pārvatīsāṃtvanaśivadevadarśanavarṇanam
brahmovāca
evaṃ tapatyāṃ pārvatyāṃ śivaprāptau munīśvara |
cirakālo vyatīyāya prādurbhūto haro na hi
||1||एवं तपत्यां पार्वत्यां शिवप्राप्तौ मुनीश्वर ।
चिरकालो व्यतीयाय प्रादुर्भूतो हरो न हि
himālayastadāgatya pārvatīṃ kṛtaniścayām |
sabhāryassasutāmātya uvāca parameśvarīm
||2||हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् ।
सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम्
himālaya uvāca
mā khidyatāṃ mahābhāge tapasānena pārvatī |
rudro na dṛśyate bāle virakto nātra saṃśayaḥ
||3||मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती ।
रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः
tvaṃ tanvī sukumārāṃgī tapasā ca vimohitā |
bhaviṣyasi na saṃdehassatyaṃ satyaṃ vadāmi te
||4||त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता ।
भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते
tasmāduttiṣṭha caihi tvaṃ svagṛhaṃ varavarṇini |
kiṃ tena tava rudreṇa yena dagdhaḥ purā smaraḥ
||5||तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि ।
किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः
ato hi nirvikāra tvāttvāmādātuṃ varāṃ harāḥ |
nāgamiṣyati deveśi taṃ kathaṃ prārthayiṣyasi
||6||अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः ।
नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि
gaganastho yathā caṃdro grahītuṃ na hi śakyate |
tathaiva durgamaṃ śaṃbhuṃ jānīhi tvamihānaghe
||7||गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते ।
तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे
brahmovāca
tathaiva menayā coktā tathā sahyādriṇā satī |
meruṇā maṃdareṇaiva mainākena tathaiva sā
||8||तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती ।
मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा
evamanyaiḥ kṣitibhaiśca krauṃcādibhiranāturā |
tathaiva girijā proktā nānāvādavidhāyibhiḥ
||9||एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा ।
तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः
brahmovāca
evaṃ proktā yadā tanvī sā sarvaistapasi sthitā |
uvāca prahasaṃtyeva himavaṃtaṃ śucismitā
||10||एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता ।
उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता
pārvatyuvāca
purā proktaṃ mayā tāta mātaḥ kiṃ vismṛtaṃ tvayā |
adhunāpi pratijñāṃ ca śṛṇudhvaṃ mama bāṃdhavāḥ
||11||पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया ।
अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः
viraktosau mahādevo yena dagdhā ruṣā smaraḥ |
taṃ toṣayāmi tapasā śaṃkaraṃ bhaktavatsalam
||12||विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः ।
तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम्
sarve bhavaṃto gacchaṃtu svaṃ svaṃ dhāma praharṣitāḥ |
bhaviṣyatyeva tuṣṭo'sau nātra kāryyā vicāraṇā |
dagdho hi madano yena yena dagdhaṃ girervanam |
tamānayiṣye cātraiva tapasā keva lena hi
||14||सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः ।
भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा ।
दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् ।
तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि
tapobalena mahatā susevyo hi sadāśivaḥ |
jānīdhvaṃ hi mahābhāgāssatyaṃ satyaṃ vadāmi vaḥ
||15||तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः ।
जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः
ābhāṣya caivaṃ girijā ca menakāṃ mainākabaṃdhuṃ pitaraṃ himālayam |
tūṣṇīṃ babhūvāśu subhāṣiṇī śivā samaṃdaraṃ parvatarājabālikā
||16||आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् ।
तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका
jagmustathoktāḥ śivayā hi parvatā yathāgatenāpi vicakṣaṇāste |
praśaṃsamānā girijā muhurmuhussuvismitā hemanageśvarādyāḥ
||17||जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते ।
प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः
gateṣu teṣu sūryeṣu sakhībhiḥ parivāritā |
tapastepe tadadhikaṃ paramārthasuniścayā |
tapasā mahatā tena taptamāsīccarācaram |
trailokyaṃ hi muniśreṣṭha sadevāsuramānuṣam
||19||गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता ।
तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ।
तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् ।
त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम्
tadā surāsurāḥ sarve yakṣakinnaracāraṇāḥ |
siddhāssādhyāśca munayo vidyādharamahoragāḥ
||20||तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः ।
सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः
saprajāpatayaścaiva guhyakāśca tathāpare |
kaṣṭāt kaṣṭataraṃ prāptāḥ kāraṇaṃ na viduḥ sma tat
||21||सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे ।
कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत्
sarve militvā śakrādyā gurumāmaṃtrya vihvalāḥ |
sumerau taptasarvāṃgā vidhiṃ māṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||22||सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः ।
सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः
tatra gatvā praṇamyāśu vihvalā naṣṭasutviṣaḥ |
ūcussarve ca saṃstūya hyaikapadyena māṃ hi te
||23||तत्र गत्वा प्रणम्याशु विह्वला नष्टसुत्विषः ।
ऊचुस्सर्वे च संस्तूय ह्यैकपद्येन मां हि ते
devā ūcuḥ
tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram |
saṃtaptamati kasmādvai na jñātaṃ kāraṇaṃ vibho
||24||त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।
संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो
tadbrūhi kāraṇaṃ brahman jñātumarhasi naḥ prabho |
dagdhabhūtatanūndevān tvatto nānyo'sti rakṣaka
||25||तद्ब्रूहि कारणं ब्रह्मन् ज्ञातुमर्हसि नः प्रभो ।
दग्धभूततनून्देवान् त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षक
brahmovāca
ityākarṇya vacasteṣāmahaṃ smṛtvā śivaṃ hṛdā |
vicārya manasā sarvaṃ girijāyāstapaḥ phalam
||26||इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा ।
विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम्
dagdhaṃ viśvamiti jñātvā taiḥ sarvairiha sādarāt |
haraye tatkathayituṃ kṣīrābdhimagamaṃ drutam
||27||दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् ।
हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम्
tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā vilasaṃtaṃ sukhāsane |
supraṇamya susaṃstūya prāvocaṃ sāṃjaliḥ suraiḥ
||28||तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने ।
सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः
trāhi trāhi mahāviṣṇo taptānnaśśaraṇāgatān |
tapasogreṇa pārvatyāstapatyāḥ parameṇa hi |
ityākarṇya vacasteṣāmasmadādi divaukasām |
śeṣāsane samāviṣṭo'smānuvāca rameśvaraḥ
||30||त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् ।
तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि ।
इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् ।
शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः
viṣṇuruvāca
jñātaṃ sarvaṃ nidānaṃ me pārvatī tapasodya vai |
yuṣmābhissahitastvadya vrajāmi parameśvaram
||31||ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै ।
युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम्
mahādevaṃ prārthayāmo girijāprāpaṇāya tam |
pāṇigrahārthamadhunā lokānāṃ svastaye'marāḥ
||32||महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् ।
पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः
varaṃ dātuṃ śivāyai hi devadeva pinākadhṛk |
yathā ceṣyati tatraiva kariṣyāmo'dhunā hi tat |
tasmādvayaṃ gamiṣyāmo yatra rudro mahāprabhuḥ |
tapasogreṇa saṃyukto'dyāste paramamaṃgalaḥ
||34||वरं दातुं शिवायै हि देवदेव पिनाकधृक् ।
यथा चेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना हि तत् ।
तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः ।
तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः
brahmovāca
viṣṇostadvacanaṃ śrutvā sarva ūcussurādayaḥ |
mahābhītā haṭhāt kruddhāddagdhukāmāt layaṃkarāt
||35||विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः ।
महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात्
devā ūcuḥ
mahābhayaṃkaraṃ kruddhaṃ kālānalasamaprabham |
na yāsyāmo vayaṃ sarve virūpākṣaṃ mahāprabham
||36||महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् ।
न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्
yathā dagdhaḥ purā tena madano duratikramaḥ |
tathaiva krodhayukto naḥ sa dhakṣyati na saṃśayaḥ
||37||यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः ।
तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः
brahmovāca
tadākarṇya vacasteṣāṃ śakrādīnāṃ rameśvaraḥ |
sāṃtvayaṃstānsurānsarvānprovāca sa harirmune
||38||तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः ।
सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने
hariruvāca
he surā madvacaḥ prītyā śṛṇutādarato'khilāḥ |
na vo dhakṣyati sa svāmī devānāṃ bhayanāśanaḥ
||39||हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः ।
न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः
tasmādbhavadbhirgaṃtavyaṃ mayā sārddhaṃ vicakṣaṇaiḥ |
śaṃbhuṃ śubhakaraṃ matvā śaraṇaṃ tasya suprabho
||40||तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः ।
शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो
śivaṃ purāṇaṃ puruṣamadhīśaṃ vareṇyarūpaṃ hi paraṃ purāṇam |
tapojuṣāṇāṃ paramātmarūpaṃ parātparaṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ
||41||शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् ।
तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः
brahmovāca
evamuktāstadā devā viṣṇunā prabhavi ṣṇunā |
jagmussarve tena saha draṣṭukāmāḥ pinākinam
||42||एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना ।
जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्
prathamaṃ śailaputryāstattapo draṣṭuṃ tadāśramam |
jagmurmārgavaśātsarve viṣṇvādyassakutūhalāḥ
||43||प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् ।
जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः
pārvatyāstu tapo dṛṣṭvā tejasā vyāpṛtāstadā |
praṇemustāṃ jagaddhātrīṃ tejorūpāṃ tapaḥ sthitām
||44||पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा ।
प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम्
praśaṃsaṃtastapastasyāssākṣātsiddhitanossurāḥ |
jagmustatra tadā te ca yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ
||45||प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः ।
जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः
tatra gatvā ca te devāstvāṃ mune praiṣayaṃstadā |
paśyato dūratastasthuḥ kāmabhasmakṛtoharāt
||46||तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा ।
पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात्
nārada tvaṃ śivasthānaṃ tadā gatvā'bhayassadā |
śivabhakto viśeṣeṇa prasannaṃ dṛṣṭavān prabhum
||47||नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा ।
शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम्
punarāgatya yatnena devānāhūya tāṃstataḥ |
nināya śaṃkarasthānaṃ tadā viṣṇvādikānmune
||48||पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः ।
निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने
atha viṣṇvādayassarve tatra gatvā śivaṃ prabhum |
dadṛśussukhamāsīnaṃ prasannaṃ bhaktavatsalam
||49||अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् ।
ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्
yogapaṭṭasthitaṃ śaṃbhuṃ gaṇaiśca parivāritam |
taporūpaṃ dadhānaṃ ca parameśvararūpiṇam
||50||योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् ।
तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्
tato viṣṇurmayānye ca surasiddhamunīśvarāḥ |
praṇamya tuṣṭuvussūktairvedopaniṣadanvitaiḥ
||51||ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः ।
प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tutīye pārvatīkhaṃḍe pārvatīsāṃtvanaśivadevadarśanavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||