kāmasaṃvādavarṇanam
brahmovāca
gateṣu teṣu deveṣu śakraḥ sasmāra vai smaram |
pīḍitastārakenātidetyena ca durātmanā
||1||गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् ।
पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
āgatastatkṣaṇātkāmassavasaṃto ratipriyaḥ |
sāvalepo yuto ratyā trailokya vijayī prabhuḥ
||2||आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः ।
सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
praṇāmaṃ ca tataḥ kṛtvā sthitvā tatpuratassmaraḥ |
mahonnatamanāstāta sāṃjaliśśakramabravīt
||3||प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः ।
महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
kāma uvāca
kiṃ kāryyaṃ te samutpannaṃ smṛto'haṃ kena hetunā |
tattvaṃ kathaya deveśa tatkartuṃ samupāgataḥ
||4||किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना ।
तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
brahmovāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya kaṃdarpasya sureśvaraḥ |
uvāca vacanaṃ prītyā yuktaṃ yuktamiti stuvan
||5||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः ।
उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
śakra uvāca
tava sādhu samārambho yanme kāryyamupasthitam |
tatkaturmudyato'si tvaṃ dhanyo'si makaradhvaja
||6||तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् ।
तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
prastutaṃ śṛṇu madvākyaṃ kathayāmi tavāgrataḥ |
madīyaṃ caiva yatkāryaṃ tvadīyaṃ tanna cānyathā
||7||प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः ।
मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
mitrāṇi mama saṃtyeva bahūni sumahāṃti ca |
paraṃ tu smara sanmitraṃ tvattulyaṃ na hi kutracit
||8||मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च ।
परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
jayārthaṃ me dvayaṃ tāta nirmitaṃ vajamuttamam |
vajraṃ ca niṣphalaṃ syādvai tvaṃ tu naiva kadācana
||9||जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् ।
वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
yato hitaṃ prajāyeta tataḥ ko nu priyaḥ paraḥ |
tasmānmitravarastvaṃ hi matkāryyaṃ kartumarhasi
||10||यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः ।
तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
mama duḥkhaṃ samutpannamasādhya cāpi kālajam |
kenāpi naiva tacchakyaṃ dūrīkartuṃ tvayā vinā
||11||मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् ।
केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
dātuḥ parīkṣā durbhikṣe raṇe śūrasya jāyate |
āpatkāle tu mitrasyāśaktau strīṇāṃ kulasya hi
||12||दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते ।
आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
vinaye saṃkaṭe prāpte'vitathasya parokṣataḥ |
susnehasya tathā tāta nānyathā satyamīritam
||13||विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः ।
सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
prāptāyāṃ vai mamāpattāvavāryāyāṃ pareṇa hi |
parīkṣā ca tvadīyā'dya mitravarya bhaviṣyati
||14||प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि ।
परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
na kevalaṃ madīyaṃ ca kāryyamasti sukhāvaham |
kiṃ tu sarvasurādīnāṃ kāryyametanna saṃśayaḥ
||15||न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् ।
किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
brahmovāca
ityetanmaghavadvākyaṃ śrutvā tu makaradhvajāḥ |
uvāca premagabhīraṃ vākyaṃ susmitapūrvakam
||16||इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः ।
उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
kāma uvāca
kimarthamitthaṃ vadasi nottaraṃ vacmyahaṃ tava |
upakṛtkṛtrimaṃ loke dṛśyate kathyate na ca
||17||किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव ।
उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
saṅkaṭe bahu yo brūte sa kiṃ kāryyaṃ kariṣyati |
tathāpi ca mahārāja kathayāmi śṛṇu prabho
||18||सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति ।
तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
padaṃ te karṣituṃ yo vai tapastapati dāruṇam |
pātayiṣyāmyahaṃ taṃ ca śatruṃ te mitra sarvathā
||19||पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् ।
पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
kṣaṇena bhraṃśayiṣyāmi kaṭākṣeṇa varastriyāḥ |
devarṣidānavādīṃśca narāṇāṃ gaṇanā na me
||20||क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः ।
देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
vajraṃ tiṣṭhatu dūre vai śastrāṇyanyānyanekaśaḥ |
kiṃ te kāryaṃ kariṣyaṃti mayi mitra upasthite
||21||वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः ।
किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
brahmāṇaṃ vā hariṃ vāpi bhraṣṭaṃ kuryyāṃ na saṃśayaḥ |
anyeṣāṃ gaṇanā nāsti pātayeyaṃ haraṃ tvapi
||22||ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः ।
अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
paṃcaiva mṛdavo bāṇāste ca puṣpamayā mama |
cāpastridhā puṣpamayaśśiṃjinī bhramarārjjitā |
balaṃ sudayitā me hi vasaṃtaḥ sacivassmṛtaḥ
||23||पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम ।
चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता ।
बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
ahaṃ pañcabalodevā mitraṃ mama sudhānidhiḥ
||24||अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
senādhipaśca śṛṃgāro hāvabhāvāśca sainikāḥ |
sarve me mṛdavaḥ śakra ahaṃ cāpi tathāvidhaḥ
||25||सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः ।
सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
yadyena pūryate kāryyaṃ dhīmāṃstattena yojayet |
mama yogyaṃ tu yatkāryyaṃ sarvaṃ tanme niyojaya
||26||यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् ।
मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
brahmovāca
ityevaṃ tu vacastasya śrutvā śakrassuharṣitaḥ |
uvāca praṇamanvācā kāmaṃ kāṃtāsukhāvaham
||27||इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः ।
उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
śakra uvāca
yatkāryyaṃ manasoddiṣṭaṃ mayā tāta manobhava |
karttuṃ tattvaṃ samartho'si nānyasmāttasyasambhavaḥ
||28||यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव ।
कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
śṛṇu kāma pravakṣyāmi yathārthaṃ mitrasattama |
yadarthe ca spṛhā jātā tava cādya manobhava
||29||शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम ।
यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
tārakākhyo mahādaityo brahmaṇo varamadbhutam |
abhūdajeyassaṃprāpya sarveṣāmapi duḥkhadaḥ
||30||तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् ।
अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
tena saṃpīḍyate loko naṣṭā dharmā hyanekaśaḥ |
duḥkhitā nirjarāssarve ṛṣayaśca tathākhilāḥ
||31||तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः ।
दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
devaiśca sakalaistena kṛtaṃ yuddhaṃ yathābalam |
sarveṣāṃ cāyudhānyatra viphalānyabhavanpurā
||32||देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् ।
सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
bhagnaḥ pāśo jaleśasya hariṃ cakraṃ sudarśanam |
tatkuṇṭhitamabhūttasya kaṇṭhe kṣiptaṃ ca viṣṇunā
||33||भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् ।
तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
etasya maraṇaṃ proktaṃ prajeśena durātmanaḥ |
śambhorvīryodbhavādbālānmahāyogīśvarasya hi
||34||एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः ।
शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
etatkāryyaṃ tvayā sādhu kartavyaṃ suprayatnataḥ |
tatassyānmitravaryyāti devānāṃ naḥ paraṃ sukham
||35||एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः ।
ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
mamāpi vihitaṃ tasmātsarvalokasukhāvaham |
mitradharmaṃ hṛdi smṛtvā kartumarhasi sāṃpratam
||36||ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् ।
मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
śaṃbhussa girirāje hi tapaḥ paramamāsthitaḥ |
sa prabhurnāpi kāmena svataṃtraḥ parameśvaraḥ
||37||शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः ।
स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
tatsamīpe ca devātha pārvatī svasakhīyutā |
sevamānā tiṣṭhatīti pitrājñaptā mayā śrutam
||38||तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता ।
सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
yathā tasyāṃ rucistasya śivasya niyatātmanaḥ |
jāyate nitarāṃ māra tathā kāryaṃ tvayā dhruvam
||39||यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः ।
जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
iti kṛtvā kṛtī syāstvaṃ sarvaṃ duḥkhaṃ vinaṃkṣyati |
loke sthāyī pratāpaste bhaviṣyati na cānyathā
||40||इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति ।
लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
brahmovāca
ityuktasya tu kāmo hi praphullamukhapaṃkaja |
premṇovāceti deveśaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ
||41||इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज ।
प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
ityuktvā vacanaṃ tasmai tathetyomiti tadvacaḥ |
agrahīttarasā kāmaḥ śivamāyāvimohitaḥ
||42||इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः ।
अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
yatra yogīśvarassākṣāttapyate paramaṃ tapaḥ |
jagāma tatra suprītassadārassavasaṃtakaḥ
||43||यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः ।
जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe śakra kāmasaṃvādavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||