vajrāṃgotpattitapovarṇanam
nārada uvāca
viṣṇuśiṣya mahāśaiva samyaguktaṃ tvayā vidhe |
caritaṃ paramaṃ hyetacchivāyāśca śivasya ca
||1||विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे ।
चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च
kastārakāsuro brahmanyena devāḥ prapīḍitāḥ |
kasya putrasya vai brūhi tatkathāṃ ca śivāśrayām
||2||कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः ।
कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम्
bhasmī cakāra sa kathaṃ śaṃkaraśca smaraṃ vaśī |
tadapi brūhi suprītyādbhutaṃ taccaritaṃ vibhoḥ
||3||भस्मी चकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी ।
तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः
kathaṃ śivā tapo'tyugraṃ cakāra sukhahetave |
kathaṃ prāpa patiṃ śaṃbhumādiśaktirjagatparā
||4||कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे ।
कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा
etatsarvamaśeṣeṇa viśeṣeṇa mahābudha |
brūhi me śraddadhānāya svaputrāya śivātmane
||5||एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने
brahmovāca
putravarya mahāprājña surarṣe śaṃsitavrataḥ |
vacmyahaṃ śaṃkaraṃ smṛtvā sarvaṃ taccaritaṃ śṛṇu
||6||पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः ।
वच्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु
prathamaṃ tārakasyaiva bhavaṃ saṃśṛṇu nārada |
yadvadhārthaṃ mahā yatnaḥ kṛto daivaiśśivāśrayaiḥ
||7||प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद ।
यद्वधार्थं महा यत्नः कृतो दैवैश्शिवाश्रयैः
mama putro marīciryaḥ kaśyapastasya cātmajaḥ |
trayodaśamitāstasya striyo dakṣasutāśca yāḥ
||8||मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः ।
त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः
ditirjyeṣṭhā ca tatstrī hi suṣuve sā sutadvayam |
hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ
||9||दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः
tau hatau viṣṇunā daityau nṛsiṃhakroḍarūpataḥ |
suduḥkhadau tato devāḥ sukhamāpuśca nirbhayāḥ |
ditiśca duḥkhitāsītsā kaśyapaṃ śaraṇaṃ gatā |
punassaṃsevya taṃ bhaktyā garbhamādhatta suvratā |
tadvijñāya maheṃdro'pi labdhacchidro mahodyamī |
tadgarbhaṃ vyacchinattatra praviśya pavinā muhuḥ
||12||तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः ।
सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः ।
दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता ।
पुनस्संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता ।
तद्विज्ञाय महेंद्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी ।
तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः
tadvratasya prabhāveṇa na tadgarbho mamāra ha |
svapaṃtyā daivayogena sapta saptābhavansutāḥ
||13||तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह ।
स्वपंत्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः
devā āsansutāste ca nāmato maruto'khilāḥ |
svargaṃ yayustadendreṇa devarājātmasātkṛtāḥ
||14||देवा आसन्सुतास्ते च नामतो मरुतोऽखिलाः ।
स्वर्गं ययुस्तदेन्द्रेण देवराजात्मसात्कृताः
punarditiḥ patiṃ bheje'nutaptā nijakarmataḥ |
cakāra suprasannaṃ taṃ muniṃ paramasevayā ' 15 |
kaśyapa uvāca |
tapaḥ kuru śucirbhūtvā brahmaṇaścāyutaṃ samāḥ |
cedbhaviṣyati tatpūrvaṃ bhavitā te sutastadā
||16||पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः ।
चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ऽ १५ ।
कश्यप उवाच ।
तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः ।
चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा
tathā dityā kṛtaṃ pūrṇaṃ tattapaśśraddhayā mune |
tataḥ patyuḥ prāpya garbhaṃ suṣuve tādṛśaṃ sutam
||17||तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपश्श्रद्धया मुने ।
ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम्
vajāṃganāmā so'bhūdvai ditiputro'maropamaḥ |
nāmatulyatanurvīrassupratāpyudbhavādbalī
||18||वजांगनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः ।
नामतुल्यतनुर्वीरस्सुप्रताप्युद्भवाद्बली
jananīśāsanātsadyassa suto nirjarādhipam |
balāddhṛtvā dadau daṃḍaṃ vividhaṃ nirjarānapi
||19||जननीशासनात्सद्यस्स सुतो निर्जराधिपम् ।
बलाद्धृत्वा ददौ दंडं विविधं निर्जरानपि
ditissukhamatīvāpa dṛṣṭvā śakrādidurdaśām |
amarā api śakrādyā jagmurduḥkhaṃ svakarmataḥ
||20||दितिस्सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् ।
अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः
tadāhaṃ kaśyapenāśu tatrāgatya susāmagīḥ |
devānatyājayaṃstasmātsadā devahite rataḥ
||21||तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः ।
देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः
devānmuktvā sa vajrāṃgastataḥ provāca sādaram |
śivabhakto'tiśuddhātmā nirvikāraḥ prasannadhīḥ
||22||देवान्मुक्त्वा स वज्रांगस्ततः प्रोवाच सादरम् ।
शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः
vajrāṃga uvāca
iṃdro duṣṭaḥ prajāghātī māturme svārthasādhakaḥ |
sa phalaṃ prāptavānadya svarājyaṃ hi karotu saḥ
||23||इंद्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः ।
स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः
māturājñāvaśādbrahmankṛtametanmayākhilam |
na me bhogābhilāṣo vai kasyaci dbhuvanasya hi
||24||मातुराज्ञावशाद्ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् ।
न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचि द्भुवनस्य हि
tattvasāraṃ vidhe sūta mahyaṃ vedavidāmvara |
yena syāṃ susukhī nityaṃ nirvikāraḥ prasannadhīḥ
||25||तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर ।
येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः
tacchrutvāhaṃ mune'vocaṃ sāttviko bhāva ucyata |
tattvasāra iti prītyā sṛjāmyekāṃ varāṃ striyam
||26||तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यत ।
तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्
varāṃgīṃ nāma tāṃ dattvā tasmai ditisutāya vai |
ayāṃ svadhāma suprītaḥ kaśyapastatpitāpi ca
||27||वरांगीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै ।
अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च
tato daityasya vajrāṃgassātvikaṃ bhāvamāśritaḥ |
āsuraṃ bhāvamutsṛjya nirvairassukhamāptavān
||28||ततो दैत्यस्य वज्रांगस्सात्विकं भावमाश्रितः ।
आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरस्सुखमाप्तवान्
na babhūva varāṃgyā hi hṛdi bhāvotha sātvikaḥ |
sakāmā svapatiṃ bheje śraddhayā vividhaṃ satī
||29||न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोथ सात्विकः ।
सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती
atha tatsevanādāśu saṃtuṣṭo'bhūnmahāprabhuḥ |
sa vajrāṃgaḥ patistasyā uvāca vacanaṃ tadā
||30||अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः ।
स वज्रांगः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा
vajrāṃga uvāca
kimicchasi priye brūhi kiṃ te manasi vartate |
tacchutvānamya taṃ prāha sā patiṃ svamanoratham
||31||किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते ।
तच्छुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम्
varāṃgyuvāca
cet prasanno'bhavastvaṃ vai sutaṃ me dehi satpate |
mahābalaṃ trilokasya jetāraṃ hariduḥkhadam
||32||चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते ।
महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम्
brahmovāca
iti śrutvā priyāvākyaṃ vismito'bhūtsa ākulaḥ |
uvāca hṛdi sa jñānī sātviko vairavarjitaḥ
||33||इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः ।
उवाच हृदि स ज्ञानी सात्विको वैरवर्जितः
priyecchati virodhaṃ vai surairme na hi rocate |
kiṃ kuryāṃ hi kva gaccheyaṃ kathaṃ naśye na me paṇaḥ
||34||प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते ।
किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः
priyāmanorathaścaiva pūrṇassyāttrijagadbhavet |
kleśayuṅnitarā bhūyo devāśca munayastathā
||35||प्रियामनोरथश्चैव पूर्णस्स्यात्त्रिजगद्भवेत् ।
क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा
na pūrṇassyātpriyākāmastadā me narako bhavet |
dvidhāpi dharmahānirvai bhavatītyanuśuśruvān
||36||न पूर्णस्स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् ।
द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान्
vajrāṃga itthaṃ babhrāma sa mune dharmasaṃkaṭe |
balābalaṃ dvayostatra viciciṃta ca buddhitaḥ
||37||वज्रांग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे ।
बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः
śivecchayā sa hi mune vākyaṃ mene striyo budhaḥ |
tathāstviti vacaḥ prāha priyāṃ prati sa daityarāṭ
||38||शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः ।
तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट्
tadarthamakarottīvraṃ taponyadduṣkaraṃ sa tu |
māṃ samuddiśya suprītyā bahuvarṣaṃ jiteṃdriyaḥ
||39||तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोन्यद्दुष्करं स तु ।
मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेंद्रियः
varaṃ dātumagāṃ tasmai dṛṣṭvāhaṃ tattapo mahat |
varaṃ brūhi hyavocaṃ taṃ suprasannena cetasā
||40||वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् ।
वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा
vajrāṃgastu tadā prītaṃ māṃ dṛṣṭvā sthitaṃ vibhum |
supraṇamya bahustutvā varaṃ vavre priyāhitam
||41||वज्रांगस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा स्थितं विभुम् ।
सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम्
vajrāṃga uvāca
sutaṃ dehi svamāturme mahāhitakaraṃ prabho |
mahābalaṃ supratāpaṃ susamarthaṃ taponidhim
||42||सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो ।
महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम्
brahmovāca
ityākarṇya ca tadvākyaṃ tathāstvityabravaṃ mune |
ayā svadhāma taddattvā vimanāssasmaracchivam
||43||इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने ।
अया स्वधाम तद्दत्त्वा विमनास्सस्मरच्छिवम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe tārakotpattau vajrāṃgotpattitapovarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||