brahmaviṣṇusaṃvādaḥ
nārada uvāca
brahman vidhe mahābhāga dhanyastvaṃ śivasaktadhīḥ |
kathitaṃ sucaritraṃ te śaṃkarasya parātmanaḥ
||1||ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः ।
कथितं सुचरित्रं ते शंकरस्य परात्मनः
nijāśrame gate kāme sagaṇe saratau tataḥ |
kimāsītkimakārṣīstvaṃ taścaritraṃ vadādhunā
||2||निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः ।
किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना
brahmovāca
śṛṇu nārada suprītyā caritraṃ śaśimaulinaḥ |
yasya śravaṇamātreṇa nirvikāro bhavennaraḥ
||3||शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः ।
यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः
nijāśramaṃ gate kāme parivārasamanvite |
yadbabhūva tadā jātaṃ taccaritraṃ nibodha me
||4||निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते ।
यद्बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे
naṣṭobhūnnārada mado vismayo'bhūcca me hṛdi |
nirānaṃdasya ca mune'pūrṇo nijamanorathe
||5||नष्टोभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि ।
निरानंदस्य च मुनेऽपूर्णो निजमनोरथे
aśocaṃ bahudhā citte gṛhṇīyātsa kathaṃ striyam |
nirvikārī jitātmā sa śaṃkaro yogatatparaḥ
||6||अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् ।
निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः
itthaṃ vicārya bahudhā tadāhaṃ vimado mune |
hariṃ taṃ so'smaraṃ bhaktyā śivātmānaṃ svadehadam
||7||इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने ।
हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम्
astavaṃ ca śubhastotrairdīnavākyasamanvitaiḥ |
tacchrutvā bhagavānāśu babhūvāvirhi me purā
||8||अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः ।
तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा
caturbhujoraviṃdākṣaḥ śaṃravavārja gadādharaḥ |
lasatpīta paṭaśśyāmatanurbhaktapriyo hariḥ
||9||चतुर्भुजोरविंदाक्षः शंरववार्ज गदाधरः ।
लसत्पीत पटश्श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः
taṃ dṛṣṭvā tādṛśamahaṃ suśaraṇyaṃ muhurmuhuḥ |
astavaṃ ca punaḥ premṇā bāṣpagadgadayā girā
||10||तं दृष्ट्वा तादृशमहं सुशरण्यं मुहुर्मुहुः ।
अस्तवं च पुनः प्रेम्णा बाष्पगद्गदया गिरा
harirākarṇya tatstotraṃ suprasanna uvāca mām |
duḥkhahā nijabhaktānāṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatam
||11||हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् ।
दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम्
hariruvāca
vidhe brahman mahāprājña dhanyastvaṃ lokakāraka |
kimarthaṃ smaraṇaṃ me'dya kṛtaṃ ca kriyate nutiḥ
||12||विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक ।
किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः
kiṃ jātaṃ te mahadduḥkhaṃ madagre tadvadādhunā |
śamayiṣyāmi tatsarvaṃ nātra kāryyā vicāraṇā
||13||किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना ।
शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्य्या विचारणा
brahmovāca
iti viṣṇorvacaśśrutvā kiṃciducchavasitānanaḥ |
avoca vacanaṃ viṣṇuṃ praṇamya sukṛtāṃjaliḥ
||14||इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा किंचिदुच्छवसिताननः ।
अवोच वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृतांजलिः
brahmovāca
devadeva ramānātha madvārtāṃ śṛṇu mānada |
śrutvā ca karuṇāṃ kṛtvā hara duḥkhaṃ kamāvaha
||15||देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद ।
श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह
rudrasaṃmohanārthaṃ hi kāmaṃ preṣitavānaham |
parivārayutaṃ viṣṇo samāramadhubāṃdhavam
||16||रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् ।
परिवारयुतं विष्णो समारमधुबांधवम्
cakruste vividhopāyān niṣphalā abhavaṃśca te |
abhavattasya saṃmoho yoginassamadarśinaḥ
||17||चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते ।
अभवत्तस्य संमोहो योगिनस्समदर्शिनः
ityākarṇya vaco me sa harirmāṃ prāha vismitaḥ |
vijñātākhiladajñānī śivatattvaviśāradaḥ
||18||इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः ।
विज्ञाताखिलदज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः
viṣṇuruvāca
kasmāddhetoriti matistava jātā pitāmaha |
sarvaṃ vicārya sudhiyā brahman satyaṃ hi tadvada
||19||कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह ।
सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद
brahmovāca
śṛṇu tāta caritraṃ tat tava māyā vimohinī |
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ sukhaduḥkhāditatparam
||20||शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी ।
तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम्
yayaiva preṣitaścāhaṃ pāpaṃ kartuṃ samudyataḥ |
āsaṃ tacchṛṇu deveśa vadāmi tava śāsanāt
||21||ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः ।
आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात्
sṛṣṭiprāraṃbhasamaye daśa putrā hi jajñire |
dakṣādyāstanayā caikā vāgbhavāpyatisundarī
||22||सृष्टिप्रारंभसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे ।
दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी
dharmo vakṣaḥsthalātkāmo manasonyopi dehataḥ |
jātāstatra sutāṃ dṛṣṭvā mama moho bhavaddhare
||23||धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोन्योपि देहतः ।
जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहो भवद्धरे
kudṛṣṭyā tāṃ samadrākṣa tava māyāvimohitaḥ |
tatkṣaṇāddhara āgatya māmanindatsutānapi
||24||कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष तव मायाविमोहितः ।
तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि
dhikkāraṃ kṛtavān sarvānnijaṃ matvā paraprabhum |
jñāninaṃ yoginaṃ nāthābhoginaṃ vijitendriyam
||25||धिक्कारं कृतवान् सर्वान्निजं मत्वा परप्रभुम् ।
ज्ञानिनं योगिनं नाथाभोगिनं विजितेन्द्रियम्
putro bhūtvā mama hare'nindanmāṃ ca samakṣataḥ |
iti duḥkhaṃ mahanme hi taduktaṃ tava sannidhau
||26||पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः ।
इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ
gṛhṇīyādyadi patnīṃ sa syāṃ sukhī naṣṭaduḥkhadhī |
etadarthaṃ samāyātuśśaraṇaṃ tava keśava
||27||गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधी ।
एतदर्थं समायातुश्शरणं तव केशव
brahmovāca
ityākarṇya vaco me hi brahmaṇo madhusūdanaḥ |
vihasya māṃ drutaṃ prāha harṣayanbhavakārakam
||28||इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः ।
विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम्
viṣṇuruvāca
vidhe śṛṇu hi madvākyaṃ sarvaṃ bhramanivāraṇam |
sarvaṃ vedāgamādīnāṃ saṃmataṃ paramārthataḥ
||29||विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् ।
सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः
mahāmūḍhamatiścādya saṃjātosi kathaṃ vidhe |
vedavaktāpi nikhilalokakarttā hi durmatiḥ
||30||महामूढमतिश्चाद्य संजातोसि कथं विधे ।
वेदवक्तापि निखिललोककर्त्ता हि दुर्मतिः
jaḍatāṃ tyaja mandātman kuru tvaṃ nedṛśīṃ matim |
kiṃ bruvaṃtyakhilā vedāḥ stutyā tatsmara saddhiyā
||31||जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् ।
किं ब्रुवंत्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया
rudraṃ jānāsi durbuddhe svasutaṃ parameśvaram |
vedavaktāpi vijñānaṃ vismṛtaṃ tekhilaṃ vidhe
||32||रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् ।
वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेखिलं विधे
śaṃkaraṃ surasāmānyaṃ matvā drohaṃ karoṣi hi |
subuddhirvigatā tedyāvirbhūtā kumatistathā
||33||शंकरं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि ।
सुबुद्धिर्विगता तेद्याविर्भूता कुमतिस्तथा
tattvasiddhāṃtamākhyātaṃ śṛṇu sadbuddhimāvaha |
yathārthaṃ nigamākhyātaṃ nirṇīya bhavakārakam
||34||तत्त्वसिद्धांतमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह ।
यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम्
śivassarvasvakartā hi bhartā hartā parātparaḥ |
parabrahma pareśaśca nirguṇo nitya eva ca
||35||शिवस्सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः ।
परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च
anirdeśyo nirvikārī paramātmā'dvayo'cyutaḥ |
anaṃtoṃtakaraḥ svāmī vyāpakaḥ parameśvaraḥ
||36||अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्माऽद्वयोऽच्युतः ।
अनंतोंतकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः
sṛṣṭisthitivināśānāṃ karttā triguṇabhāgvibhuḥ |
brahmaviṣṇumaheśākhyo rajassattva tamaḥparaḥ
||37||सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्ता त्रिगुणभाग्विभुः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजस्सत्त्व तमःपरः
māyābhinno nirīhaśca māyo māyāviśāradaḥ |
saguṇopi svataṃtraśca nijānaṃdo vikalpakaḥ
||38||मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः ।
सगुणोपि स्वतंत्रश्च निजानंदो विकल्पकः
ātmā rāmo hi nirdvandvo bhaktādhīnassuvigrahaḥ |
yogī yogarato nityaṃ yogamārgapradarśakaḥ
||39||आत्मा रामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनस्सुविग्रहः ।
योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः
garvāpahārī lokeśassarvadā dīnavatsalaḥ |
etādṛśo hi yaḥ svāmī svaputraṃ manyase hi tam
||40||गर्वापहारी लोकेशस्सर्वदा दीनवत्सलः ।
एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम्
īdṛśaṃ tyaja kujñānaṃ śaraṇaṃ vraja tasya vai |
bhaja sarvātmanā śambhuṃ santuṣṭaśśaṃ vidhāsyati
||41||ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै ।
भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टश्शं विधास्यति
gṛhṇīyācchaṃkaraḥ patnīṃ vicāro hṛdi cettava |
śivāmuddiśya sutapaḥ kuru brahman śivaṃ smaran
||42||गृह्णीयाच्छंकरः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव ।
शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन्
kuru dhyānaṃ śivāyātsvaṃ kāmamuddiśya taṃ hṛdi |
sā cetprasannā deveśī sarvaṃ kāryaṃ vidhāsyati
||43||कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि ।
सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति
kṛtvāvatāraṃ saguṇā yadi syānmānuṣī śivā |
kasyacittanayā loke sā tatpatnī bhaveddhruvam
||44||कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा ।
कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद्ध्रुवम्
dakṣamājñāpaya brahman tapaḥ kuryyātprayatnataḥ |
tāmutpādayituṃ patnīṃ śivārthaṃ bhaktitatsvataḥ
||45||दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः ।
तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितत्स्वतः
bhaktādhīnau ca tau tāta suvijñeyau śivāśivau |
svecchayā saguṇau jātau parabrahmasvarūpiṇau
||46||भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ ।
स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ
brahmovāca
ityuktvā tatkṣaṇaṃ meśaśśivaṃ sasmāra svaprabhum |
kṛpayā tasya saṃprāpya jñānamūce ca māṃ tataḥ
||47||इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशश्शिवं सस्मार स्वप्रभुम् ।
कृपया तस्य संप्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः
viṣṇuruvāca
vidhe smara puroktaṃ yadvacanaṃ śaṃkareṇa ca |
prārthitena yadāvābhyāmutpannābhyāṃ tadicchayā
||48||विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शंकरेण च ।
प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया
vismṛtaṃ tava tatsarvaṃ dhanyā yā śāṃbhavī parā |
tayā saṃmohitaṃ sarvaṃ durvijñeyā śivaṃ vinā
||49||विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शांभवी परा ।
तया संमोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना
yadā hi saguṇo jātassvecchayā nirguṇaśśivaḥ |
māmutpādya tatastvāṃ ca svaśaktyā suvihārakṛt
||50||यदा हि सगुणो जातस्स्वेच्छया निर्गुणश्शिवः ।
मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत्
upādideśa tvāṃ śambhussṛṣṭikāryaṃ tadā prabhuḥ |
tatpālanaṃ ca māṃ brahman somassūtikaro'vyayaḥ
||51||उपादिदेश त्वां शम्भुस्सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः ।
तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमस्सूतिकरोऽव्ययः
tadā vāṃ veśma saṃprāptau sāṃjalī natamastakau |
bhava tvamapi sarveśo'vatārī guṇarūpadhṛk
||52||तदा वां वेश्म संप्राप्तौ सांजली नतमस्तकौ ।
भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक्
ityuktaḥ prāha sa svāmī vihasya karuṇānvitaḥ |
divamudvīkṣya suprītyā nānālīlāviśāradaḥ
||53||इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः ।
दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः
madrūpaṃ paramaṃ viṣṇo īdṛśaṃ hyaṃgato vidheḥ |
prakaṭībhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ
||54||मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यंगतो विधेः ।
प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
pūrṇarūpassa me pūjyassadā vāṃ sarvakāmakṛt |
layakarttā guṇādhyakṣo nirviśeṣaḥ suyogakṛt
||55||पूर्णरूपस्स मे पूज्यस्सदा वां सर्वकामकृत् ।
लयकर्त्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत्
tridevā api me rūpaṃ haraḥ pūrṇo viśeṣataḥ |
umāyā api rūpāṇi bhaviṣyaṃti tridhā sutāḥ
||56||त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः ।
उमाया अपि रूपाणि भविष्यंति त्रिधा सुताः
lakṣmīrnāma hareḥ patnī brahmapatnī sarasvatī |
pūrṇarūpā satī nāma rudrapatnī bhaviṣyati
||57||लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती ।
पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति
viṣṇuruvāca
ityuktvāṃtarhito jātaḥ kṛpāṃ kṛtvā maheśvaraḥ |
abhūtāṃ sukhināvāvāṃ svasvakāryaparāyaṇau
||58||इत्युक्त्वांतर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः ।
अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ
samayaṃ prāpya sastrīkāvāvāṃ brahmanna śaṃkaraḥ |
avatīrṇassvayaṃ rudranāmā kailāsasaṃśrayaḥ
||59||समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शंकरः ।
अवतीर्णस्स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः
avatīrṇā śivā syātsā satīnāma prajeśvara |
tadutpādanahetorhi yatnotaḥ kārya eva vai
||60||अवतीर्णा शिवा स्यात्सा सतीनाम प्रजेश्वर ।
तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोतः कार्य एव वै
ityuktvāṃtardadhe viṣṇuḥ kṛtvā sa karuṇāṃ param |
prāpnuvaṃ pramudaṃ cātha hyadhikaṃ gatamatsaraḥ
||61||इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां परम् ।
प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasahitāyāṃ dvitīye satīkhaṇḍe brahmaviṣṇusaṃvādo nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||