girisāṃtvanaḥ
ṛṣaya ūcuḥ
jagatpitā śivaḥ prokto jaganmātā śivā matā |
tasmāddeyā tvayā kanyā śaṃkarāya mahātmane
||1||जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता ।
तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने
evaṃ kṛtvā himagire sārthakaṃ te bhavejjanuḥ |
jagadgurorgurustvaṃ hi bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||2||एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः ।
जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः
brahmovāca
evaṃ vacanamākarṇya saptarṣīṇāṃ munīśvara |
praṇamya tānkarau baddhvā girirājo'bravīdidam
||3||एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर ।
प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
himālaya uvāca
saptarṣayo mahābhāgā bhavadbhiryadudīritam |
tatpramāṇīkṛtaṃ me hi puraiva giriśecchayā
||4||सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् ।
तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया
idānīmeka āgatya vipro vaiṣṇavadharmavān |
śivamuddiśya suprītyā viparītaṃ vaco'bravīt
||5||इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् ।
शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्
tadārabhya śivāmātā jñānabhraṣṭā babhūva ha |
sutāvivāhaṃ rudreṇa yoginā tena necchati
||6||तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह ।
सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति
kopāgāramagātsā hi sutaptā malināmbarā |
kṛtvā mahāhaṭhaṃ viprā bodhyamānāpi'nābudhat
||7||कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा ।
कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्
ahaṃ ca jñānavibhraṣṭo jātohaṃ satyamīryyate |
dātuṃ sutāṃ maheśāya necchāmi bhikṣurūpiṇe |
brahmovāca |
ityuktvā śailarājastu śivamāyāvimohitaḥ |
tūṣṇīṃ babhūva tatrastho munīnāṃ madhyato mune
||9||अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते ।
दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे ।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः ।
तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने
sarve saptarṣayaste hi śivamāyāṃ praśasya vai |
preṣayāmāsuratha tāṃ menakāṃ pratyarundhatīm |
atha patyussamādāya nideśaṃ jñānadā hi sā |
jagāmārundhatī tūrṇaṃ yatra menā ca pārvatī
||11||सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै ।
प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम् ।
अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा ।
जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती
gatvā dadarśa menāṃ tāṃ śayānāṃ śokamūrcchitām |
uvāca madhuraṃ sādhvī sāvadhānā hitaṃ vacaḥ
||12||गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् ।
उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः
arundhatyuvāca
uttiṣṭha menake sādhvi tvadgṛhe'hamarundhatī |
āgatā munayaścāpi saptāyātāḥ kṛpālavaḥ
||13||उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती ।
आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः
brahmovāca
arundhatīsvaraṃ śrutvā śīghramutthāya menakā |
uvāca śirasā natvā tāṃ padmāmiva tejasā
||14||अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका ।
उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा
menovāca
ahodya kimidaṃ puṇyamasmākaṃ puṇyajanmanām |
vadhūrjagadvidheḥ patnī vasiṣṭhasyāgateha vai
||15||अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् ।
वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै
kimarthamāgatā devi tanme brūhi viśeṣataḥ |
ahaṃ dāsīsamā te hi sasutā karuṇāṃ kuru
||16||किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः ।
अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु
brahmovāca
ityuktvā menakāṃ sādhvī bodhayitvā ca tāṃ bahu |
tathāgatā ca suprītyā sāste yatrarṣayo'pi te
||17||इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु ।
तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते
atha śaileśvaraṃ te ca bodhayāmāsurādarāt |
smṛtvā śivapadadvandvaṃ sarve vākyaviśāradāḥ
||18||अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् ।
स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः
ṛṣaya ūcuḥ
śailendra śrūyatāṃ vākyamasmākaṃ śubhakāraṇam |
śivāya pārvatīṃ dehi saṃharttuḥ śvaśuro bhava
||19||शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् ।
शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव
ayācitāraṃ sarveśaṃ prārthayāmāsa yatnataḥ |
tārakasya vināśāya brahmāsambaṃdhakarmmaṇi
||20||अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः ।
तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि
notsuko dārasaṃyoge śaṃkaro yogināṃ varaḥ |
vidheḥ prārthanayā devastava kanyāṃ grahīṣyati
||21||नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः ।
विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति
duhituste tapastaptaṃ pratijñānaṃ cakāra sā |
hetudvayena yogīndro vivāhaṃ ca kariṣyati
||22||दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा ।
हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति
brahmovāca
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā prahasya sa himālayaḥ |
uvāca kiñcidbhītastu paraṃ vinayapūrvakam
||23||ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः ।
उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्
himālaya uvāca
śivasya rājasāmagrīṃ na hi paśyāmi kāñcana |
kañcidāśrayamaiśvaryaṃ kaṃ vā svajanabāndhavam
||24||शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन ।
कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्
necchāmyati vinirliptayogine svāṃ sutāmaham |
yūyaṃ vedavidhātuśca putrā vadata niścitam
||25||नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् ।
यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्
varāyānanurūpāya pitā kanyāṃ dadāti cet |
kāmānmohādbhayāllobhātsa naṣṭo narakaṃ yajet
||26||वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् ।
कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्
na hi dāsyāmyahaṃ kanyāmicchayā śūlapāṇaye |
yadvidhānaṃ bhavedyogyamṛṣayasta dvidhīyatām
||27||न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये ।
यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्
brahmovāca
ityākarṇya vacastasya himāgasya munīśvara |
pratyuvāca vasiṣṭhastaṃ teṣāṃ vākyaviśārada
||28||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर ।
प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद
vasiṣṭha uvāca
śṛṇu śaileśa madvākyaṃ sarvathā te hitāvaham |
dharmāviruddhaṃ satyaśca paratreha mudāvaham
||29||शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् ।
धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्
vacanaṃ trividhaṃ śaila laukike vaidike'pi ca |
sarvaṃ jānāti śāstrajño nirmalajñānacakṣuṣā
||30||वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च ।
सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा
asatyamahitaṃ paścātsāṃprataṃ śrutisundaram |
subuddhirvakti śatrurhi hitaṃ naiva kadācana
||31||असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् ।
सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन
ādāvaprītijanakaṃ pariṇāme sukhāvaham |
dayālurdhamaśīlo hi bodhayatyeva bāṃdhavaḥ
||32||आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् ।
दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः
śrutimātrātsudhātulyaṃ sarvakālasukhāvaham |
satyasāraṃ hitakaraṃ vacanaṃ śreṣṭhamīpsitam
||33||श्रुतिमात्रात्सुधातुल्यं सर्वकालसुखावहम् ।
सत्यसारं हितकरं वचनं श्रेष्ठमीप्सितम्
evañca trividhaṃ śaila nītiśāstroditaṃ vacaḥ |
kathyatāṃ triṣu madhye kiṃ bruve vākyaṃ tvadīpsitam
||34||एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः ।
कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्
brāhmasampadvihīnaśca śaṃkarastridaśeśvaraḥ tattvajñānasamudreṣu sannimagnaikamānasaḥ
||35||ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः
jñānānandasyeśvarasya brāhmavastuṣu kā spṛhā |
gṛhī dadāti svasutāṃ rājyasampattiśāline
||36||ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा ।
गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने
kanyakāṃ duḥkhine dattvā kanyāghātī bhavetpitā |
ko veda śaṃkaro duḥkhī kubero yasya kiṃkaraḥ
||37||कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता ।
को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः
bhrūbhaṅgalīlayā sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ harttuṃ kṣamo hi saḥ |
nirguṇaḥ paramātmā ca pareśaḥ prakṛteḥ paraḥ
||38||भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः ।
निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः
yasya ca trividhā mūrttirvidhā tussṛṣṭikarmaṇi |
sṛṣṭisthityantajananī brahmaviṣṇuharābhidhā
||39||यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि ।
सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा
brahmā ca brahmalokastho viṣṇuḥ kṣīrodavāsakṛt |
haraḥ kailāsanilayaḥ sarvāḥ śivavibhūtayaḥ
||40||ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् ।
हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः
dhatte ca trividhā mūrtī prakṛtiḥ śivasambhavā |
aṃśena līlayā sṛṣṭau kalayā bahudhā api
||41||धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा ।
अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि
mukhodbhavā svayaṃ vāṇī vāgadhiṣṭhātṛdevatā |
vakṣaḥsthalodbhavā lakṣmīssarvasampatsvarūpiṇī
||42||मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता ।
वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
śivā tejassu devānāmāvirbhāvaṃ cakāra sā |
nihatya dānavānsarvāndevebhyaśca śriyaṃ dadau
||43||शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा ।
निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ
prāpa kalpāntare janma jaṭhare dakṣa yoṣitaḥ |
nāmnā satī haraṃ prāpa dakṣastasmai dadau ca tām
||44||प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः ।
नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्
dehaṃ tatyāja yogena śrutvā sā bhartṛnindanam |
sādya tvattastu menāyāṃ jajñe jaṭharataśśivā
||45||देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् ।
साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा
śivā śivasya patnīyaṃ śaila janmanijanmani |
kalpekalpe buddhirūpā jñānināṃ jananī parā
||46||शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि ।
कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा
jāyate sma sadā siddhā siddhidā siddhirūpiṇī |
satyā asthi citābhasma bhaktyā dhatte harassvayam
||47||जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी ।
सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्
atastvaṃ svecchayā kanyāṃ dehi bhadrāṃ harāya ca |
athavā sā svayaṃ kāntasthāne yāsyatyadāsyasi
||48||अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च ।
अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि
kṛtvā pratijñāṃ deveśo dṛṣṭvā kleśamasaṃkhyakam |
duhituste tapaḥsthānamājagāma dvijātmakaḥ
||49||कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् ।
दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः
tāmāśvāsya varaṃ dattvā jagāma nijamandiram |
tatprārthanāvaśācchambhuryayāce tvāṃ śivāṃ gire
||50||तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ।
तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे
aṃgīkṛtaṃ yuvābhyāṃ tacchivabhaktiratātmanā |
viparītamatirjātā vada kasmādgirīśvara
||51||अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना ।
विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर
tadgatvā prabhuṇā deva prārthitena tvadantikam |
prasthāpitā vayaṃ śīghraṃ hyṛṣayassāpyarundhatī
||52||तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् ।
प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती
śikṣayāmo vayaṃ tvā hi dattvā rudrāya pārvatīm |
evaṃkṛte mahānando bhaviṣyati gire tava
||53||शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् ।
एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव
śivāṃ śivāya śailendra svecchayā cenna dāsyasi |
bhavitā tadvivāho'tra bhavitavyabalena hi
||54||शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि ।
भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि
varaṃ dadau śivāyai sa tapantyai tāta śaṃkaraḥ |
nahīśvarapratijñātaṃ viparītāya kalpate
||55||वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः ।
नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते
aho pratijñā durlaṃghyā sādhūnāmīśavartinām |
sarveṣāṃ jagatāṃ madhye kimīśasya punargire
||56||अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् ।
सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे
eko mahendraśśailānāṃ pakṣāṃściccheda līlayā |
pārvatī līlayā merośśṛṅgabhaṅgaṃ cakāra ca |
ekārthe nahi śaileśa nāśyāssarvā hi sampadaḥ |
ekaṃ tyajetkulasyārthe śrutireṣā sanātanī
||58||एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया ।
पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च ।
एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः ।
एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी
dattvā viprāya svasutāmanaraṇyo nṛpeśvara |
brāhmaṇādbhayamāpanno rarakṣa nijasampadam
||59||दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर ।
ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्
tamāśu bodhayāmāsurnītiśāstravido janāḥ |
brahmaśāpādvibhītāśca guravo jñātisattamāḥ
||60||तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः ।
ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः
śailarāja tvamapyeva sutāṃ dattvā śivāya ca |
rakṣa sarvānbaṃdhuvargānvaśaṃ kuru surānapi
||61||शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च ।
रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि
brahmovāca
ityākarṇya vasiṣṭhasya vacanaṃ sa praha sya ca |
papraccha nṛpavārttāśca hṛdayena vidūyatā
||62||इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च ।
पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता
himālaya uvāca
kasya vaṃśodbhavo brahmannanaraṇyo nṛpaścasaḥ |
sutāṃ dattvā sa ca kathaṃ rarakṣākhilasampadaḥ
||63||कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः ।
सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः
brahmovāca
iti śrutvā vasiṣṭhastu śailavākyaṃ prasannadhīḥ |
provāca giraye tasmai nṛpavārttā sukhāvahām
||64||इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः ।
प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe girisāṃtvanonāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||