pārvatītapova0
brahmovāca
tvayi devamune yāte pārvatī hṛṣṭamānasā |
tapassādhyaṃ haraṃ mene taporthaṃ mana ādadhe
||1||त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा ।
तपस्साध्यं हरं मेने तपोर्थं मन आदधे
tataḥ sakhyau samādāya jayāṃ ca vijayāṃ tathā |
mātaraṃ pitaraṃ caiva sakhībhyāṃ paryapṛcchata
||2||ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा ।
मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत
prathamaṃ pitaraṃ gatvā himavantaṃ nageśvaram |
paryapṛcchatsupraṇamya vinayena samanvitā
||3||प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता
sakhyāvūcatuḥ
himavañcchrūyatāṃ putrī vacanaṃ kathyate'dhunā |
sā svayaṃ caiva dehasya rūpasyāpi tathā punaḥ
||4||हिमवञ्च्छ्रूयतां पुत्री वचनं कथ्यतेऽधुना ।
सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः
bhavato hi kulasyāsya sāphalyaṃ kartumicchati |
tapasā sādhanīyo'sau nānyathā dṛśyatāṃ vrajet
||5||भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति ।
तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत्
tasmācca parvataśreṣṭha dehyājñāṃ bhavatādhunā |
tapaḥ karotu girijā vanaṃ gatveti sādaram
||6||तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देह्याज्ञां भवताधुना ।
तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम्
brahmovāca
ityevaṃ ca tadā pṛṣṭassakhībhyāṃ munisattama |
pārvatyā suvicāryātha girirājo'bravīdidam
||7||इत्येवं च तदा पृष्टस्सखीभ्यां मुनिसत्तम ।
पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
himālaya uvāca
mahyaṃ ca rocate'tyarthaṃ menāyai rucyatāṃ punaḥ |
yathedaṃ bhavitavyaṃ ca kimataḥ paramuttamam
||8||मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः ।
यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम्
sāphalyaṃ tu madīyasya kulasya ca na saṃśayaḥ |
mātre tu rucyate cedvai tataḥ śubhataraṃ nu kim
||9||साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः ।
मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम्
brahmovāca
ityevaṃ vacanaṃ pitrā proktaṃ śrutvā tu te tadā |
jagmaturmātaraṃ sakhyau tadājñapte tayā saha
||10||इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा ।
जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह
gatvā tu mātaraṃ tasyāḥ pārvatyāste ca nārada |
supraṇamya karo badhvocaturvacanamādarāt
||11||गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद ।
सुप्रणम्य करो बध्वोचतुर्वचनमादरात्
sakhyāvūcatuḥ
mātastvaṃ vacanaṃ putryāḥ śṛṇu devi namo'stu te |
suprasannatayā tadvai śrutvā kartumihārhasi
||12||मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः शृणु देवि नमोऽस्तु ते ।
सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि
taptukāmā tu te putrī śivārthaṃ paramaṃ tapaḥ |
prāptānujñā pituścaiva tubhyaṃ ca paripṛcchati
||13||तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः ।
प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति
iyaṃ svarūpasāphalyaṃ kartukāmā pativrate |
tvadājñayā yadi jāyeta tapyate ca tathā tapaḥ
||14||इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते ।
त्वदाज्ञया यदि जायेत तप्यते च तथा तपः
brahmovāca
ityuktvā ca tatassakhyau tūṣṇīmāstāṃ munīśvara |
nāṃgīcakāra menā sā tadvākyaṃ khinnamānasā
||15||इत्युक्त्वा च ततस्सख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर ।
नांगीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा
tatassā pārvatī prāha svayamevātha mātaram |
karau baddhvā vinītātmā smṛtvā śivapadāṃbujam
||16||ततस्सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् ।
करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
pārvatyuvāca
mātastaptuṃ gamiṣyāmi prātaḥ prāptuṃ maheśvaram |
anujānīhi māṃ gaṃtuṃ tapase'dya tapovanam
||17||मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् ।
अनुजानीहि मां गंतुं तपसेऽद्य तपोवनम्
brahmovāca
ityākarṇya vacaḥ putryā menā duḥkha mupāgatā |
sopāhūya tadā putrīmuvāca vikalā satī
||18||इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःख मुपागता ।
सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती
menovāca
duḥkhitāsi śive putrī tapastaptuṃ purā yadi |
tapaścara gṛhe'dya tvaṃ na bahirgaccha pārvati
||19||दुःखितासि शिवे पुत्री तपस्तप्तुं पुरा यदि ।
तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति
kutra yāsi tapaḥ kartuṃ devāssaṃti gṛhe mama |
tīrthāni ca samastāni kṣetrāṇi vividhāni ca
||20||कुत्र यासि तपः कर्तुं देवास्संति गृहे मम ।
तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च
kartavyo na haṭhaḥ putri gaṃtavyaṃ na bahiḥ kvacit |
sādhitaṃ kiṃ tvayā pūrvaṃ punaḥ kiṃ sādhayiṣyasi
||21||कर्तव्यो न हठः पुत्रि गंतव्यं न बहिः क्वचित् ।
साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि
śarīraṃ komalaṃ vatse tapastu kaṭhinaṃ mahat |
evasmāttu tvayā kāryaṃ tapo'tra na bahirvraja
||22||शरीरं कोमलं वत्से तपस्तु कठिनं महत् ।
एवस्मात्तु त्वया कार्यं तपोऽत्र न बहिर्व्रज
strīṇāṃ tapovanagatirna śrutā kāmanārthinī |
tasmāttvaṃ putri mā kārṣīstaporthaṃ gamanaṃ prati
||23||स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी ।
तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीस्तपोर्थं गमनं प्रति
brahmovāca
ityevaṃ bahudhā putrī tanmātrā vinavāritā |
saṃvede na sukhaṃ kiṃcidvinārādhya maheśvaram
||24||इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनवारिता ।
संवेदे न सुखं किंचिद्विनाराध्य महेश्वरम्
taponiṣiddhā tapase vanaṃ gaṃtuṃ ca menayā |
hetunā tena someti nāma prāpa śivā tadā
||25||तपोनिषिद्धा तपसे वनं गंतुं च मेनया ।
हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा
atha tāṃ dukhitāṃ jñātvā menā śailapriyā śivām |
nideśaṃ sā dadau tasyāḥ pārvatyāstapase mune
||26||अथ तां दुखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् ।
निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने
māturājñāṃ ca saṃprāpya suvratā munisattama |
tataḥ svāṃte sukhaṃ lebhe pārvatī smṛtaśaṃkarā
||27||मातुराज्ञां च संप्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम ।
ततः स्वांते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशंकरा
mātaraṃ pitaraṃ sātha praṇipatya mudā śivā |
sakhībhyāṃ ca śivaṃ smṛtvā tapastaptuṃ samudgatā
||28||मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा ।
सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता
hitvā matānyanekāni vastrāṇi vividhāni ca |
valkalāni dhṛtānyāśu mauṃjīṃ baddhvā tu śobhanām
||29||हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च ।
वल्कलानि धृतान्याशु मौंजीं बद्ध्वा तु शोभनाम्
hitvā hāraṃ tathā carmma mṛgasya paramaṃ dhṛtam |
jagāma tapase tatra gaṃgāvataraṇaṃ prati
||30||हित्वा हारं तथा चर्म्म मृगस्य परमं धृतम् ।
जगाम तपसे तत्र गंगावतरणं प्रति
śaṃbhunā kurvatā dhyānaṃ yatra dagdho manobhavaḥ |
gaṃgāvataraṇo nāma prastho himavatassa ca
||31||शंभुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः ।
गंगावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतस्स च
haraśūnyo'tha dadṛśe sa prastho himabhūbhṛtaḥ |
kālyā tatretya bhostāta pārvatyā jagadambayā
||32||हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः ।
काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया
yatra sthitvā purā śaṃbhustaptavāndustaraṃ tapaḥ |
tatra kṣaṇaṃ tu sā sthitvā babhūva virahārditā
||33||यत्र स्थित्वा पुरा शंभुस्तप्तवान्दुस्तरं तपः ।
तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता
hā hareti śivā tatra rudantī sā giressutā |
vilalāpātiduḥkhārtā cintāśokasamanvitā
||34||हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेस्सुता ।
विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता
tataścireṇa sā mohaṃ dhairyyā tsaṃstabhya pārvatī |
niyamāyā'bhavattatra dīkṣitā himavatsutā
||35||ततश्चिरेण सा मोहं धैर्य्या त्संस्तभ्य पार्वती ।
नियमायाऽभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता
tapaścakāra sā tatra śṛṃgitīrthe mahottame |
gaurīśikhara nāmāsīttattapaḥkaraṇāddhi tat
||36||तपश्चकार सा तत्र शृंगितीर्थे महोत्तमे ।
गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत्
suṃdarāśca drumāstatra pavitrāśśivayā mune |
āropitāḥ parīkṣārthaṃ tapasaḥ phalabhāginaḥ
||37||सुंदराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने ।
आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः
bhūbhiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā vedīṃ nirmāya sundarī |
tathā tapassamārabdhaṃ munīnāmapi duṣkaram
||38||भूभिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुन्दरी ।
तथा तपस्समारब्धं मुनीनामपि दुष्करम्
vigṛhya manasā sarvāṇīṃdriyāṇi sahāśu sā |
samupasthānike tatra cakāra paramaṃ tapaḥ |
grīṣme ca parito vahniṃ prajvalaṃtaṃ divāniśam |
kṛtvā tasthau ca tanmadhye satataṃ japatī manuma
||40||विगृह्य मनसा सर्वाणींद्रियाणि सहाशु सा ।
समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः ।
ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलंतं दिवानिशम् ।
कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम
satataṃ caiva varṣāsu sthaṃḍile susthirāsanā |
śilāpṛṣṭhe ca saṃsiktā babhūva jaladhārayā
||41||सततं चैव वर्षासु स्थंडिले सुस्थिरासना ।
शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया
śīte jalāṃtare śaśvattasthau sā bhaktitatparā |
anāhārātapattatra nīhāre niśāsu ca
||42||शीते जलांतरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा ।
अनाहारातपत्तत्र नीहारे निशासु च
evaṃ tapaḥ prakurvāṇā paṃcākṣarajape ratā |
dadhyau śivaṃ śivā tatra sarvakāmaphalapradam
||43||एवं तपः प्रकुर्वाणा पंचाक्षरजपे रता ।
दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम्
svāropitācchubhānvṛkṣānsakhībhissiṃcatī mudā |
pratyahaṃ sāvakāśe sā tatrātithyamakalpayat
||44||स्वारोपिताच्छुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिंचती मुदा ।
प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत्
vātaścaiva tathā śītavṛṣṭiśca vividhā tathā |
dussaho'pi tathā gharmmastayā sehe sucittayā
||45||वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा ।
दुस्सहोऽपि तथा घर्म्मस्तया सेहे सुचित्तया
duḥkhaṃ ca vividhaṃ tatra gaṇitaṃ na tayāgatam |
kevalaṃ mana ādhāya śive sāsītsthitā mune
||46||दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् ।
केवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने
prathamaṃ phalabhogena dvitīyaṃ parṇabhojanaiḥ |
tapaḥ prakurvatī devī kramānninye'mitāḥ samāḥ
||47||प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः ।
तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः
tataḥ parṇānyapi śivā nirasya himavatsutā |
nirāhārābhavaddevī tapaścaraṇasaṃratā
||48||ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता ।
निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता
āhāre tyaktaparṇābhūdyasmāddhimavataḥ sutaḥ |
tena devairaparṇeti kathitā nāmataḥ śivā
||49||आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुतः ।
तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा
ekā pādasthitā sāsīcchivaṃ saṃsmṛtya pārvatī |
paṃcākṣaraṃ japaṃtī ca manuṃ tepe tapo mahat
||50||एका पादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती ।
पंचाक्षरं जपंती च मनुं तेपे तपो महत्
cīravalkalasaṃvītā jaṭāsaṃghātadhāriṇī |
śivaciṃtanasaṃsaktā jigāya tapasā munīm
||51||चीरवल्कलसंवीता जटासंघातधारिणी ।
शिवचिंतनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीम्
evaṃ tasyāstapasyantyā ciṃtayaṃtyā maheśvaram |
trīṇi varṣa sahasrāṇi jagmuḥ kālyāstapovane
||52||एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिंतयंत्या महेश्वरम् ।
त्रीणि वर्ष सहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi yatra tepe tapo haraḥ |
tatra kṣaṇamathoṣitvā ciṃtayāmāsa sā śivā
||53||षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः ।
तत्र क्षणमथोषित्वा चिंतयामास सा शिवा
niyamasthāṃ mahādeva kiṃ māṃ jānāsi nādhunā |
yenāhaṃ suciraṃ tena nānuyātā tavoratā
||54||नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना ।
येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तवोरता
loke vede ca giriśo munibhirgīyate sadā |
śaṃkarasya hi sarvajñassarvātmā sarvadarśanaḥ
||55||लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा ।
शंकरस्य हि सर्वज्ञस्सर्वात्मा सर्वदर्शनः
sarvabhūtiprado devassarvabhāvānubhāvanaḥ |
bhaktābhīṣṭaprado nityaṃ sarvakleśanivāraṇaḥ
||56||सर्वभूतिप्रदो देवस्सर्वभावानुभावनः ।
भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः
sarvakāmānparityajya yadi cāhaṃ vṛṣadhvaje |
anuraktā tadā sotra saṃprasīdatu śaṃkaraḥ
||57||सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे ।
अनुरक्ता तदा सोत्र संप्रसीदतु शंकरः
yadi nārada tatroktamaṃtro japtaśśarākṣaraḥ |
subhaktyā vidhinā nityaṃ saṃprasīdatu śaṃkaraḥ
||58||यदि नारद तत्रोक्तमंत्रो जप्तश्शराक्षरः ।
सुभक्त्या विधिना नित्यं संप्रसीदतु शंकरः
yadi bhaktyā śivasyāhaṃ nirvikārā yathoditam |
sarveśvarasya cātyaṃtaṃ saṃprasīdatu śaṃkaraḥ
||59||यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् ।
सर्वेश्वरस्य चात्यंतं संप्रसीदतु शंकरः
evaṃ ciṃtayatī nityaṃ tepe sā suciraṃ tapaḥ |
adhomukhī nirvikārā jaṭāvalkaladhāriṇī
||60||एवं चिंतयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः ।
अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी
tathā tayā tapastaptaṃ munīnāmapi duṣkaram |
smṛtvā ca puruṣāstatra paramaṃ vismayaṃ gatāḥ
||61||तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् ।
स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः
tattapodarśanārthaṃ hi samājagmuśca te'khilāḥ |
dhanyānnijānmanyamānā jagaduśceti sammatāḥ
||62||तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः ।
धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः
mahatāṃ dharmmavṛddheṣu gamanaṃ śreya ucyate |
pramāṇaṃ tapaso nāsti mānyo dharmmassadā budhaiḥ
||63||महतां धर्म्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते ।
प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्म्मस्सदा बुधैः
śrutvā dṛṣṭvā tapo'syāstu kimanyaiḥ kriyate tapaḥ |
asmāttapo'dhikaṃ loke na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||64||श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः ।
अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति
jalpaṃta iti te sarve supraśasya śivātapaḥ |
jagmuḥ svaṃ dhāma muditāḥ kaṭhināṃgāśca ye hyapi
||65||जल्पंत इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः ।
जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनांगाश्च ये ह्यपि
anyacchṛṇu maharṣe tvaṃ prabhāvaṃ tapaso'dhunā |
pārvatyā jagadambāyāḥ parāścaryyakaraṃ mahat
||66||अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना ।
पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्य्यकरं महत्
tadāśramagatā ye ca svabhāvena virodhinaḥ |
tepyāsam̐statprabhāveṇa virodharahi tāstadā
||67||तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः ।
तेप्यासँस्तत्प्रभावेण विरोधरहि तास्तदा
siṃhā gāvaśca satataṃ rāgādidoṣasaṃyutāḥ |
tanmahimnā ca te tatra nābādhaṃta parasparam
||68||सिंहा गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः ।
तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधंत परस्परम्
athānye ca muniśreṣṭha mārjjārā mūṣakādayaḥ |
nisargādvairiṇo yatra vikriyaṃte sma na kvacit
||69||अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्ज्जारा मूषकादयः ।
निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियंते स्म न क्वचित्
vṛkṣāśca saphalāstatra tṛṇāni vividhāni ca |
puṣpāṇi ca vicitrāṇi tatrāsanmunisattama
||70||वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च ।
पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम
tadvanaṃ ca tadā sarvaṃ kailāsenopamānvitam |
jātaṃ ca tapastasyāssiddhirūpamabhūttadā
||71||तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् ।
जातं च तपस्तस्यास्सिद्धिरूपमभूत्तदा
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃ0 tṛtīye pārvatī0 pārvatītapova0 nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||