pārvatījanmavarṇanam
brahmovāca
atha saṃsmaraturbhaktyā dampatī tau bhavāmbikām |
prasūtihetave tatra devakāryārthamādarāt
||1||अथ संस्मरतुर्भक्त्या दम्पती तौ भवाम्बिकाम् ।
प्रसूतिहेतवे तत्र देवकार्यार्थमादरात्
tatassā caṇḍikā yogāttyaktadehā purā pituḥ |
īhayā bhatituṃ bhūyassamaicchadriridārataḥ
||2||ततस्सा चण्डिका योगात्त्यक्तदेहा पुरा पितुः ।
ईहया भतितुं भूयस्समैच्छद्रिरिदारतः
satyaṃ vidhātuṃ svavacaḥ prasannākhilakāmadā |
pūrṇāṃśācchailacitte sā viveśātha maheśvarī
||3||सत्यं विधातुं स्ववचः प्रसन्नाखिलकामदा ।
पूर्णांशाच्छैलचित्ते सा विवेशाथ महेश्वरी
virarāja tatassotipramadopūrvasudyutiḥ |
hutāśana ivādhṛṣyastejorāśirmahāmanāḥ
||4||विरराज ततस्सोतिप्रमदोपूर्वसुद्युतिः ।
हुताशन इवाधृष्यस्तेजोराशिर्महामनाः
tato girissvapriyāyāṃ paripūrṇaṃ śivāṃśakam |
samādhimatvātsamaye samadhatta suśaṃkare
||5||ततो गिरिस्स्वप्रियायां परिपूर्णं शिवांशकम् ।
समाधिमत्वात्समये समधत्त सुशंकरे
samadhatta gireḥ patnī garbhaṃ devyāḥ prasādataḥ |
citte sthitāyāḥ karuṇākarāyāḥ sukhadaṃ gireḥ
||6||समधत्त गिरेः पत्नी गर्भं देव्याः प्रसादतः ।
चित्ते स्थितायाः करुणाकरायाः सुखदं गिरेः
giripriyā sarvajagannivāsāsaṃśrayādhikam |
vireje sutarāṃ menā tejomaṇḍalagā sadā
||7||गिरिप्रिया सर्वजगन्निवासासंश्रयाधिकम् ।
विरेजे सुतरां मेना तेजोमण्डलगा सदा
sukhodayaṃ svabhartuśca menā dauhṛdalakṣaṇam |
dadhau nidānandevānāmānandasyepsitaṃ śubham
||8||सुखोदयं स्वभर्तुश्च मेना दौहृदलक्षणम् ।
दधौ निदानन्देवानामानन्दस्येप्सितं शुभम्
deha sādādasaṃpūrṇabhūṣaṇā lodhrasaṃmukhā |
svalpabhendukṣaye kālaṃ viceṣyarkṣā vibhāvarī
||9||देह सादादसंपूर्णभूषणा लोध्रसंमुखा ।
स्वल्पभेन्दुक्षये कालं विचेष्यर्क्षा विभावरी
tadānanaṃ mṛtsurabhināyaṃ tṛptiṃ girīśvaraḥ |
mune rahasyupāghrāya premādhikyaṃ babhūva tat
||10||तदाननं मृत्सुरभिनायं तृप्तिं गिरीश्वरः ।
मुने रहस्युपाघ्राय प्रेमाधिक्यं बभूव तत्
menā spṛhāvatī keṣu na me śaṃsati vastuṣu |
kiṃcidiṣṭaṃ hriyāpṛcchadanuvelaṃ sakhī giriḥ
||11||मेना स्पृहावती केषु न मे शंसति वस्तुषु ।
किंचिदिष्टं ह्रियापृच्छदनुवेलं सखी गिरिः
upetya dauhadaṃ śalyaṃ yadvavre'paśyadāśu tat |
ānītaṃ neṣṭamasyāddhā nāsādhyaṃ tridivai'pi hi
||12||उपेत्य दौहदं शल्यं यद्वव्रेऽपश्यदाशु तत् ।
आनीतं नेष्टमस्याद्धा नासाध्यं त्रिदिवैऽपि हि
pracīyamānāvayavā nistīrya dohadavyathām |
reje menā bālalatā naddhapatrādhikā yathā
||13||प्रचीयमानावयवा निस्तीर्य दोहदव्यथाम् ।
रेजे मेना बाललता नद्धपत्राधिका यथा
girissagarbhāṃ mahiṣīmamaṃsta dharaṇīmiva |
nidhānagarbhāmabhyantarlīnavahniṃ śamīmiva
||14||गिरिस्सगर्भां महिषीममंस्त धरणीमिव ।
निधानगर्भामभ्यन्तर्लीनवह्निं शमीमिव
priyāprīteśca manasaḥ svārjitadraviṇasya ca |
samunnataiḥ śruteḥ prājñaḥ kriyāścakre yathocitāḥ
||15||प्रियाप्रीतेश्च मनसः स्वार्जितद्रविणस्य च ।
समुन्नतैः श्रुतेः प्राज्ञः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः
dadarśa kāle menāṃ sa pratītaḥ prasavonmukhīm |
abhritāṃ ca divaṃ garbhagṛhe bhiṣagadhiṣṭhite
||16||ददर्श काले मेनां स प्रतीतः प्रसवोन्मुखीम् ।
अभ्रितां च दिवं गर्भगृहे भिषगधिष्ठिते
dṛṣṭvā priyāṃ śubhāṅgī vai mumodātigirīśvaraḥ |
garbhasthajagadambāṃ hi mahātejovatīntadā
||17||दृष्ट्वा प्रियां शुभाङ्गी वै मुमोदातिगिरीश्वरः ।
गर्भस्थजगदम्बां हि महातेजोवतीन्तदा
tasminnavasare devā mune viṣṇvādayastathā |
munayaśca samāgamya garbhasthāṃ tuṣṭuvuśśivām
||18||तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयस्तथा ।
मुनयश्च समागम्य गर्भस्थां तुष्टुवुश्शिवाम्
devā ūcuḥ
durge jaya jaya prājñe jagadamba maheśvari |
satyavrate satyapare trisatye satyarūpiṇī
||19||दुर्गे जय जय प्राज्ञे जगदम्ब महेश्वरि ।
सत्यव्रते सत्यपरे त्रिसत्ये सत्यरूपिणी
satyasthe satyasuprīte satyayone ca satyataḥ |
satyasatye satyanetre prapannāḥ śaraṇaṃ ca te
||20||सत्यस्थे सत्यसुप्रीते सत्ययोने च सत्यतः ।
सत्यसत्ये सत्यनेत्रे प्रपन्नाः शरणं च ते
śivapriye maheśāni devaduḥkhakṣayaṃkari |
trailokyamātā śarvāṇī vyāpinī bhaktavatsalā
||21||शिवप्रिये महेशानि देवदुःखक्षयंकरि ।
त्रैलोक्यमाता शर्वाणी व्यापिनी भक्तवत्सला
āvirbhūya trilokeśi devakāryaṃ kuruṣva ha |
sanāthāḥ kṛpayā te hi vayaṃ sarve maheśvari
||22||आविर्भूय त्रिलोकेशि देवकार्यं कुरुष्व ह ।
सनाथाः कृपया ते हि वयं सर्वे महेश्वरि
tvattaḥ sarve ca sukhino labhante sukhamuttamam |
tvāmvinā na hi kiṃcidvai śobhate tribhaveṣvapi
||23||त्वत्तः सर्वे च सुखिनो लभन्ते सुखमुत्तमम् ।
त्वाम्विना न हि किंचिद्वै शोभते त्रिभवेष्वपि
brahmovāca
itthaṃ kṛtvā maheśānyā garbhasthāyā bahustutim |
prasannamanaso devāssvaṃ svaṃ dhāma yayustadā
||24||इत्थं कृत्वा महेशान्या गर्भस्थाया बहुस्तुतिम् ।
प्रसन्नमनसो देवास्स्वं स्वं धाम ययुस्तदा
vyatīte navame māse daśame māsi pūrṇataḥ |
garbhasthāyā gatindradhre kālikā jagadambikā
||25||व्यतीते नवमे मासे दशमे मासि पूर्णतः ।
गर्भस्थाया गतिन्द्रध्रे कालिका जगदम्बिका
tadā susamayaścāsīcchāntabhagrahatārakaḥ |
nabhaḥ prasannatāṃ yātaṃ prakāśassarvadikṣu hi
||26||तदा सुसमयश्चासीच्छान्तभग्रहतारकः ।
नभः प्रसन्नतां यातं प्रकाशस्सर्वदिक्षु हि
mahī maṃgalabhūyiṣṭhā savanagrāmasāgarā |
sarassravantīvāpīṣu puphulluḥ paṃkajāni vai
||27||मही मंगलभूयिष्ठा सवनग्रामसागरा ।
सरस्स्रवन्तीवापीषु पुफुल्लुः पंकजानि वै
vavuśca vividhā vātāssukhasparśā munīśvara |
mumudussādhavassarve'satānduḥkhamabhūddrutam
||28||ववुश्च विविधा वातास्सुखस्पर्शा मुनीश्वर ।
मुमुदुस्साधवस्सर्वेऽसतान्दुःखमभूद्द्रुतम्
dundubhīnvādayāmāsurnabhasyāgatya nirjarāḥ |
puṣpavṛṣṭirabhūttatra jagurgandharvasattamāḥ
||29||दुन्दुभीन्वादयामासुर्नभस्यागत्य निर्जराः ।
पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र जगुर्गन्धर्वसत्तमाः
vidyādharastriyo vyomni nanṛtuścāpsarāstathā |
tadotsavo mahānāsīddevādīnāṃ nabhaḥsthale
||30||विद्याधरस्त्रियो व्योम्नि ननृतुश्चाप्सरास्तथा ।
तदोत्सवो महानासीद्देवादीनां नभःस्थले
tasminnavasare devī pūrvaśaktiśśivā satī |
āvirbabhūva purato menāyā nijarūpataḥ
||31||तस्मिन्नवसरे देवी पूर्वशक्तिश्शिवा सती ।
आविर्बभूव पुरतो मेनाया निजरूपतः
vasaṃtartau madhau māse navamyāṃ mṛgadhiṣṇyake |
arddharātre samutpannā gaṃgeva śaśimaṇḍalāt
||32||वसंतर्तौ मधौ मासे नवम्यां मृगधिष्ण्यके ।
अर्द्धरात्रे समुत्पन्ना गंगेव शशिमण्डलात्
samaye tatsvarūpeṇa menakā jaṭharācchivā |
samudbhūya samutpannā sā lakṣmīriva sāgarāt
||33||समये तत्स्वरूपेण मेनका जठराच्छिवा ।
समुद्भूय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्
tatastasyāṃ tu jātāyāṃ prasanno'bhūttadā bhavaḥ |
anukūlo vavau vāyurgambhīro gaṃdhayukśubhaḥ
||34||ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्नोऽभूत्तदा भवः ।
अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गंधयुक्शुभः
babhūva puṣpavṛṣṭiśca toyavṛṣṭi purassaram |
jajvaluścāgnayaḥ śāntā jagarjuśca tadā ghanāḥ
||35||बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टि पुरस्सरम् ।
जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च तदा घनाः
tasyāṃ tu jāyamānāyāṃ sarvasvaṃ samapadyata |
himavannagare tatra sarva duḥkhaṃ kṣayaṃ gatam
||36||तस्यां तु जायमानायां सर्वस्वं समपद्यत ।
हिमवन्नगरे तत्र सर्व दुःखं क्षयं गतम्
tasminnavasare tatra viṣṇvādyāssakalāssurāḥ |
ājagmuḥ sukhinaḥ prītyā dadṛśurjagadambikām
||37||तस्मिन्नवसरे तत्र विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः ।
आजग्मुः सुखिनः प्रीत्या ददृशुर्जगदम्बिकाम्
tuṣṭuvustāṃ śivāmambāṃ kālikāṃ śivakāminīm |
divyārūpāṃ mahāmāyāṃ śivalokanivāsinīm
||38||तुष्टुवुस्तां शिवामम्बां कालिकां शिवकामिनीम् ।
दिव्यारूपां महामायां शिवलोकनिवासिनीम्
devā ūcuḥ
jagadamba mahādevi sarvasiddhividhāyini |
devakāryakarī tvaṃ hi sadātastvāṃ namāmahe
||39||जगदम्ब महादेवि सर्वसिद्धिविधायिनि ।
देवकार्यकरी त्वं हि सदातस्त्वां नमामहे
sarvathā kuru kalyāṇaṃ devānāṃ bhaktavatsale |
menāmanorathaḥ pūrṇaḥ kṛtaḥ kuru harasya ca
||40||सर्वथा कुरु कल्याणं देवानां भक्तवत्सले ।
मेनामनोरथः पूर्णः कृतः कुरु हरस्य च
brahmovāca
itthaṃ stutvā śivāṃ devīṃ viṣṇvādyā supraṇamya tām |
svaṃsvaṃ dhāma yayuḥ prītāśśaṃsantastadgatiṃ parām
||41||इत्थं स्तुत्वा शिवां देवीं विष्ण्वाद्या सुप्रणम्य ताम् ।
स्वंस्वं धाम ययुः प्रीताश्शंसन्तस्तद्गतिं पराम्
tāntu dṛṣṭvā tathā jātāṃ nīlotpaladalaprabhāma |
śyāmā sā menakā devī mudamāpāti nārada
||42||तान्तु दृष्ट्वा तथा जातां नीलोत्पलदलप्रभाम ।
श्यामा सा मेनका देवी मुदमापाति नारद
divyarūpaṃ vilokyānu jñānamāpa giripriyā |
vijñāya parameśānīṃ tuṣṭāvātipraharṣitā
||43||दिव्यरूपं विलोक्यानु ज्ञानमाप गिरिप्रिया ।
विज्ञाय परमेशानीं तुष्टावातिप्रहर्षिता
menovāca
jagadamba maheśāni kṛtātikaruṇā tvayā |
āvirbhūtā mama puro vilasantī yadambike
||44||जगदम्ब महेशानि कृतातिकरुणा त्वया ।
आविर्भूता मम पुरो विलसन्ती यदम्बिके
tvamādyā sarvaśaktīnāṃ trilokajananī śive |
śivapriyā sadā devī sarvadevastutā parā
||45||त्वमाद्या सर्वशक्तीनां त्रिलोकजननी शिवे ।
शिवप्रिया सदा देवी सर्वदेवस्तुता परा
kṛpāṃ kuru maheśāni mama dhyānasthitā bhava |
etadrūpeṇa pratyakṣaṃ rūpaṃ dhehi sutāsamam
||46||कृपां कुरु महेशानि मम ध्यानस्थिता भव ।
एतद्रूपेण प्रत्यक्षं रूपं धेहि सुतासमम्
brahmovāca
ityākarṇya vacastasyā menāyā bhūdharastriyāḥ |
pratyuvāca śivā devī suprasavāmaaripriyām
||47||इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मेनाया भूधरस्त्रियाः ।
प्रत्युवाच शिवा देवी सुप्रसवामअरिप्रियाम्
devyuvāca
he mene tvaṃ purā māṃ ca susevitavatī ratā |
tvadbhaktyā suprasannāhaṃ varandātuṃ gatāntikam
||48||हे मेने त्वं पुरा मां च सुसेवितवती रता ।
त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाहं वरन्दातुं गतान्तिकम्
varaṃ brūhīti madvāṇīṃ śrutvā te tadvaro vṛtaḥ |
sutā bhava mahādevī sā me devahitaṃ kuru
||49||वरं ब्रूहीति मद्वाणीं श्रुत्वा ते तद्वरो वृतः ।
सुता भव महादेवी सा मे देवहितं कुरु
tathā dattvā varaṃ te'haṃ gatā svampadamādarāt |
samayaṃ prāpya tanayā bhavante girikāmini
||50||तथा दत्त्वा वरं तेऽहं गता स्वम्पदमादरात् ।
समयं प्राप्य तनया भवन्ते गिरिकामिनि
divyarūpaṃ dhṛtaṃ medya yatte matsmaraṇaṃ bhavet |
anyathā martyabhāvena tavājñānaṃ bhavenmayi
||51||दिव्यरूपं धृतं मेद्य यत्ते मत्स्मरणं भवेत् ।
अन्यथा मर्त्यभावेन तवाज्ञानं भवेन्मयि
yuvāṃ māṃ putribhāvena divyabhāvena vā sakṛt |
cintayantau kṛtasnehau yātāsstho madgatimparām
||52||युवां मां पुत्रिभावेन दिव्यभावेन वा सकृत् ।
चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यातास्स्थो मद्गतिम्पराम्
devakāryaṃ kariṣyāmi līlāṃ kṛtvā dbhutāṃ kṣitau |
śambhupatnī bhaviṣyāmi tārayiṣyāmi sajjanān
||53||देवकार्यं करिष्यामि लीलां कृत्वा द्भुतां क्षितौ ।
शम्भुपत्नी भविष्यामि तारयिष्यामि सज्जनान्
brahmovāca
ityuktvāsīcchivā tūṣṇīmambikā svāttmamāyayā |
paśyantyāṃ mātari prītyā sadyo''bhūttanayā tanuḥ
||54||इत्युक्त्वासीच्छिवा तूष्णीमम्बिका स्वात्त्ममायया ।
पश्यन्त्यां मातरि प्रीत्या सद्योऽऽभूत्तनया तनुः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe pārvatījanmavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ || 6 ||