brahmanvidhe mahābhāga kiṃ jātaṃ tadanaṃtaram
nārada uvāca
brahmanvidhe mahābhāga kiṃ jātaṃ tadanaṃtaram |
kathaya tvaṃ prasādena tāṃ kathāṃ pāpanāśinīm
||1||ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् ।
कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्
brahmovāca
śrūyatāṃ sā kathā tāta yajjātaṃ tadanaṃtaram |
tava snehātpravakṣyāmi śivalīlāṃ mudāvahām
||2||श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् ।
तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्
dhairyasya vyasanaṃ dṛṣṭvā mahāyogī maheśvaraḥ |
viciṃtitaṃ manasyevaṃ vismito'titataḥ param
||3||धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः ।
विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्
śiva uvāca
kimu vighnāḥ samutpannāḥ kurvatastapa uttamam |
kena me vikṛtaṃ cittaṃ kṛtamatra kukarmiṇā
||4||किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् ।
केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा
kuvarṇanaṃ mayā prītyā parastryupari vai kṛtam |
jāto dharmavirodho'tra śrutisīmā vilaṃghitā
||5||कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् ।
जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता
brahmovāca
viciṃtyetthaṃ mahāyogī parameśassatāṃ gatiḥ |
diśo vilokayāmāsa paritaśśaṃkitastadā
||6||विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः ।
दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा
vāmabhāge sthitaṃ kāmaṃ dadarśākṛṣṭabāṇakam |
svaśaraṃ kṣeptukāmaṃ hi garvitaṃ mūḍhacetasam
||7||वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् ।
स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ kāmaṃ girīśasya parātmanaḥ |
saṃjātaḥ krodhasaṃmardastatkṣaṇādapi nārada
||8||तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः ।
संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद
kāmaḥ sthito'ntarikṣe sa dhṛtvā tatsaśaraṃ dhanuḥ |
cikṣepāstraṃ durnivāramamoghaṃ śaṃkare mune
||9||कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः ।
चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने
babhūvāmoghamastraṃ tu moghaṃ tatparamātmani |
samaśāmyattatastasminsaṃkuddhe parameśvare
||10||बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि ।
समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे
moghībhūte śive svestre bhayamāpāśu manmathaḥ |
cakaṃpe ca puraḥ sthitvā dṛṣṭvā mṛtyuṃjayaṃ prabhum
||11||मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः ।
चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्
sasmāra tridaśānsarvānśakrādīnbhayavihvalaḥ |
sa smaro muniśārdūla svaprayāse nirarthake
||12||सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः ।
स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके
kāmena susmṛtā devāśśakrādyāste munīśvara |
āyayuḥ sakalāste hi śaṃbhuṃ natvā ca tuṣṭuvuḥ
||13||कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर ।
आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः
stutiṃ kurvatsu deveṣu kuddhasyāti harasya hi |
tṛtīyāttasya netrādvai nissasāra tato mahān
||14||स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि ।
तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्
lalāṭa madhyagāttasmātsavahnirdrutasambhavaḥ |
jajvālorddhvaśikho dīptaḥ pralayāgnisamaprabhaḥ
||15||ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः ।
जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः
utpatya gagane tūrṇaṃ niṣpatya dharaṇī tale |
bhrāmaṃbhrāmaṃ svaparitaḥ papāta medanīṃ pari |
16 bhasmasātkṛtavānsādho madanaṃ tāvadeva hi |
yāvacca marutāṃ vācaḥ kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti
||17||उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले ।
भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि ।
१६ भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि ।
यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति
hate tasminsmare vīre deva duḥkhamupāgatāḥ |
rurudurvihvalāścātikrośataḥ kimabhūditi
||18||हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः ।
रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति
śvetāṃgā vikṛtātmā ca girirājasutā tadā |
jagāma maṃdiraṃ svaṃ ca samādāya sakhījanam
||19||श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा ।
जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्
kṣaṇamātraṃ ratistatra visaṃjñā sābhavattadā |
bhartṛmṛtyujaduḥkhena patitā sā mṛtā iva
||20||क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा ।
भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव
jātāyāṃ caiva saṃjñāyāṃ ratiratyaṃtavihvalā |
vilalāpa tadā tatroccaraṃtī vividhaṃ vacaḥ
||21||जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला ।
विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः
ratiruvāca
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ kṛtaṃ daivatairiha |
matsvāminaṃ samāhūya nāśayāmāsuruddhatam
||22||किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह ।
मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्
hā hā nātha smara svāminprāṇapriya sukhaprada |
idaṃ tu kimabhūdatra hā hā priya priyeti ca
||23||हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद ।
इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च
brahmovāca
itthaṃ vilapatī sā tu vadaṃtī bahudhā vacaḥ |
hastau pādau tadāsphālya keśānatroṭayattadā
||24||इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः ।
हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा
tadvilāpaṃ tadā śrutvā tatra sarve vanecarāḥ |
abhavanduḥkhitāssarve sthāvarā api nārada
||25||तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः ।
अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद
etasminnaṃtare tatra devāśśakrādayo'khilāḥ |
ratimūcussamāśvāsya saṃsmaraṃto maheśvaram
||26||एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः ।
रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्
devā ūcuḥ
kiṃcidbhasma gṛhītvā tu rakṣa yatnādbhayaṃ tyaja |
jīvayiṣyati sa svāmī lapsyase tvaṃ punaḥ priyam
||27||किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज ।
जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्
sukhadātā na kopyasti duḥkhadātā na kaścana |
sarvo'pi svakṛtaṃ bhuṃkte devāñśocasi vai vṛthā
||28||सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन ।
सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा
brahmovāca
ityāśvāsya ratiṃ devāssarve śivamupāgatāḥ |
suprasādya śivaṃ bhaktyā vacanaṃ cedamabruvan
||29||इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः ।
सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्
devā ūcuḥ
bhagavañchrūyatometadvacanaṃ naśśubhaṃ prabho |
kṛpāṃ kṛtvā maheśāna śaraṇāgatavatsala
||30||भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो ।
कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल
suvicāraya suprītyā kṛti kāmasya śaṃkara |
kāmenaitatkṛtaṃ yatra na svārthaṃ tanmaheśvara
||31||सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर ।
कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर
duṣṭena pīḍitairdevaistārakeṇā'khilairvibho |
karma tatkāritaṃ nātha nānyathā viddhi śaṃkara
||32||दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो ।
कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर
ratirekākinī deva vilāpaṃ duḥkhitā satī |
karoti giriśa tvaṃ ca tāmāśvāsaya sarvadā
||33||रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती ।
करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा
saṃhāraṃ kartukāmo'si krodhenānena śaṃkara |
daivataissaha sarveṣāṃ hatavāṃstaṃ yadi smaram
||34||संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर ।
दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्
duḥkhaṃ tasyā raterdṛṣṭvā naṣṭaprāyāśca devatāḥ |
tasmāttvayā ca karttavyaṃ ratyāśokāpanodanam
||35||दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः ।
तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्
brahmovāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ prasanno bhagavāñchivaḥ |
devānāṃ sakalānāṃ ca vacanaṃ cedamabravīt
||36||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः ।
देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्
śiva uvāca
devāśca ṛṣayassarve madvacaśśṛṇutādarāt |
matkopena ca yajjātaṃ tattathā nānyathā bhavat
||37||देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् ।
मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्
anaṃgastāvadeva syātkāmo ratipatiḥ prabhuḥ |
yāvaccāvataretkṛṣṇo dharaṇyāṃ rukmiṇīpatiḥ
||38||अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः ।
यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः
dvārakāyāṃ yadā sthitvā putrānutpādayiṣyati |
tadā kṛṣṇastu rukmiṇyāṃ kāmamutpādayiṣyati
||39||द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति ।
तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति
pradyumnanāma tasyaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
jātamātraṃ tu taṃ putraṃ śaṃbarassaṃhariṣyati
||40||प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः ।
जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति
hṛtvā prāsya samudraṃ taṃ śaṃbaro dānavottamaḥ |
mṛtaṃ jñātvā vṛthā mūḍho nagaraṃ svaṃ gamiṣyati
||41||हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः ।
मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति
tāvacca nagaraṃ tasya rate stheyaṃ yathāsukham |
tatraiva svapateḥ prāptiḥ pradyumnasya bhaviṣyati
||42||तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् ।
तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति
tatra kāmo militvā taṃ hatvā śambaramāhave |
bhaviṣyati sukhī devāḥ pradyumnākhyassvakāminīm
||43||तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे ।
भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्
tadīyaṃ caiva yaddravyaṃ nītvā sa nagaraṃ punaḥ |
gamiṣyati tayā sārddhaṃ devāssatyaṃ vaco mama
||44||तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः ।
गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम
brahmovāca
iti śrutvā vacaśśaṃbhordevā ūcuḥ praṇamya tam |
kiṃciducchvasitāścitte karau baddhvā natāṃgakāḥ
||45||इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् ।
किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः
devā ūcuḥ
devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
śīghraṃ jīvaya kāmaṃ tvaṃ rakṣa prāṇān raterhara
||46||देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर
brahmovāca
ityākarṇyāmaravacaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
punarbabhāṣe karuṇāsāgarassakaleśvaraḥ
||47||इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः
śiva uvāca
he devāssuprasanno'smi jīvayiṣyāmi cāṃtare |
kāmaḥ sa madgaṇo bhūtvā vihariṣyati nityaśaḥ
||48||हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे ।
कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः
nākhyeyamidamākhyānaṃ kasyacitpuratassurāḥ |
gacchata svasthalaṃ dukhaṃ nāśayiṣyāmi sarvataḥ
||49||नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः ।
गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः
brahmovāca
ityuktvāṃtardadhe rudro devānāṃ stuvatāṃ tadā |
sarve devāssuprassannā babhūvurgatavismayāḥ
||50||इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा ।
सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः
tatastāṃ ca samāśvāsya rudrasya vacane sthitāḥ |
uktvā vacastadīyaṃ ca svaṃ svaṃ dhāma yayurmune
||51||ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः ।
उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने
kāmapatnī samādiṣṭaṃ nagaraṃ sā gatā tadā |
pratīkṣamāṇā taṃ kālaṃ rudrādiṣṭaṃ munīśvara
||52||कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा ।
प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe kāmanāśavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||