saptarṣyāgamanavarṇanam
brahmovāca
brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā menovāca himālayam |
śokenāsādhunayanā hṛdayena vidūyatā
||1||ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मेनोवाच हिमालयम् ।
शोकेनासाधुनयना हृदयेन विदूयता
menovāca
śṛṇu śailendra madvākyaṃ pariṇāme sukhāvaham |
pṛccha śaivavarānsarvānkimuktaṃ brāhmaṇena ha
||2||शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् ।
पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह
nindānena kṛtā śambhorvaiṣṇavena dvijanmanā |
śrutvā tāṃ me mano'tīva nirviṇṇaṃ hi nageśvara
||3||निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना ।
श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर
tasmai rudrāya śaileśa na dāsyāmi sutāmaham |
kurūpaśīlanamme hi sulakṣaṇayutāṃ nijām
||4||तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् ।
कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्
na manyase vaco cenme mariṣyāmi na saṃśayaḥ |
tyakṣyāmi ca gṛhaṃ sadyo bhakṣayiṣyāmi vā viṣam
||5||न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः ।
त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्
gale baddhvāṃbikāṃ rajjvā yāsyāmi gahanaṃ vanam |
mahāmbudhau majjayiṣye tasmai dāsyāmi no sutām
||6||गले बद्ध्वांबिकां रज्ज्वा यास्यामि गहनं वनम् ।
महाम्बुधौ मज्जयिष्ये तस्मै दास्यामि नो सुताम्
ityuktvāśu tathā gatvā menā kopālayaṃ śucā |
tyaktvā hāraṃ rudantī sā cakāra śayanaṃ bhuvi
||7||इत्युक्त्वाशु तथा गत्वा मेना कोपालयं शुचा ।
त्यक्त्वा हारं रुदन्ती सा चकार शयनं भुवि
etasminnantare tāta śambhunā sapta eva te |
saṃsmṛtā ṛṣayassadyo virahavyākulātmanā
||8||एतस्मिन्नन्तरे तात शम्भुना सप्त एव ते ।
संस्मृता ऋषयस्सद्यो विरहव्याकुलात्मना
ṛṣayaścaiva te sarve śambhunā saṃsmṛtā yadā |
tadā''jagmuḥ svayaṃ sadyaḥ kalpavṛkṣā ivāpare
||9||ऋषयश्चैव ते सर्वे शम्भुना संस्मृता यदा ।
तदाऽऽजग्मुः स्वयं सद्यः कल्पवृक्षा इवापरे
arundhatī tathā''yātā sākṣātsiddhirivāparā |
tāndraṣṭvā sūryasaṃkāśānvijahau svajapaṃ haraḥ
||10||अरुन्धती तथाऽऽयाता साक्षात्सिद्धिरिवापरा ।
तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान्विजहौ स्वजपं हरः
sthitvāgre ṛṣayaḥ śreṣṭhaṃ natvā stutvā śivaṃ mune |
menire ca tadātmānaṃ kṛtārthaṃ te tapasvinaḥ
||11||स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने ।
मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः
tato vismayamāpannā nama skṛtya sthitāḥ punaḥ |
procuḥ prāñjalayaste vai śivaṃ lokanamaskṛtam
||12||ततो विस्मयमापन्ना नम स्कृत्य स्थिताः पुनः ।
प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम्
ṛṣaya ūcuḥ
sarvotkṛṣṭaṃ mahārāja sārvabhauma divaukasām |
svabhāgyaṃ varṇyate'smābhiḥ kiṃ punassakalottamam
||13||सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् ।
स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम्
tapastaptaṃ tridhā pūrvaṃ vedādhyayanamuttamam |
agnayaśca hutāḥ pūrvaṃ tīrthāni vividhāni ca
||14||तपस्तप्तं त्रिधा पूर्वं वेदाध्ययनमुत्तमम् ।
अग्नयश्च हुताः पूर्वं तीर्थानि विविधानि च
vāṅmanaḥkāyajaṃ kiṃcitpuṇyaṃ smaraṇasambhavam |
tatsarvaṃ saṃgataṃ cādya smaraṇānugrahāttava
||15||वाङ्मनःकायजं किंचित्पुण्यं स्मरणसम्भवम् ।
तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात्तव
yo vai bhajati nityaṃ tvāṃ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ |
kiṃ puṇyaṃ varṇyate teṣāṃ yeṣāṃ ca smaraṇaṃ tava
||16||यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव
sarvotkṛṣṭā vayaṃ jātāḥ smaraṇātte sadāśiva |
manorathapathaṃ naiva gacchasi tvaṃ kathaṃcana
||17||सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव ।
मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन
vāmanasya phalaṃ yadvajjanmāndhasya dṛśau yathā |
vācālatvañca mūkasya raṃkasya nidhidarśanam
||18||वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा ।
वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्
paṅgorgirivarākrāntirvandhyāyaḥ prasavastathā |
darśanaṃ bhavatastadvajjātaṃ no durlabhaṃ prabho
||19||पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायः प्रसवस्तथा ।
दर्शनं भवतस्तद्वज्जातं नो दुर्लभं प्रभो
adya prabhṛti lokeṣu mānyāḥ pūjyā munīśvarāḥ |
jātāste darśanādeva svamuccaiḥ padamāśritāḥ
||20||अद्य प्रभृति लोकेषु मान्याः पूज्या मुनीश्वराः ।
जातास्ते दर्शनादेव स्वमुच्चैः पदमाश्रिताः
atra kiṃ bahunoktena sarva thā mānyatāṃ gatāḥ |
darśanāttava deveśa sarvadeveśvarasya hi
||21||अत्र किं बहुनोक्तेन सर्व था मान्यतां गताः ।
दर्शनात्तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि
pūrṇānāṃ kiñca kartavyamasti cetparamā kṛpā |
sadṛśaṃ sevakānāṃ tu deyaṃ kāryaṃ tvayā śubham
||22||पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत्परमा कृपा ।
सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्
brahmovāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā teṣāṃ śambhurmaheśvaraḥ |
laukikācāramāśritya ramyaṃ vākyamupādade
||23||इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः ।
लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे
śiva uvāca
ṛṣayaśca sadā pūjyā bhavantaśca viśeṣataḥ |
yuṣmākaṃ kāraṇādviprāḥ smaraṇaṃ ca mayā kṛtam
||24||ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः ।
युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्
mamāvasthā bhavadbhiśca jñāyate hyupakārikā |
sādhanīyā viśeṣeṇa lokānāṃ siddhihetave
||25||ममावस्था भवद्भिश्च ज्ञायते ह्युपकारिका ।
साधनीया विशेषेण लोकानां सिद्धिहेतवे
devānāṃ duḥkhamutpannaṃ tā rakātsudurātmanaḥ |
brahmaṇā ca varau dattaḥ kiṃ karomi durāsadaḥ
||26||देवानां दुःखमुत्पन्नं ता रकात्सुदुरात्मनः ।
ब्रह्मणा च वरौ दत्तः किं करोमि दुरासदः
mūrtayo'ṣṭau ca yāḥ proktā madīyāḥ paramarṣayaḥ |
tāssarvā upakārāya na tu svārthāya tatsphuṭam
||27||मूर्तयोऽष्टौ च याः प्रोक्ता मदीयाः परमर्षयः ।
तास्सर्वा उपकाराय न तु स्वार्थाय तत्स्फुटम्
tathā ca kartukāmohaṃ vivāhaṃ śivayā saha |
tayā vai sutapastaptaṃ duṣkaraṃ paramarṣibhiḥ
||28||तथा च कर्तुकामोहं विवाहं शिवया सह ।
तया वै सुतपस्तप्तं दुष्करं परमर्षिभिः
tasyai paraṃ phalaṃ deyamabhīṣṭaṃ taddhitāvaham |
etādṛśaḥ paṇo me hi bhaktānandapradaḥ sphuṭam
||29||तस्यै परं फलं देयमभीष्टं तद्धितावहम् ।
एतादृशः पणो मे हि भक्तानन्दप्रदः स्फुटम्
pārvatīvacanādbhikṣurūpo yāto girergṛham |
ahaṃ pāvitavānkālīṃ yato līlāviśāradaḥ
||30||पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपो यातो गिरेर्गृहम् ।
अहं पावितवान्कालीं यतो लीलाविशारदः
māṃ jñātvā tau paraṃ brahma dampatī parabhaktitaḥ |
dātukāmāvabhūtāṃ ca svasutāṃ vedarītitaḥ
||31||मां ज्ञात्वा तौ परं ब्रह्म दम्पती परभक्तितः ।
दातुकामावभूतां च स्वसुतां वेदरीतितः
devapreraṇayāhaṃ vai kṛtavānasmi nindanam |
tadā svasya ca tadbhaktiṃ vihantuṃ vaiṣṇṇavātmanā
||32||देवप्रेरणयाहं वै कृतवानस्मि निन्दनम् ।
तदा स्वस्य च तद्भक्तिं विहन्तुं वैष्ण्णवात्मना
tacchrutvā tau sunirviṇṇo taddhīnau saṃbabhūvatuḥ |
svakanyāṃ necchato dātuṃ mahyaṃ hi munayo'dhunā
||33||तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णो तद्धीनौ संबभूवतुः ।
स्वकन्यां नेच्छतो दातुं मह्यं हि मुनयोऽधुना
tasmādbhavanto gacchantu himācalagṛhaṃ dhruvam |
tatra gatvā girivaraṃ tatpatnīñca prabodhaya
||34||तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् ।
तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधय
kathanīyaṃ prayatnena vacanaṃ vedasammitam |
sarvathā karaṇīyantadyathā syātkāryyamuttamam
||35||कथनीयं प्रयत्नेन वचनं वेदसम्मितम् ।
सर्वथा करणीयन्तद्यथा स्यात्कार्य्यमुत्तमम्
udvāhaṃ kartumicchāmi tatputryā saha sattamāḥ |
svīkṛtasta dvivāho me varo dattaśca tādṛśaḥ
||36||उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तत्पुत्र्या सह सत्तमाः ।
स्वीकृतस्त द्विवाहो मे वरो दत्तश्च तादृशः
atra kiṃ bahunoktena bodhanīyo himālayaḥ |
tathā menā ca boddhavyā devānāṃ syāddhitaṃ yathā
||37||अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः ।
तथा मेना च बोद्धव्या देवानां स्याद्धितं यथा
bhavadbhiḥ kalpito yo vai vidhissyādadhikastataḥ |
bhavatāñcaiva kāryyaṃ tu bhavantaḥ kāryyabhāginaḥ
||38||भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिस्स्यादधिकस्ततः ।
भवताञ्चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः
brahmovāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā munayaste'malāśayāḥ |
ānandaṃ lebhire sarve prabhuṇānugrahīkṛtāḥ
||39||इत्येवं वचनं श्रुत्वा मुनयस्तेऽमलाशयाः ।
आनन्दं लेभिरे सर्वे प्रभुणानुग्रहीकृताः
vayaṃ dhanyā abhūvam̐śca kṛtakṛtyāśca sarvathā |
vaṃdyā yātāśca sarveṣāṃ pūjanīyā viśeṣataḥ
||40||वयं धन्या अभूवँश्च कृतकृत्याश्च सर्वथा ।
वंद्या याताश्च सर्वेषां पूजनीया विशेषतः
brahmaṇā viṣṇunā yo vai vandyassarvārthasādhakaḥ |
sosmānpreṣayate preṣyānkārye lokasukhāvahe
||41||ब्रह्मणा विष्णुना यो वै वन्द्यस्सर्वार्थसाधकः ।
सोस्मान्प्रेषयते प्रेष्यान्कार्ये लोकसुखावहे
ayaṃ vai jagatāṃ svāmī pitā sā jananī matā |
ayaṃ yuktaśca sambandho varddhatāṃ candravatsadā
||42||अयं वै जगतां स्वामी पिता सा जननी मता ।
अयं युक्तश्च सम्बन्धो वर्द्धतां चन्द्रवत्सदा
brahmovāca
ityuktvā hyṛṣayo divyā namaskṛtya śivaṃ tadā |
gatā ākāśamārgeṇa yatrāsti himavatpuram
||43||इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा ।
गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम्
dṛṣṭvā tāṃ ca puraṃ divyā mṛṣayaste'tivismitāḥ |
varṇayantaśca svaṃ puṇyamabruvanvai parasparam
||44||दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः ।
वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम्
ṛṣaya ūcuḥ
puṇyavanto vayaṃ dhanyā dṛṣṭvaitaddhimava tpuram |
yasmādevaṃvidhe kāryye śivenaiva niyojitāḥ
||45||पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमव त्पुरम् ।
यस्मादेवंविधे कार्य्ये शिवेनैव नियोजिताः
alakāyāśca svargācca bhogavatyāstathā punaḥ |
viśeṣeṇāmarāvatyā dṛśya te puramuttamam
||46||अलकायाश्च स्वर्गाच्च भोगवत्यास्तथा पुनः ।
विशेषेणामरावत्या दृश्य ते पुरमुत्तमम्
sugṛhāṇi suramyāṇi sphaṭikairvividhairvaraiḥ |
maṇibhirvā vicitrāṇi racitānyaṅgaṇāni ca
||47||सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः ।
मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च
sūryakāntāśca maṇayaścandrakāntāstathaiva ca |
gṛhe gṛhe vicitrāśca vṛkṣātsvargasamudbhavāḥ
||48||सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च ।
गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः
toraṇānāṃ tathā lakṣmīrdṛśyate ca gṛhegṛhe |
vividhāni vicitrāṇi śukahaṃsairvimānakaiḥ
||49||तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे ।
विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः
vitānāni vicitrāṇi cailavattoraṇaissaha |
jalāśayānyanekāni dīrghikā vividhāḥ sthitāḥ
||50||वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैस्सह ।
जलाशयान्यनेकानि दीर्घिका विविधाः स्थिताः
udyānāni vicitrāṇi prasannaiḥ pūjitānyatha |
narāśca devatāssarve striyaścāpsarasastathā
||51||उद्यानानि विचित्राणि प्रसन्नैः पूजितान्यथ ।
नराश्च देवतास्सर्वे स्त्रियश्चाप्सरसस्तथा
karmabhūmau yājñikāśca paurāṇāssvargakāmyayā |
kurvanti te vṛthā sarve vihāya himavatpuram
||52||कर्मभूमौ याज्ञिकाश्च पौराणास्स्वर्गकाम्यया ।
कुर्वन्ति ते वृथा सर्वे विहाय हिमवत्पुरम्
yāvanna dṛṣṭametacca tāvatsvargaparā narāḥ |
dṛṣṭrametadyadā viprāḥ kiṃ svargeṇa prayojanam
||53||यावन्न दृष्टमेतच्च तावत्स्वर्गपरा नराः ।
दृष्ट्रमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्
brahmovāca
ityevamṛṣivaryyāste varṇayantaḥ puraśca tat |
gatā haimālayaṃ sarve gṛhaṃ sarvasamṛddhimat
||54||इत्येवमृषिवर्य्यास्ते वर्णयन्तः पुरश्च तत् ।
गता हैमालयं सर्वे गृहं सर्वसमृद्धिमत्
tāndraṣṭvā sūryasaṃkāśān himavānvismito'bravīt |
dūrādākāśamārgasthānmunīnsapta sutejasaḥ
||55||तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान् हिमवान्विस्मितोऽब्रवीत् ।
दूरादाकाशमार्गस्थान्मुनीन्सप्त सुतेजसः
himavānuvāca
saptaite sūryyasaṃkāśāḥ samāyāṃti madantike |
pūjā kāryyā prayatnena munīnāṃ ca mayādhunā
||56||सप्तैते सूर्य्यसंकाशाः समायांति मदन्तिके ।
पूजा कार्य्या प्रयत्नेन मुनीनां च मयाधुना
vayaṃ dhanyā gṛhasthāśca sarveṣāṃ sukhadāyinaḥ |
yeṣāṃ gṛhe samāyānti mahātmāno yadīdṛśāḥ
||57||वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः ।
येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः
brahmovāca
etasminnantare caivākāśādetya bhuvi sthitān |
sanmukhe himavāndṛṣṭvā yayau mānapurassaram
||58||एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान् ।
सन्मुखे हिमवान्दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्
kṛtāṃjalirnataskandhaḥ saptarṣīnsupraṇamya saḥ |
pūjāṃ cakāra teṣāṃ vai bahumānapurassaram
||59||कृतांजलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन्सुप्रणम्य सः ।
पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्
hitāssaptarṣayaste ca himavantannageśvaram |
gṛhītvocuḥ prasannāsyā vacanaṃ maṅgalālayam
||60||हितास्सप्तर्षयस्ते च हिमवन्तन्नगेश्वरम् ।
गृहीत्वोचुः प्रसन्नास्या वचनं मङ्गलालयम्
yathāgrataśca tānkṛtvā dhanyā mama gṛhāśramaḥ |
ityuktvāsanamānīya dadau bhaktipurassaram
||61||यथाग्रतश्च तान्कृत्वा धन्या मम गृहाश्रमः ।
इत्युक्त्वासनमानीय ददौ भक्तिपुरस्सरम्
āsaneṣūpaviṣṭeṣu tadājñaptassvayaṃ sthitaḥ |
uvāca himavām̐statra munīñjyotirmayāstadā
||62||आसनेषूपविष्टेषु तदाज्ञप्तस्स्वयं स्थितः ।
उवाच हिमवाँस्तत्र मुनीञ्ज्योतिर्मयास्तदा
himālaya uvāca
dhanyo hi kṛtakṛtyohaṃ saphalaṃ jīvita mama |
lokeṣu darśanīyohaṃ bahutīrthasamo mataḥ
||63||धन्यो हि कृतकृत्योहं सफलं जीवित मम ।
लोकेषु दर्शनीयोहं बहुतीर्थसमो मतः
yasmādbhavanto madgehamāgatā viṣṇurūpiṇaḥ |
pūrṇānāṃ bhavatāṃ kāryyaṃ kṛpaṇānāṃ gṛheṣu kim
||64||यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः ।
पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम्
tathāpi kiñcitkāryaṃ ca sadṛśaṃ sevakasya me |
kathanīyaṃ sudayayā saphalaṃ syājjanurmama
||65||तथापि किञ्चित्कार्यं च सदृशं सेवकस्य मे ।
कथनीयं सुदयया सफलं स्याज्जनुर्मम
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāntṛtīye pārvatīkhaṇḍe saptarṣyāgamanavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||