saptaṛṣivacanam
brahmovāca
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā sagaṇopi himālayaḥ |
vismito bhāryyayā śailānuvāca sa girīśvaraḥ
||1||वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा सगणोपि हिमालयः ।
विस्मितो भार्य्यया शैलानुवाच स गिरीश्वरः
himālaya uvāca
he mero girirāṭ sahya gandhamādana mandara |
maināka vindhya śailendrāssarve śṛṇuta madvacaḥ
||2||हे मेरो गिरिराट् सह्य गन्धमादन मन्दर ।
मैनाक विन्ध्य शैलेन्द्रास्सर्वे शृणुत मद्वचः
vasiṣṭho hi vadatyevaṃ kiṃ me kāryyaṃ vicāryyate |
yathā tathā ca śaṃsadhvaṃ nirṇīya manasākhilam
||3||वसिष्ठो हि वदत्येवं किं मे कार्य्यं विचार्य्यते ।
यथा तथा च शंसध्वं निर्णीय मनसाखिलम्
brahmovāca
tacchutvā vacanaṃ tasya sumerupramukhāśca te |
procurhimālayaṃ prītyā sunirṇīya mahīdharāḥ
||4||तच्छुत्वा वचनं तस्य सुमेरुप्रमुखाश्च ते ।
प्रोचुर्हिमालयं प्रीत्या सुनिर्णीय महीधराः
śailā ūcuḥ
adhunā kiṃ vimarśena kṛtaṃ kāryyaṃ tathaiva hi |
utpanneyaṃ mahābhāga devakāryārthameva hi
||5||अधुना किं विमर्शेन कृतं कार्य्यं तथैव हि ।
उत्पन्नेयं महाभाग देवकार्यार्थमेव हि
pradātavyā śivāyeti śivasyārthevatāriṇī |
anayārādhito rudro rudreṇa yadi bhāṣitā
||6||प्रदातव्या शिवायेति शिवस्यार्थेवतारिणी ।
अनयाराधितो रुद्रो रुद्रेण यदि भाषिता
brahmovāca
etacchrutvā vacasteṣāmmervādīnāṃ himācalaḥ |
suprasannatarobhūdvai jahāsa girijā hṛdi
||7||एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषाम्मेर्वादीनां हिमाचलः ।
सुप्रसन्नतरोभूद्वै जहास गिरिजा हृदि
arundhatī ca tāṃ menāṃ bodhayāmāsa kāraṇāt |
nānāvākyasamūhenetihāsairvividhairapi
||8||अरुन्धती च तां मेनां बोधयामास कारणात् ।
नानावाक्यसमूहेनेतिहासैर्विविधैरपि
atha sā menakā śailapatnī buddhvā prasannadhīḥ |
munīnarundhatīṃ śailaṃ bhojayitvā bubhoja ca
||9||अथ सा मेनका शैलपत्नी बुद्ध्वा प्रसन्नधीः ।
मुनीनरुन्धतीं शैलं भोजयित्वा बुभोज च
atha śailavaro jñānī susaṃsevya munīṃśca tām |
uvāca sāñjaliḥ prītyā prasannātmāgatabhramaḥ
||10||अथ शैलवरो ज्ञानी सुसंसेव्य मुनींश्च ताम् ।
उवाच साञ्जलिः प्रीत्या प्रसन्नात्मागतभ्रमः
himācala uvāca
saptarṣayo mahābhāgā vacaḥ śṛṇuta māmakam |
vismayo me gatassarvaśśivayoścaritaṃ śrutam
||11||सप्तर्षयो महाभागा वचः शृणुत मामकम् ।
विस्मयो मे गतस्सर्वश्शिवयोश्चरितं श्रुतम्
madīyaṃ ca śarīramvai patnī menā sutāssutā |
ṛddhissiddhiśca cānyadvai śivasyaiva na cānyathā
||12||मदीयं च शरीरम्वै पत्नी मेना सुतास्सुता ।
ऋद्धिस्सिद्धिश्च चान्यद्वै शिवस्यैव न चान्यथा
brahmovāca
ityuktvā sa tadā putrīṃ dṛṣṭvā tatsādaraṃ ca tām |
bhūṣayitvā tadaṅgāni ṛṣyutsaṃge nyaveśayet
||13||इत्युक्त्वा स तदा पुत्रीं दृष्ट्वा तत्सादरं च ताम् ।
भूषयित्वा तदङ्गानि ऋष्युत्संगे न्यवेशयेत्
uvāca ca punaḥ prītyā śailarāja ṛṣīṃstadā |
ayaṃ bhāgo mayā tasmai dātavya iti niścitam
||14||उवाच च पुनः प्रीत्या शैलराज ऋषींस्तदा ।
अयं भागो मया तस्मै दातव्य इति निश्चितम्
ṛṣaya ūcuḥ
śaṃkaro bhikṣukastetha svayaṃ dātā bhavān gire |
bhaikṣyañca pārvatī devī kimataḥ paramuttamam
||15||शंकरो भिक्षुकस्तेथ स्वयं दाता भवान् गिरे ।
भैक्ष्यञ्च पार्वती देवी किमतः परमुत्तमम्
himavan śikharāṇānte yaddhetossadṛśī gatiḥ |
dhanyastvaṃ sarvaśailānāmadhipassarvato varaḥ
||16||हिमवन् शिखराणान्ते यद्धेतोस्सदृशी गतिः ।
धन्यस्त्वं सर्वशैलानामधिपस्सर्वतो वरः
brahmovāca
evamuktvā tu kanyāyai munayo vimalāśayāḥ |
āśiṣaṃ dattavantaste śivāya sukhadā bhava
||17||एवमुक्त्वा तु कन्यायै मुनयो विमलाशयाः ।
आशिषं दत्तवन्तस्ते शिवाय सुखदा भव
spṛṣṭvā kareṇa tāṃ tatra kalyāṇaṃ te bhaviṣyati |
śuklapakṣe yathā candro varddhantāṃ tvadguṇāstathā
||18||स्पृष्ट्वा करेण तां तत्र कल्याणं ते भविष्यति ।
शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धन्तां त्वद्गुणास्तथा
ityuktvā munayassarve dattvā te giraye mudā |
puṣpāṇi phalayuktāni pratyayaṃ cakrire tadā
||19||इत्युक्त्वा मुनयस्सर्वे दत्त्वा ते गिरये मुदा ।
पुष्पाणि फलयुक्तानि प्रत्ययं चक्रिरे तदा
arundhatī tadā tatra menāṃ sā susukhī mudā |
guṇaiśca lobhayāmāsa śivasya paramā satī
||20||अरुन्धती तदा तत्र मेनां सा सुसुखी मुदा ।
गुणैश्च लोभयामास शिवस्य परमा सती
haridrākuṃkumaiśśailaśmaśrūṇi pratyamārjayat |
laukikācāramādhāya maṃgalāyanamuttamam
||21||हरिद्राकुंकुमैश्शैलश्मश्रूणि प्रत्यमार्जयत् ।
लौकिकाचारमाधाय मंगलायनमुत्तमम्
tataśca te caturthehni saṃdhāryya lagnamuttamam |
parasparaṃ ca santuṣya saṃjagmuśśivasannidhim
||22||ततश्च ते चतुर्थेह्नि संधार्य्य लग्नमुत्तमम् ।
परस्परं च सन्तुष्य संजग्मुश्शिवसन्निधिम्
tatra gatvā śivaṃ natvā stutvā vivi dhasūktibhiḥ |
ūcuḥ sarve vasiṣṭhādyā munayaḥ parameśvaram
||23||तत्र गत्वा शिवं नत्वा स्तुत्वा विवि धसूक्तिभिः ।
ऊचुः सर्वे वसिष्ठाद्या मुनयः परमेश्वरम्
ṛṣaya ūcuḥ
devadeva mahādeva parameśa mahāprabho |
śṛṇvasmadvacanaṃ prītyā yatkṛtaṃ sevakaistava
||24||देवदेव महादेव परमेश महाप्रभो ।
शृण्वस्मद्वचनं प्रीत्या यत्कृतं सेवकैस्तव
bodhito girirājaśca menā vividhasūktibhiḥ |
setihāsaṃ maheśāna prabuddhosau na saṃśayaḥ
||25||बोधितो गिरिराजश्च मेना विविधसूक्तिभिः ।
सेतिहासं महेशान प्रबुद्धोसौ न संशयः
vākyadattā girīndreṇa pārvatī te hi nānyathā |
udvāhāya pragaccha tvaṃ gaṇairdevaiśca saṃyutaḥ
||26||वाक्यदत्ता गिरीन्द्रेण पार्वती ते हि नान्यथा ।
उद्वाहाय प्रगच्छ त्वं गणैर्देवैश्च संयुतः
gaccha śīghraṃ mahādeva himācalagṛhaṃ prabho |
vivāhaya yathā rītiḥ pārvatīmātmajanmane
||27||गच्छ शीघ्रं महादेव हिमाचलगृहं प्रभो ।
विवाहय यथा रीतिः पार्वतीमात्मजन्मने
brahmovāca
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ laukikācāratatparaḥ |
prahṛṣṭātmā maheśānaḥ prahasyedamuvāca saḥ
||28||तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां लौकिकाचारतत्परः ।
प्रहृष्टात्मा महेशानः प्रहस्येदमुवाच सः
maheśa uvāca
vivāho hi mahābhāgā na dṛṣṭo na śruto mayā |
yathā purā bhavadbhistadvidhiḥ procyo viśeṣataḥ
||29||विवाहो हि महाभागा न दृष्टो न श्रुतो मया ।
यथा पुरा भवद्भिस्तद्विधिः प्रोच्यो विशेषतः
brahmovāca
tadākarṇya maheśasya laukikaṃ vacanaṃ śubham |
pratyūcuḥ prahasantaste devadevaṃ sadāśivam
||30||तदाकर्ण्य महेशस्य लौकिकं वचनं शुभम् ।
प्रत्यूचुः प्रहसन्तस्ते देवदेवं सदाशिवम्
ṛṣaya ūcuḥ
viṣṇumāhūya vai śīghraṃ sasamājaṃ viśeṣataḥ |
brahmāṇaṃ sasutaṃ prītyā tathā devaṃ śatakratum
||31||विष्णुमाहूय वै शीघ्रं ससमाजं विशेषतः ।
ब्रह्माणं ससुतं प्रीत्या तथा देवं शतक्रतुम्
tathā ṛṣigaṇānsarvān yakṣagandharvakinnarān |
siddhān vidyādharāṃścaiva tathā caivāpsarogaṇān
||32||तथा ऋषिगणान्सर्वान् यक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तथा चैवाप्सरोगणान्
etāṃścānyānprabho sarvānānaya sveha sādaram |
sarvaṃ saṃsādhayiṣyanti tvatkāryyaṃ te na saṃśayaḥ
||33||एतांश्चान्यान्प्रभो सर्वानानय स्वेह सादरम् ।
सर्वं संसाधयिष्यन्ति त्वत्कार्य्यं ते न संशयः
brahmovāca
ityuktvā sapta ṛṣayastadājñāṃ prāpya te mudā |
svadhāma prayayussarve śaṃsantaḥ śaṅkarīṃ gatim
||34||इत्युक्त्वा सप्त ऋषयस्तदाज्ञां प्राप्य ते मुदा ।
स्वधाम प्रययुस्सर्वे शंसन्तः शङ्करीं गतिम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṃḍe saptaṛṣivacanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||