् ॥
शिवपूजाप्रभावेण तरिष्यसि महद्भयम्
itthaṃ sīmaṃtinīṃ samyaganuśāsya punaḥ satī ||
yayau sāpi varārohā rājaputrī tathā'karot
||39||इत्थं सीमंतिनीं सम्यगनुशास्य पुनः सती ॥
ययौ सापि वरारोहा राजपुत्री तथाऽकरोत्
damayaṃtyāṃ nalasyāsīdiṃdrasenābhidhaḥ sutaḥ ||
tasya caṃdrāṃgado nāma putrobhū ccaṃdrasannibhaḥ
||40||दमयंत्यां नलस्यासीदिंद्रसेनाभिधः सुतः ॥
तस्य चंद्रांगदो नाम पुत्रोभू च्चंद्रसन्निभः
citravarmā nṛpaśreṣṭhastamāhūya nṛpātmajam ||
kanyāṃ sīmaṃtinīṃ tasmai prāyacchadgurvanujñayā
||41||चित्रवर्मा नृपश्रेष्ठस्तमाहूय नृपात्मजम् ॥
कन्यां सीमंतिनीं तस्मै प्रायच्छद्गुर्वनुज्ञया
so'bhūnmahotsavastatra tasyā udvāhakarmaṇi ||
yatra sarvamahīpānāṃ samavāyo mahānabhūt
||42||सोऽभून्महोत्सवस्तत्र तस्या उद्वाहकर्मणि ॥
यत्र सर्वमहीपानां समवायो महानभूत्
tasyāḥ pāṇigrahaṃ kāle kṛtvā caṃdrāṃgadaḥ kṛtī ||
uvāsa katicinmāsāṃstatraiva śvaśurālaye
||43||तस्याः पाणिग्रहं काले कृत्वा चंद्रांगदः कृती ॥
उवास कतिचिन्मासांस्तत्रैव श्वशुरालये
ekadā yamunāṃ tartuṃ sa rājatanayo balī ||
āruroha tarīṃ kaiścidvayasyaiḥ saha līlayā
||44||एकदा यमुनां तर्तुं स राजतनयो बली ॥
आरुरोह तरीं कैश्चिद्वयस्यैः सह लीलया
tasmiṃstarati kāliṃdīṃ rājaputre vidhervaśāt ||
mamajja saha kaivatairāvarttābhihatā tarī
||45||तस्मिंस्तरति कालिंदीं राजपुत्रे विधेर्वशात् ॥
ममज्ज सह कैवतैरावर्त्ताभिहता तरी
hā heti śabdaḥ sumahānāsīttasyāstaṭadvaye ||
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ pralāpo divama spṛśat
||46||हा हेति शब्दः सुमहानासीत्तस्यास्तटद्वये ॥
पश्यतां सर्वसैन्यानां प्रलापो दिवम स्पृशत्
majjaṃto mamrire kecitkecidgrāhodaraṃ gatāḥ ||
rājaputrādayaḥ kecinnādṛśyaṃta mahājale
||47||मज्जंतो मम्रिरे केचित्केचिद्ग्राहोदरं गताः ॥
राजपुत्रादयः केचिन्नादृश्यंत महाजले
tadupaśrutya rājāpi citravarmātivi hvalaḥ ||
yamunāyāstaṭaṃ prāpya viceṣṭaḥ samajāyata
||48||तदुपश्रुत्य राजापि चित्रवर्मातिवि ह्वलः ॥
यमुनायास्तटं प्राप्य विचेष्टः समजायत
śrutvātha rājapatnyaśca vabhūburgatacetanāḥ ||
sā ca sīmaṃtinī śrutvā papāpa ḍūvi mūrcchitā
||49||श्रुत्वाथ राजपत्न्यश्च वभूबुर्गतचेतनाः ॥
सा च सीमंतिनी श्रुत्वा पपाप डूवि मूर्च्छिता
tathānye maṃtrimukhyāśca nāyakāḥ sapurohitāḥ ||
vihvalāḥ śokasaṃtaptā vilepurmuktamūrdhajāḥ
||50||तथान्ये मंत्रिमुख्याश्च नायकाः सपुरोहिताः ॥
विह्वलाः शोकसंतप्ता विलेपुर्मुक्तमूर्धजाः
iṃdrasenopi rājedraḥ putravārttāṃ suduḥkhitaḥ ||
ākarṇya saha patnībhirnaṣṭasaṃjñaḥ papāta ha
||51||इंद्रसेनोपि राजेद्रः पुत्रवार्त्तां सुदुःखितः ॥
आकर्ण्य सह पत्नीभिर्नष्टसंज्ञः पपात ह
tanmaṃtriṇaśca tatpaurāstathā taddeśavāsinaḥ ||
ābālavṛddhavanitāścukruśuḥ śokavihvalāḥ
||52||तन्मंत्रिणश्च तत्पौरास्तथा तद्देशवासिनः ॥
आबालवृद्धवनिताश्चुक्रुशुः शोकविह्वलाः
śokātkeciduro jaghnuḥ śiro jaghnuśca kecana ||
hā rājaputra hā tāta kvāsi kvāsīti babhramuḥ
||53||शोकात्केचिदुरो जघ्नुः शिरो जघ्नुश्च केचन ॥
हा राजपुत्र हा तात क्वासि क्वासीति बभ्रमुः
evaṃ śokākulaṃ dīnamiṃdrasenamahīpateḥ ||
nagaraṃ sahasā kṣubdhaṃ citravarmapuraṃ tathā
||54||एवं शोकाकुलं दीनमिंद्रसेनमहीपतेः ॥
नगरं सहसा क्षुब्धं चित्रवर्मपुरं तथा
atha vṛddhaiḥ samāśvastaścitravarmā mahīpatiḥ ||
śanairnagaramāgatya sāntvayāmāsa cātmajām
||55||अथ वृद्धैः समाश्वस्तश्चित्रवर्मा महीपतिः ॥
शनैर्नगरमागत्य सान्त्वयामास चात्मजाम्
sa rājāṃbhasimagnasya jāmātustasya bāṃdhavaiḥ ||
āgataiḥ kārayāmāsa sākalyādaurdhvadaihikam
||56||स राजांभसिमग्नस्य जामातुस्तस्य बांधवैः ॥
आगतैः कारयामास साकल्यादौर्ध्वदैहिकम्
sā ca sīmaṃtinī sādhvī bhartṛlokamatiḥ satī ||
pitrā niṣiddhā snehena vaidhavyaṃ pratyapadyata
||57||सा च सीमंतिनी साध्वी भर्तृलोकमतिः सती ॥
पित्रा निषिद्धा स्नेहेन वैधव्यं प्रत्यपद्यत
muneḥ patnyo'padiṣṭaṃ yatsomavāravrataṃ śubham ||
na tatyāja śubhācārā vaidhavyaṃ prāptavatyapi
||58||मुनेः पत्न्योऽपदिष्टं यत्सोमवारव्रतं शुभम् ॥
न तत्याज शुभाचारा वैधव्यं प्राप्तवत्यपि
evaṃ caturdaśe varṣe duḥkhaṃ prāpya sudāruṇam ||
dhyāyantī śivapādābjaṃ vatsaratrayamatyagāt
||59||एवं चतुर्दशे वर्षे दुःखं प्राप्य सुदारुणम् ॥
ध्यायन्ती शिवपादाब्जं वत्सरत्रयमत्यगात्
putraśokādivonmattamiṃdrasenaṃ mahīpatim ||
prasahya tasya dāyādāḥ saptāṃgaṃ jahrurojasā
||60||पुत्रशोकादिवोन्मत्तमिंद्रसेनं महीपतिम् ॥
प्रसह्य तस्य दायादाः सप्तांगं जह्रुरोजसा
hṛtasiṃhāsanaḥ śūrairdāyādaiḥ so'prajo nṛpaḥ ||
nigṛhya kārābhavane sapatnīko niveśitaḥ
||61||हृतसिंहासनः शूरैर्दायादैः सोऽप्रजो नृपः ॥
निगृह्य काराभवने सपत्नीको निवेशितः
caṃdrāgado'pi tatputro nimagno yamunājale ||
adhodhomajjamāno'sau dadarśoragakāminīḥ
||62||चंद्रागदोऽपि तत्पुत्रो निमग्नो यमुनाजले ॥
अधोधोमज्जमानोऽसौ ददर्शोरगकामिनीः
jalakrīḍāsu saktāstā dṛṣṭvā rājakumāra kam ||
vismitāstamatho ninyuḥ pātālaṃ pannagālayam
||63||जलक्रीडासु सक्तास्ता दृष्ट्वा राजकुमार कम् ॥
विस्मितास्तमथो निन्युः पातालं पन्नगालयम्
sa nīyamānastarasā pannagībhirnṛpātmajaḥ ||
takṣakasya puraṃ ramyaṃ viveśa paramādbhutam
||64||स नीयमानस्तरसा पन्नगीभिर्नृपात्मजः ॥
तक्षकस्य पुरं रम्यं विवेश परमाद्भुतम्
so'paśyadrājatanayo maheṃdrabhavanopamam ||
mahāratnaparibhrājanmayūkhaparidīpitam
||65||सोऽपश्यद्राजतनयो महेंद्रभवनोपमम् ॥
महारत्नपरिभ्राजन्मयूखपरिदीपितम्
vajravaiḍūryapācādiprāsādaśatasaṃkulam ||
māṇikya gopuradvāraṃ muktādāmabhirujjvalam
||66||वज्रवैडूर्यपाचादिप्रासादशतसंकुलम् ॥
माणिक्य गोपुरद्वारं मुक्तादामभिरुज्ज्वलम्
caṃdrakāṃtasthalaṃ ramyaṃ hemadvārakapāṭakam ||
anekaśatasāhasramaṇidīpavirājitam
||67||चंद्रकांतस्थलं रम्यं हेमद्वारकपाटकम् ॥
अनेकशतसाहस्रमणिदीपविराजितम्
tatrāpaśyatsabhā madhye niṣaṇṇaṃ ratnaviṣṭare ||
takṣakaṃ pannagādhīśaṃ phaṇānekaśatojjvalam
||68||तत्रापश्यत्सभा मध्ये निषण्णं रत्नविष्टरे ॥
तक्षकं पन्नगाधीशं फणानेकशतोज्ज्वलम्
divyāṃbaradharaṃ dīptaṃ ratnakuṇḍalarājitam ||
nānāratnaparikṣiptamukuṭa dyutiraṃjitam
||69||दिव्यांबरधरं दीप्तं रत्नकुण्डलराजितम् ॥
नानारत्नपरिक्षिप्तमुकुट द्युतिरंजितम्
phaṇāmaṇimayūkhāḍhyairasaṃkhyaiḥ pannagottamaiḥ ||
upāsitaṃ prāṃjalibhiścitraratnavibhūṣitaiḥ
||70||फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः ॥
उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः
rūpayauvanamādhuryavilāsagati śobhinā ||
nāgakanyāsahasreṇa samaṃtātparivāritam
||71||रूपयौवनमाधुर्यविलासगति शोभिना ॥
नागकन्यासहस्रेण समंतात्परिवारितम्
divyābharaṇadīptāṃgaṃ divyacaṃdanacarcitam ||
kālāgnimiva durdharṣaṃ tejasādityasannibham
||72||दिव्याभरणदीप्तांगं दिव्यचंदनचर्चितम् ॥
कालाग्निमिव दुर्धर्षं तेजसादित्यसन्निभम्
dṛṣṭvā rājasuto dhīraḥ praṇipatya sabhāsthale ||
utthitaḥ prāṃjalistasya tejasākṣiptalocanaḥ
||73||दृष्ट्वा राजसुतो धीरः प्रणिपत्य सभास्थले ॥
उत्थितः प्रांजलिस्तस्य तेजसाक्षिप्तलोचनः
nāgarājopi taṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ manoramam ||
ko'yaṃ kasmādihāyāta iti papraccha pannagīḥ
||74||नागराजोपि तं दृष्ट्वा राजपुत्रं मनोरमम् ॥
कोऽयं कस्मादिहायात इति पप्रच्छ पन्नगीः
tā ūcuryamunātoye dṛṣṭo'smābhiryadṛcchayā ||
ajñātakulanāmāyamānītastava sannidhim
||75||ता ऊचुर्यमुनातोये दृष्टोऽस्माभिर्यदृच्छया ॥
अज्ञातकुलनामायमानीतस्तव सन्निधिम्
atha pṛṣṭo rājaputrastakṣakeṇa mahātmanā ||
kasyāsi tanayaḥ kastvaṃ ko deśaḥ kathamāgataḥ
||76||अथ पृष्टो राजपुत्रस्तक्षकेण महात्मना ॥
कस्यासि तनयः कस्त्वं को देशः कथमागतः
rājaputro vacaḥ śrutvā takṣakaṃ vākyamabravīt
||77||राजपुत्रो वचः श्रुत्वा तक्षकं वाक्यमब्रवीत्
rājaputra uvāca
asti bhūmaṃḍale kaściddeśo niṣadhasaṃjñakaḥ ||
tasyādhipo'bhavadrājā nalo nāma mahā yaśāḥ ||
sa puṇyakīrtiḥ kṣitipo damayantīpatiḥ śubhaḥ
||78||अस्ति भूमंडले कश्चिद्देशो निषधसंज्ञकः ॥
तस्याधिपोऽभवद्राजा नलो नाम महा यशाः ॥
स पुण्यकीर्तिः क्षितिपो दमयन्तीपतिः शुभः
tasmādapīṃdrasenākhyastasya putro mahābalaḥ ||
caṃdrāṃgadosmi nāmnāhaṃ navoḍhaḥ śvaśurālaye ||
viharanyamunātoye nimagno devacoditaḥ
||79||तस्मादपींद्रसेनाख्यस्तस्य पुत्रो महाबलः ॥
चंद्रांगदोस्मि नाम्नाहं नवोढः श्वशुरालये ॥
विहरन्यमुनातोये निमग्नो देवचोदितः
etābhiḥ pannagastrībhirānītosmi tavāṃtikam ||
dṛṣṭvāhaṃ tava pādābjaṃ puṇyairjanmāṃtarārjitaiḥ
||80||एताभिः पन्नगस्त्रीभिरानीतोस्मि तवांतिकम् ॥
दृष्ट्वाहं तव पादाब्जं पुण्यैर्जन्मांतरार्जितैः
adya dhanyo'smi dhanyo'smi kṛtārtho pitarau mama ||
yatprekṣito'haṃ kāruṇyāttvayā saṃbhāṣitopi ca
||81||अद्य धन्योऽस्मि धन्योऽस्मि कृतार्थो पितरौ मम ॥
यत्प्रेक्षितोऽहं कारुण्यात्त्वया संभाषितोपि च
sūta uvāca
ityudāramasaṃbhrāṃtaṃ vacaḥ śrutvātipeśalam ||
takṣakaḥ punarautsukyādbabhāṣe rājanaṃdanam
||82||इत्युदारमसंभ्रांतं वचः श्रुत्वातिपेशलम् ॥
तक्षकः पुनरौत्सुक्याद्बभाषे राजनंदनम्
takṣaka uvāca
bhobho nareṃdradāyāda mā bhaiṣīrdhīratāṃ vraja ||
sarvadeveṣu ko devo yuṣmābhiḥ pūjyate sadā
||83||भोभो नरेंद्रदायाद मा भैषीर्धीरतां व्रज ॥
सर्वदेवेषु को देवो युष्माभिः पूज्यते सदा
rājaputra uvāca
yo devaḥ sarvedeveṣu mahādevaṃ iti smṛtaḥ ||
pūjyate sa hi viśvātmā śivo'smābhirumāpatiḥ
||84||यो देवः सर्वेदेवेषु महादेवं इति स्मृतः ॥
पूज्यते स हि विश्वात्मा शिवोऽस्माभिरुमापतिः
yasya tejoṃśaleśena rajasā ca prajāpatiḥ ||
kṛtarūpo'sṛjadviśvaṃ sa naḥ pūjyo maheśvaraḥ
||85||यस्य तेजोंशलेशेन रजसा च प्रजापतिः ॥
कृतरूपोऽसृजद्विश्वं स नः पूज्यो महेश्वरः
yasyāṃśātsāttvikaṃ divyaṃ bibhradviṣṇuḥ sanātanaḥ ||
viśvaṃ bibhartti bhūtātmā śivo'smābhiḥ sa pūjyate
||86||यस्यांशात्सात्त्विकं दिव्यं बिभ्रद्विष्णुः सनातनः ॥
विश्वं बिभर्त्ति भूतात्मा शिवोऽस्माभिः स पूज्यते
yasyāṃśāttāmasājjāto rudraḥ kālāgnisannibhaḥ ||
viśvametaddharatyaṃte sa pūjyo'smābhirīśvaraḥ
||87||यस्यांशात्तामसाज्जातो रुद्रः कालाग्निसन्निभः ॥
विश्वमेतद्धरत्यंते स पूज्योऽस्माभिरीश्वरः
yo vidhātā vidhātuśca kāraṇasyāpi kāraṇam ||
tejasāṃ paramaṃ tejaḥ sa śivo naḥ parā gatiḥ
||88||यो विधाता विधातुश्च कारणस्यापि कारणम् ॥
तेजसां परमं तेजः स शिवो नः परा गतिः
yoṃtikastho'pi dūrasthaḥ pāpopahṛtacetasām ||
aparicchedya dhāmāsau śivo naḥ paramā gatiḥ
||89||योंतिकस्थोऽपि दूरस्थः पापोपहृतचेतसाम् ॥
अपरिच्छेद्य धामासौ शिवो नः परमा गतिः
yo'gnau tiṣṭhati yo bhūmau yo vāyau salile ca yaḥ ||
ya ākāśe ca viśvātmā sa pūjyo naḥ sadāśivaḥ ||
yaḥ sākṣī sarvabhūtānāṃ ya ātmastho niraṃjanaḥ ||
yasyecchāvaśago lokaḥ so'smābhiḥ pūjyate śivaḥ
||91||योऽग्नौ तिष्ठति यो भूमौ यो वायौ सलिले च यः ॥
य आकाशे च विश्वात्मा स पूज्यो नः सदाशिवः ॥
यः साक्षी सर्वभूतानां य आत्मस्थो निरंजनः ॥
यस्येच्छावशगो लोकः सोऽस्माभिः पूज्यते शिवः
yamekamādyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ vadaṃti bhinnaṃ guṇavaikṛtena ||
kṣetrajñameketha turīyamanye kūṭasthamanye sa śivo gatirnaḥ
||92||यमेकमाद्यं पुरुषं पुराणं वदंति भिन्नं गुणवैकृतेन ॥
क्षेत्रज्ञमेकेथ तुरीयमन्ये कूटस्थमन्ये स शिवो गतिर्नः
yaṃ nāspṛśaṃścaityamaciṃtyatattvaṃ duraṃtadhāmānamatatsvarūpam ||
manovacovṛttaya ātmabhājāṃ sa eṣa pūjyaḥ paramaḥ śivo naḥ
||93||यं नास्पृशंश्चैत्यमचिंत्यतत्त्वं दुरंतधामानमतत्स्वरूपम् ॥
मनोवचोवृत्तय आत्मभाजां स एष पूज्यः परमः शिवो नः
yasya prasādaṃ pratilabhya saṃto vāṃchaṃti naiṃdraṃ padamujjvalaṃ vā ||
nistīrṇakarmārgalakālacakrāścaraṃtyabhītāḥ sa śivo gatirnaḥ
||94||यस्य प्रसादं प्रतिलभ्य संतो वांछंति नैंद्रं पदमुज्ज्वलं वा ॥
निस्तीर्णकर्मार्गलकालचक्राश्चरंत्यभीताः स शिवो गतिर्नः
yasya smṛtiḥ sakalapāparujāṃ vighātaṃ sadyaḥ karotyapi cu pulkasajanmabhājām ||
yasya svarūpamakhilaṃ śrutibhirvimṛgyaṃ tasmai śivāya satataṃ karavāma pūjām
||95||यस्य स्मृतिः सकलपापरुजां विघातं सद्यः करोत्यपि चु पुल्कसजन्मभाजाम् ॥
यस्य स्वरूपमखिलं श्रुतिभिर्विमृग्यं तस्मै शिवाय सततं करवाम पूजाम्
yanmūrdhni labdhanilayā suralokasiṃdhuryasyāṃgagām̐ bhagavatī jagadaṃbikā ca ||
yatkuṃḍale tvahaha takṣakavāsukī dvau so'smākameva gatirardhaśaśāṃkamauliḥ
||96||यन्मूर्ध्नि लब्धनिलया सुरलोकसिंधुर्यस्यांगगाँ भगवती जगदंबिका च ॥
यत्कुंडले त्वहह तक्षकवासुकी द्वौ सोऽस्माकमेव गतिरर्धशशांकमौलिः
jayati nigamacūḍāgreṣu yasyāṃghripadmaṃ jayati ca hṛdi nityaṃ yogināṃ yasya mūrtiḥ ||
jayati sakalatattvodbhāsanaṃ yasya mūrtiḥ sa vijitaguṇasargaḥ pūjyate'smābhirīśaḥ
||97||जयति निगमचूडाग्रेषु यस्यांघ्रिपद्मं जयति च हृदि नित्यं योगिनां यस्य मूर्तिः ॥
जयति सकलतत्त्वोद्भासनं यस्य मूर्तिः स विजितगुणसर्गः पूज्यतेऽस्माभिरीशः
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya takṣakaḥ prītamānasaḥ ||
jātabhaktirmahādeve rājaputramabhāṣata
||98||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षकः प्रीतमानसः ॥
जातभक्तिर्महादेवे राजपुत्रमभाषत
takṣaka uvāca
parituṣṭo'smi bhadraṃ stāttava rājedranaṃdana ||
bālopi yatparaṃ tattvaṃ vetsi śaivaṃ parātparam
||99||परितुष्टोऽस्मि भद्रं स्तात्तव राजेद्रनंदन ॥
बालोपि यत्परं तत्त्वं वेत्सि शैवं परात्परम्
eṣa ratnamayo loka etāścārudṛśo'balāḥ ||
ete kalpadrumāḥ sarve vāpyomṛtarasāṃbhasaḥ
||100||एष रत्नमयो लोक एताश्चारुदृशोऽबलाः ॥
एते कल्पद्रुमाः सर्वे वाप्योमृतरसांभसः
nātra mṛtyubhayaṃ ghoraṃ na jarārogapīḍanam ||
yatheṣṭaṃ viharātraiva bhuṃkṣva bhogānyathocitān
||101||नात्र मृत्युभयं घोरं न जरारोगपीडनम् ॥
यथेष्टं विहरात्रैव भुंक्ष्व भोगान्यथोचितान्
ityukto nāgarājena sa rājeṃdrakumārakaḥ ||
pratyuvāca paraṃ prītyā kṛtāṃjalirudāradhīḥ
||2||इत्युक्तो नागराजेन स राजेंद्रकुमारकः ॥
प्रत्युवाच परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः
kṛtadāro'smyahaṃ kāle suvratā gṛhiṇī mama ||
śiva pūjāparā nityaṃ pitarāvekaputrakau
||3||कृतदारोऽस्म्यहं काले सुव्रता गृहिणी मम ॥
शिव पूजापरा नित्यं पितरावेकपुत्रकौ
te tvadya māṃ mṛtaṃ mattvā śokena mahatāvṛtāḥ ||
prāyaḥ prāṇairviyujyaṃte daivātprāṇānvahaṃti vā
||4||ते त्वद्य मां मृतं मत्त्वा शोकेन महतावृताः ॥
प्रायः प्राणैर्वियुज्यंते दैवात्प्राणान्वहंति वा
ato mayā bahutithaṃ nātra stheyaṃ kathaṃcana ||
tameva lokaṃ kṛpayā māṃ prāpayitumarhasi
||5||अतो मया बहुतिथं नात्र स्थेयं कथंचन ॥
तमेव लोकं कृपया मां प्रापयितुमर्हसि
ityuktavaṃtaṃ naradevaputraṃ divyairvarānnaiḥ surapādapotthaiḥ ||
āpyāyayitvā varagaṃdhavāsaḥ sragratnadivyābharaṇairvicitraiḥ
||6||इत्युक्तवंतं नरदेवपुत्रं दिव्यैर्वरान्नैः सुरपादपोत्थैः ॥
आप्याययित्वा वरगंधवासः स्रग्रत्नदिव्याभरणैर्विचित्रैः
saṃtoṣayitvā vividhaiśca bhogaiḥ punarbabhāṣe bhujagādhirājaḥ ||
yadāyadā tvaṃ smarasi tvadagre tadā tadāviṣkriyate mayeti
||7||संतोषयित्वा विविधैश्च भोगैः पुनर्बभाषे भुजगाधिराजः ॥
यदायदा त्वं स्मरसि त्वदग्रे तदा तदाविष्क्रियते मयेति
punaśca rājaputrāya takṣakośvaṃ ca kāmagam ||
nānādvīpasamudreṣu lokeṣu ca nirargalam
||8||पुनश्च राजपुत्राय तक्षकोश्वं च कामगम् ॥
नानाद्वीपसमुद्रेषु लोकेषु च निरर्गलम्
dattavānratnābharaṇa divyābharaṇavāsasām ||
vāhanāya dadāvekaṃ rākṣasaṃ pannageśvaraḥ
||9||दत्तवान्रत्नाभरण दिव्याभरणवाससाम् ॥
वाहनाय ददावेकं राक्षसं पन्नगेश्वरः
tatsahāyārthamekaṃ ca pannageṃdrakumārakam ||
niyujya takṣakaḥ prītyā gaccheti visasarja tam
||110||तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् ॥
नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम्
iti caṃdrāṃgadaḥ so'tha saṃgṛhya vividhaṃ dhanam ||
aśvaṃ kāmagamāruhya tābhyāṃ saha viniryayau
||11||इति चंद्रांगदः सोऽथ संगृह्य विविधं धनम् ॥
अश्वं कामगमारुह्य ताभ्यां सह विनिर्ययौ
sa mūhūrtādivonmajjya tasmā deva sarijjalāt ||
vijahāra taṭe ramye divyamāruhya vājinam
||12||स मूहूर्तादिवोन्मज्ज्य तस्मा देव सरिज्जलात् ॥
विजहार तटे रम्ये दिव्यमारुह्य वाजिनम्
athāsminsamaye tanvī sā ca sīmaṃtinī satī ||
snātuṃ samāyayau tatra sakhī bhiḥ parivāritā
||13||अथास्मिन्समये तन्वी सा च सीमंतिनी सती ॥
स्नातुं समाययौ तत्र सखी भिः परिवारिता
sā dadarśa nadītīre viharaṃtaṃ nṛpātmajam ||
rakṣasā nararūpeṇa nāgaputreṇa cānvitam
||14||सा ददर्श नदीतीरे विहरंतं नृपात्मजम् ॥
रक्षसा नररूपेण नागपुत्रेण चान्वितम्
divyaratnasamākīrṇaṃ divya mālyāvataṃsakam ||
dehena divyagaṃdhena vyākṣiptadaśayojanam
||15||दिव्यरत्नसमाकीर्णं दिव्य माल्यावतंसकम् ॥
देहेन दिव्यगंधेन व्याक्षिप्तदशयोजनम्
tamapūrvākṛtiṃ vīkṣya divyāśvamadhisaṃsthitam ||
jaḍonmatteva bhīteva tasthau tannyastalocanā
||16||तमपूर्वाकृतिं वीक्ष्य दिव्याश्वमधिसंस्थितम् ॥
जडोन्मत्तेव भीतेव तस्थौ तन्न्यस्तलोचना
tāṃ ca rājeṃdraputro'sau dṛṣṭapūrvāmiti smaran ||
nirmuktakaṃṭhābharaṇāṃ kaṃṭhasūtravivarjitām
||17||तां च राजेंद्रपुत्रोऽसौ दृष्टपूर्वामिति स्मरन् ॥
निर्मुक्तकंठाभरणां कंठसूत्रविवर्जिताम्
asaṃyojitadhammillāmaṃgarāgavivarjitām ||
tyaktanīlāṃjanāpāṃgīṃ kṛśāṃgīṃ śokadūṣitām
||18||असंयोजितधम्मिल्लामंगरागविवर्जिताम् ॥
त्यक्तनीलांजनापांगीं कृशांगीं शोकदूषिताम्
dṛṣṭvā'vatīrya turagādupaviṣṭaḥ sarittaṭe ||
tāmāhūya varārohāmupaveśyedama bravīt
||19||दृष्ट्वाऽवतीर्य तुरगादुपविष्टः सरित्तटे ॥
तामाहूय वरारोहामुपवेश्येदम ब्रवीत्
kā tvaṃ kasya kalatraṃ vā kasyāsi tanayā satī ||
kimidaṃ teṃgane bālye duḥsahaṃ śokalakṣaṇam
||120||का त्वं कस्य कलत्रं वा कस्यासि तनया सती ॥
किमिदं तेंगने बाल्ये दुःसहं शोकलक्षणम्
iti snehena saṃpṛṣṭā sā vadhūraśrulocanā ||
lajjitā svayamākhyātuṃ tatsakhī sarvamabravīt
||21||इति स्नेहेन संपृष्टा सा वधूरश्रुलोचना ॥
लज्जिता स्वयमाख्यातुं तत्सखी सर्वमब्रवीत्
iyaṃ sīmaṃtinī nāmnā snuṣā niṣadhabhūpateḥ ||
caṃdrāṃgadasya mahiṣī tanayā citravarmaṇaḥ
||22||इयं सीमंतिनी नाम्ना स्नुषा निषधभूपतेः ॥
चंद्रांगदस्य महिषी तनया चित्रवर्मणः
asyāḥ patirdaivayogānnimagno'sminmahājale ||
teneyaṃ prāptavaidhavyā bālā duḥkhena śoṣitā
||23||अस्याः पतिर्दैवयोगान्निमग्नोऽस्मिन्महाजले ॥
तेनेयं प्राप्तवैधव्या बाला दुःखेन शोषिता
evaṃ varṣatrayaṃ nītaṃ śokenātibalīyasā ||
adyeṃduvāre saṃprāpte snātumatra samāgatā
||24||एवं वर्षत्रयं नीतं शोकेनातिबलीयसा ॥
अद्येंदुवारे संप्राप्ते स्नातुमत्र समागता
śvaśuro'syāśca rājeṃdro hṛtarājyaśca śatru bhiḥ ||
balādgṛhīto baddhaśca sabhāryastadvaśe sthitaḥ
||25||श्वशुरोऽस्याश्च राजेंद्रो हृतराज्यश्च शत्रु भिः ॥
बलाद्गृहीतो बद्धश्च सभार्यस्तद्वशे स्थितः
tathāpyeṣā śubhācārā somavāre maheśvaram ||
sāṃbikaṃ parayā bhaktyā pūjayatyamalāśayā
||26||तथाप्येषा शुभाचारा सोमवारे महेश्वरम् ॥
सांबिकं परया भक्त्या पूजयत्यमलाशया
sūta uvāca
itthaṃ sakhīmukhenaiva sarvamāvedya suvratā ||
tataḥ sīmaṃtinī prāha svayameva nṛpātmajam
||27||इत्थं सखीमुखेनैव सर्वमावेद्य सुव्रता ॥
ततः सीमंतिनी प्राह स्वयमेव नृपात्मजम्
kastvaṃ kaṃdarpasaṃkāśaḥ kāvimau tava pārśvagau ||
devo nareṃdraḥ siddho vā gaṃdharvo vātha kinnaraḥ
||28||कस्त्वं कंदर्पसंकाशः काविमौ तव पार्श्वगौ ॥
देवो नरेंद्रः सिद्धो वा गंधर्वो वाथ किन्नरः
kimarthaṃ mama vṛttāṃtaṃ snehavāniva pṛcchasi ||
kiṃ māṃ vetsi mahābāho dṛṣṭavānkimu kutracit
||29||किमर्थं मम वृत्तांतं स्नेहवानिव पृच्छसि ॥
किं मां वेत्सि महाबाहो दृष्टवान्किमु कुत्रचित्
dṛṣṭapūrva ivābhāsi mayā ca svajano yathā ||
sarvaṃ kathaya tattvena satyasārā hi sādhavaḥ
||130||दृष्टपूर्व इवाभासि मया च स्वजनो यथा ॥
सर्वं कथय तत्त्वेन सत्यसारा हि साधवः
sūta uvāca
etāvaduktvā naradevaputrī sabāṣpakaṃṭhaṃ suciraṃ ruroda ||
mumoha bhūmau patitā sakhībhirvṛtā na kiṃcitkathituṃ śaśāka
||31||एतावदुक्त्वा नरदेवपुत्री सबाष्पकंठं सुचिरं रुरोद ॥
मुमोह भूमौ पतिता सखीभिर्वृता न किंचित्कथितुं शशाक
śrutvā caṃdrāṃgadaḥ sarvaṃ priyāyāḥ śokakāraṇam ||
muhūrttamabhavatūṣṇīṃ svayaṃ śokasamākulaḥ
||32||श्रुत्वा चंद्रांगदः सर्वं प्रियायाः शोककारणम् ॥
मुहूर्त्तमभवतूष्णीं स्वयं शोकसमाकुलः
athāśvāsya priyāṃ tanvīṃ vividhairvākyanaipuṇaiḥ ||
siddhā nāma vayaṃ devāḥ kāmagā iti so'bravīt
||33||अथाश्वास्य प्रियां तन्वीं विविधैर्वाक्यनैपुणैः ॥
सिद्धा नाम वयं देवाः कामगा इति सोऽब्रवीत्
tato balādivākṛṣya pāṇigrahaṇaśaṃkitām ||
pulakāṃcitasarvāṃgīṃ tāṃ karṇe tvidamabravīt
||34||ततो बलादिवाकृष्य पाणिग्रहणशंकिताम् ॥
पुलकांचितसर्वांगीं तां कर्णे त्विदमब्रवीत्
kvāpi loke mayā dṛṣṭastava bharttā varānane ||
tvadvratācaraṇātprītaḥ sadya evāgamiṣyati
||35||क्वापि लोके मया दृष्टस्तव भर्त्ता वरानने ॥
त्वद्व्रताचरणात्प्रीतः सद्य एवागमिष्यति
apaneṣyati te śokaṃ dvitraireva dinairdhruvam ||
etacchaṃsitumāyātastava bharttuḥ sakhā'smyaham
||36||अपनेष्यति ते शोकं द्वित्रैरेव दिनैर्ध्रुवम् ॥
एतच्छंसितुमायातस्तव भर्त्तुः सखाऽस्म्यहम्
atra kāryo na saṃdehaḥ śapāmi śivapādayoḥ ||
tāvattvaddhṛdaye stheyaṃ na prakāśyaṃ ca kutracit
||37||अत्र कार्यो न संदेहः शपामि शिवपादयोः ॥
तावत्त्वद्धृदये स्थेयं न प्रकाश्यं च कुत्रचित्
sā tu tadvacanaṃ śrutvā sudhādhārāśatādhikam ||
saṃbhramodbhrāṃtanayanā tameva muhuraikṣata
||38||सा तु तद्वचनं श्रुत्वा सुधाधाराशताधिकम् ॥
संभ्रमोद्भ्रांतनयना तमेव मुहुरैक्षत
premabaṃdhānuguṇitaṃ vākyaṃ cāha rasāyanam ||
vibhramodārasahitaṃ madhurāpāṃgavīkṣaṇam
||39||प्रेमबंधानुगुणितं वाक्यं चाह रसायनम् ॥
विभ्रमोदारसहितं मधुरापांगवीक्षणम्
svapāṇisparśanodbhinnapulakāṃcitavigraham ||
pūrva dṛṣṭāni cāṃgeṣu lakṣaṇāni svarādiṣu ||
vayaḥpramāṇaṃ varṇaṃ ca parīkṣyainamatarkayat
||140||स्वपाणिस्पर्शनोद्भिन्नपुलकांचितविग्रहम् ॥
पूर्व दृष्टानि चांगेषु लक्षणानि स्वरादिषु ॥
वयःप्रमाणं वर्णं च परीक्ष्यैनमतर्कयत्
eṣa eva patirme syāddhruvaṃ nānyo bhaviṣyati ||
asminneva prasaktaṃ me hṛdayaṃ premakātaram
||141||एष एव पतिर्मे स्याद्ध्रुवं नान्यो भविष्यति ॥
अस्मिन्नेव प्रसक्तं मे हृदयं प्रेमकातरम्
paralokādihāyātaḥ kathamevaṃ svarūpadhṛk ||
durbhāgyāyāḥ kathaṃ me syādbharturnaṣṭasya darśanam
||142||परलोकादिहायातः कथमेवं स्वरूपधृक् ॥
दुर्भाग्यायाः कथं मे स्याद्भर्तुर्नष्टस्य दर्शनम्
svapnoyaṃ kimu na svapno bhramo'yaṃ kiṃ tu na bhramaḥ ||
eṣa dhūrto'thavā kaścidyakṣo gaṃdharva eva vā
||143||स्वप्नोयं किमु न स्वप्नो भ्रमोऽयं किं तु न भ्रमः ॥
एष धूर्तोऽथवा कश्चिद्यक्षो गंधर्व एव वा
munipalyā yaduktaṃ me paramāpadgatāpi ca ||
vratametatkuruṣveti tasya vā phalameva vā
||44||मुनिपल्या यदुक्तं मे परमापद्गतापि च ॥
व्रतमेतत्कुरुष्वेति तस्य वा फलमेव वा
yo varṣāyuta saubhāgyaṃ mametyāha dvijottamaḥ ||
nūnaṃ tasya vacaḥ satyaṃ ko vidyādīśvaraṃ vinā
||45||यो वर्षायुत सौभाग्यं ममेत्याह द्विजोत्तमः ॥
नूनं तस्य वचः सत्यं को विद्यादीश्वरं विना
nimittāni ca dṛśyaṃte maṃgalāni dinedine ||
prasanne pārvatīnāthe kimasādhyaṃ śarīriṇām
||46||निमित्तानि च दृश्यंते मंगलानि दिनेदिने ॥
प्रसन्ने पार्वतीनाथे किमसाध्यं शरीरिणाम्
itthaṃ vimṛśya bahudhā tāṃ punarmuktasaṃśayām ||
lajjānamramukhīṃ karṇe śaśaṃsātmaprayojanam
||47||इत्थं विमृश्य बहुधा तां पुनर्मुक्तसंशयाम् ॥
लज्जानम्रमुखीं कर्णे शशंसात्मप्रयोजनम्
imaṃ vṛttāṃtamākhyātuṃ tatpitroḥ śokataptayoḥ ||
gacchāmaḥ svasti te bhadre sadyaḥ patimavāpsyasi
||48||इमं वृत्तांतमाख्यातुं तत्पित्रोः शोकतप्तयोः ॥
गच्छामः स्वस्ति ते भद्रे सद्यः पतिमवाप्स्यसि
ityuktvāśvaṃ samāruhya jagāma nṛpanaṃdanaḥ ||
tābhyāṃ saha nijaṃ rāṣṭraṃ pratyapadyata tatkṣaṇāt
||49||इत्युक्त्वाश्वं समारुह्य जगाम नृपनंदनः ॥
ताभ्यां सह निजं राष्ट्रं प्रत्यपद्यत तत्क्षणात्
sa puropavanābhyāśe sthitvā taṃ phaṇi putrakam ||
visasarjātmadāyādānnṛpāsanagatānprati
||150||स पुरोपवनाभ्याशे स्थित्वा तं फणि पुत्रकम् ॥
विससर्जात्मदायादान्नृपासनगतान्प्रति
sa gatvovāca tāñchīghramiṃdraseno vimucyatām ||
caṃdrāṃgadastasya sutaḥ prāpto'yaṃ pannagāla yāt
||151||स गत्वोवाच ताञ्छीघ्रमिंद्रसेनो विमुच्यताम् ॥
चंद्रांगदस्तस्य सुतः प्राप्तोऽयं पन्नगाल यात्
nṛpāsanaṃ vimuṃcaṃtu bhavaṃto na vicāryatām ||
no ceccaṃdrāgadasyāśu bāṇāḥ prāṇānharaṃti vaḥ
||152||नृपासनं विमुंचंतु भवंतो न विचार्यताम् ॥
नो चेच्चंद्रागदस्याशु बाणाः प्राणान्हरंति वः
sa magno yamunātoye gatvā takṣakamaṃdiram ||
labdhvā ca tasya sāhāyyaṃ punarlokādihāgataḥ
||153||स मग्नो यमुनातोये गत्वा तक्षकमंदिरम् ॥
लब्ध्वा च तस्य साहाय्यं पुनर्लोकादिहागतः
ityākhyātamaśeṣeṇa tadvṛttāṃtaṃ niśamya te ||
sādhusādhviti saṃbhrāṃtāḥ śaśaṃsuḥ paripaṃthinaḥ
||54||इत्याख्यातमशेषेण तद्वृत्तांतं निशम्य ते ॥
साधुसाध्विति संभ्रांताः शशंसुः परिपंथिनः
atheṃdrasenāya nivedya satvaraṃ naṣṭasya putrasya punaḥ samāgamam ||
prasādya taṃ prāptanareśvarāsanaṃ dāyādamukhyāstu bhayaṃ prapedire
||55||अथेंद्रसेनाय निवेद्य सत्वरं नष्टस्य पुत्रस्य पुनः समागमम् ॥
प्रसाद्य तं प्राप्तनरेश्वरासनं दायादमुख्यास्तु भयं प्रपेदिरे
atha paurajanāḥ sarve purodyāne nṛpātmajam ||
dṛṣṭvā rājñe drutaṃ procurlebhire ca mahādhanam
||56||अथ पौरजनाः सर्वे पुरोद्याने नृपात्मजम् ॥
दृष्ट्वा राज्ञे द्रुतं प्रोचुर्लेभिरे च महाधनम्
ākarṇya putramāyāṃtaṃ rājānaṃdajalāplutaḥ ||
na vyajānādimaṃ lokaṃ rājñī ca parayā mudā
||57||आकर्ण्य पुत्रमायांतं राजानंदजलाप्लुतः ॥
न व्यजानादिमं लोकं राज्ञी च परया मुदा
atha nāgarikāḥ sarve maṃtrivṛddhāḥ purodhasaḥ ||
pratyudgamya pariṣvajya tamāninyurnṛpāṃti kam
||58||अथ नागरिकाः सर्वे मंत्रिवृद्धाः पुरोधसः ॥
प्रत्युद्गम्य परिष्वज्य तमानिन्युर्नृपांति कम्
athotsavena mahatā praviśya nijamaṃdiram ||
rājaputraḥ svapitarau vavaṃde bāṣpamutsṛjan
||59||अथोत्सवेन महता प्रविश्य निजमंदिरम् ॥
राजपुत्रः स्वपितरौ ववंदे बाष्पमुत्सृजन्
taṃ pādamūle patitaṃ svaputraṃ viveda nāsau pṛthivīpatiḥ kṣaṇam ||
prabodhito'mātyajanaiḥ kathaṃcidutthāya klinnena hṛdāliliṃga
||160||तं पादमूले पतितं स्वपुत्रं विवेद नासौ पृथिवीपतिः क्षणम् ॥
प्रबोधितोऽमात्यजनैः कथंचिदुत्थाय क्लिन्नेन हृदालिलिंग
krameṇa mātṝrabhivaṃdya tābhiḥ pravardhitāśīḥ praṇayāku lābhiḥ ||
āliṃgitaḥ paurajanānaśeṣānsaṃbhāvayāmāsa sa rājasūnuḥ
||61||क्रमेण मातॄरभिवंद्य ताभिः प्रवर्धिताशीः प्रणयाकु लाभिः ॥
आलिंगितः पौरजनानशेषान्संभावयामास स राजसूनुः
teṣāṃ madhye samāsīnaḥ svavṛttāṃtamaśeṣataḥ ||
pitre nivedayāmāsa takṣakasya ca mitratām
||62||तेषां मध्ये समासीनः स्ववृत्तांतमशेषतः ॥
पित्रे निवेदयामास तक्षकस्य च मित्रताम्
dattaṃ bhujaṃgarājena ratnādidhanasaṃcayam ||
divyaṃ tadrākṣasānītaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat
||63||दत्तं भुजंगराजेन रत्नादिधनसंचयम् ॥
दिव्यं तद्राक्षसानीतं पित्रे सर्वं न्यवेदयत्
rājaputrasya caritaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca vihvalaḥ ||
mene snuṣāyāḥ saubhāgyaṃ maheśārādhanārjitam
||64||राजपुत्रस्य चरितं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विह्वलः ॥
मेने स्नुषायाः सौभाग्यं महेशाराधनार्जितम्
saumāṃgalyamayīṃ vārtāmimāṃ niṣadhabhūpatiḥ ||
cārairnivedayāmāsa citravarmamahīpateḥ
||65||सौमांगल्यमयीं वार्तामिमां निषधभूपतिः ॥
चारैर्निवेदयामास चित्रवर्ममहीपतेः
śrutvā'mṛtamayīṃ vārttāṃ sa samutthāya saṃbhramāt ||
tebhyo dattvā dhanaṃ bhūri nanartānaṃdavihvalaḥ
||66||श्रुत्वाऽमृतमयीं वार्त्तां स समुत्थाय संभ्रमात् ॥
तेभ्यो दत्त्वा धनं भूरि ननर्तानंदविह्वलः
athāhūya svatanayāṃ pariṣvajyāśrulocanaḥ ||
bhūṣaṇairbhūṣayāmāsa tyaktavaidhavyalakṣaṇām
||67||अथाहूय स्वतनयां परिष्वज्याश्रुलोचनः ॥
भूषणैर्भूषयामास त्यक्तवैधव्यलक्षणाम्
athotsavo mahānāsīdrāṣṭragrāmapurādiṣu ||
sīmaṃtinyāḥ śubhācāraṃ śaśaṃsuḥ sarvato janāḥ
||68||अथोत्सवो महानासीद्राष्ट्रग्रामपुरादिषु ॥
सीमंतिन्याः शुभाचारं शशंसुः सर्वतो जनाः
citravarmātha nṛpatiḥ samāhūyeṃdrasenajam ||
punarvivāhavidhinā sutāṃ tasmai nyavedayat
||69||चित्रवर्माथ नृपतिः समाहूयेंद्रसेनजम् ॥
पुनर्विवाहविधिना सुतां तस्मै न्यवेदयत्
candrāṃgado'pi ratnādyairānītaistakṣakālayāt ||
svāṃ patnīṃ bhūṣayāṃ cakre martyānāmatidurlabhaiḥ
||170||चन्द्रांगदोऽपि रत्नाद्यैरानीतैस्तक्षकालयात् ॥
स्वां पत्नीं भूषयां चक्रे मर्त्यानामतिदुर्लभैः
aṃgarāgeṇa divyena taptakāṃcanaśobhinā ||
śuśubhe sā sugaṃdhena daśayojanagāminā
||71||अंगरागेण दिव्येन तप्तकांचनशोभिना ॥
शुशुभे सा सुगंधेन दशयोजनगामिना
amlānamālayā śaśvatpadmakiṃjalkavarṇayā ||
kalpadrumotthayā bālā bhūṣitā śuśubhe satī
||72||अम्लानमालया शश्वत्पद्मकिंजल्कवर्णया ॥
कल्पद्रुमोत्थया बाला भूषिता शुशुभे सती
evaṃ caṃdrāṃgadaḥ patnīmavāpya samaye śubhe ||
yayau svanagarīṃ bhūyaḥ śvaśureṇānumoditaḥ
||73||एवं चंद्रांगदः पत्नीमवाप्य समये शुभे ॥
ययौ स्वनगरीं भूयः श्वशुरेणानुमोदितः
indraseno'pi rājeṃdro rājye sthāpya nijātmajam ||
tapasā śivamārādhya lebhe saṃyamināṃ gatim
||74||इन्द्रसेनोऽपि राजेंद्रो राज्ये स्थाप्य निजात्मजम् ॥
तपसा शिवमाराध्य लेभे संयमिनां गतिम्
daśavarṣa sahasrāṇi sīmaṃtinyā svabhāryayā ||
sārdhaṃ candrāṃgado rājā bubhuje viṣayānbahūn
||75||दशवर्ष सहस्राणि सीमंतिन्या स्वभार्यया ॥
सार्धं चन्द्रांगदो राजा बुभुजे विषयान्बहून्
prāsūta tanayānaṣṭau kanyāmekāṃ varānanām ||
reme sīmaṃtinī bhartrā pūjayatī maheśvaram ||
dinedine ca saubhāgyaṃ prāptaṃ caivenduvāsarāt
||76||प्रासूत तनयानष्टौ कन्यामेकां वराननाम् ॥
रेमे सीमंतिनी भर्त्रा पूजयती महेश्वरम् ॥
दिनेदिने च सौभाग्यं प्राप्तं चैवेन्दुवासरात्
sūta uvāca
vicitramidamākhyānaṃ mayā samanuvarṇitam ||
bhūyo'pi vakṣye māhātmyaṃ somavāravratoditam
||177||विचित्रमिदमाख्यानं मया समनुवर्णितम् ॥
भूयोऽपि वक्ष्ये माहात्म्यं सोमवारव्रतोदितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ brahmottarakhaṇḍe somavāravratavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||