viṣṇuvākyavarṇanam
dakṣa uvāca
devadeva hare viṣṇo dīnabaṃdho kṛpānidhe |
mama rakṣā vidhātavyā bhavatā sādhvarasya ca
||1||देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे ।
मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च
rakṣakastvaṃ makhasyaiva makhakarmā makhātmakaḥ |
kṛpā vidheyā yajñasya bhaṃgo bhavatu na prabho
||2||रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः ।
कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो
brahmovāca
itthaṃ bahuvidhāṃ dakṣaḥ kṛtvā vijñaptimādarāt |
papāta pādayostasya bhayavyākulamānasaḥ
||3||इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् ।
पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः
utthāpya taṃ tato viṣṇurdakṣaṃ viklinnamānasam |
śrutvā ca tasya tadvākyaṃ kumaterasmaracchivam
||4||उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् ।
श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्
smṛtvā śivaṃ maheśānaṃ svaprabhuṃ parameśvaram |
avadacchivatattvajño dakṣaṃ sabodhayanhariḥ
||5||स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् ।
अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः
hariruvāca
śṛṇu dakṣa pravakṣyāmi tattvataḥ śṛṇu me vacaḥ |
sarvathā te hitakaraṃ mahāmaṃtrasukhapradam
||6||शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः ।
सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्
avajñā hi kṛtā dakṣa tvayā tattvamajānatā |
sakalādhīśvarasyaiva śaṃkarasya parātmanaḥ
||7||अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता ।
सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः
īśvarāvajñayā sarvaṃ kāryaṃ bhavati sarvathā |
viphalaṃ kevalaṃ naiva vipattiśca padepade
||8||ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा ।
विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे
apūjyā yatra pūjyaṃte pūjanīyo na pūjyate |
trīṇi tatra bhaviṣyaṃti dāridryaṃ maraṇaṃ bhayam
||9||अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते ।
त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्
tasmātsarvaprayatnena mānanīyo vṛṣadhvajaḥ |
amānitānmaheśācca mahadbhayamupasthitam
||10||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः ।
अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्
adyāpi na vayaṃ sarve prabhavaḥ prabhavāmahe |
bhavato durnayenaiva mayā satyamudīryyate
||11||अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे ।
भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते
brahmovāca
viṣṇostadvacanaṃ śrutvā dakṣaściṃtāparo'bhavat |
vivarṇavadano bhūtvā tūṣṇīmāsīdbhuvi sthitaḥ
||12||विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् ।
विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः
etasminnaṃtare vīrabhadraḥ sainyasamanvitaḥ |
agacchadadhvaraṃ rudraprerito gaṇanāyakaḥ
||13||एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः ।
अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः
pṛṣṭhe kecitsamāyātā gagane kecidāgatāḥ |
diśaśca vidiśaḥ sarve samāvṛtya tathāpare
||14||पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः ।
दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे
śarvājñayā gaṇāḥ śūrā nirbhayā rudravikramāḥ |
asaṃkhyāḥ siṃhanādānvai kurvaṃto vīrasattamāḥ
||15||शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः ।
असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः
tena nādena mahatā nāditaṃ bhuvanatrayam |
rajasā cāvṛtaṃ vyoma tamasā cāvṛtā diśaḥ
||16||तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् ।
रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः
saptadvīpānvitā pṛthvī cacālāti bhayākulā |
saśailakānanā tatra cukṣubhussakalābdhayaḥ
||17||सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला ।
सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः
evaṃbhūtaṃ ca tatsainyaṃ lokakṣayakaraṃ mahat |
dṛṣṭvā ca vismitāssarve babhūvuramarādayaḥ
||18||एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् ।
दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः
sainyodyogamathālokya dakṣaścāsṛṅmukhākulaḥ |
daṃḍavatpatito viṣṇuṃ sakalatro'bhyabhāṣata
||19||सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः ।
दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत
dakṣa uvāca
bhavadbalenaiva mayā yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
satkarmasiddhaye viṣṇo pramāṇaṃ tvaṃ mahāprabho
||20||भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो
viṣṇo tvaṃ karmaṇāṃ sākṣī yajñānāṃ pratipālakaḥ |
dharmasya vedagarbhasya brahmaṇastvaṃ mahāprabho
||21||विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः ।
धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो
tasmādrakṣā vidhātavyā yajñasyāsya mama prabho |
tvadanyaḥ yassamarthosti yatastvaṃ sakalaprabhuḥ
||22||तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो ।
त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः
brahmovāca
dakṣasya vacanaṃ śrutvā viṣṇurdīnataraṃ tadā |
avocadbodhayaṃstaṃ vai śivatattvaparāṅmukham
||23||दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा ।
अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्
viṣṇuruvāca
mayā rakṣā vidhātavyā tava yajñasya dakṣa vai |
khyāto mama paṇaḥ satyo dharmasya paripālanam
||24||मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै ।
ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्
tatsatyaṃ tu tvayoktaṃ hi kiṃ tattasya vyatikramaḥ |
śṛṇu tvaṃ vacmyahaṃ dakṣa krūrabuddhiṃ tyajā'dhunā
||25||तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः ।
शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना
naimiṣe nimiṣakṣetre yajjātaṃ vṛttamadbhutam |
tatkiṃ na smaryate dakṣa vismṛtaṃ kiṃ kubuddhinā
||26||नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् ।
तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना
rudrakopācca ko hyatra samartho rakṣaṇe tava |
na yasyābhimataṃ dakṣa yastvāṃ rakṣati durmatiḥ
||27||रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव ।
न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः
kiṃ karma kimakarmeti tatra paśyasi durmate |
samarthaṃ kevalaṃ karma na bhaviṣyati sarvadā
||28||किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते ।
समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा
svakarmaviddhi tadyena samarthatvena jāyate |
na tvanyaḥ karmaṇo dātā śaṃ bhavedīśvaraṃ vinā
||29||स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते ।
न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना
īśvarasya ca yo bhaktyā śāṃtastadgatamānasaḥ |
karmaṇo hi phalaṃ tasya prayacchati tadā śivaḥ
||30||ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः ।
कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः
kevalaṃ jñānamāśritya nirīśvaraparā narāḥ |
nirayaṃ te ca gacchaṃti kalpakoṭiśatāni ca
||31||केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः ।
निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च
punaḥ karmamayaiḥ pāśairvaddhā janmani janmani |
nirayeṣu prapacyaṃte kevalaṃ karmarūpiṇaḥ
||32||पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि ।
निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः
ayaṃ rudragaṇādhīśo vīrabhadro'ri mardanaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ samāyātodhvarāṃgaṇe
||33||अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः ।
रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे
ayamasmadvināśārthamāgatosti na saṃśayaḥ |
aśakyamasya nāstyeva kimapyastu tu vastutaḥ
||34||अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः ।
अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः
prajvālyāsmānayaṃ sarvān dhruvameva mahāprabhuḥ |
tataḥ praśāṃtahṛdayo bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||35||प्रज्वाल्यास्मानयं सर्वान् ध्रुवमेव महाप्रभुः ।
ततः प्रशांतहृदयो भविष्यति न संशयः
śrīmahādevaśapathaṃ samullaṃghya bhramānmayā |
yataḥ sthitaṃ tataḥ prāpyaṃ mayā duḥkhaṃ tvayā saha
||36||श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया ।
यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह
śaktirmama tu nāstyeva dakṣādyaitannivāraṇe |
śapathollaṃghanādeva śivadrohī yatosmyaham
||37||शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे ।
शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्
kālatrayepi na yato maheśadrohiṇāṃ sukham |
tato'vaśyaṃ mayā prāptaṃ duḥkhamadya tvayā saha
||38||कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् ।
ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह
sudarśanābhidhaṃ cakrametasminna lagiṣyati |
śaivacakramidaṃ yasmādaśaivalayakāraṇam
||39||सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति ।
शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्
vināpi vīrabhadreṇa nāmaitaccakramaiśvaram |
hatvā gamiṣyatyadhunā satvaraṃ harasannidhau
||40||विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् ।
हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ
śaivaṃ śapathamullaṃghya sthitaṃ māṃ cakramīdṛśam |
asaṃhatyaiva sahasā kṛpayaiva sthiraṃ param
||41||शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् ।
असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्
ataḥ paramidaṃ cakramapi na sthāsyati dhruvam gamiṣyatyadhunā śīghraṃ jvālāmālāsamākulam
||42||अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्
vīrabhadraḥ pūjitopi śīghramasmābhirādarāt |
mahākrodhasamākrāṃto nāsmānsaṃrakṣayiṣyati
||43||वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् ।
महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति
akāṃḍapralayo'smākamāgatodya hi hā hahā |
hā hā bata tavedānīṃ nāśosmākamupasthitaḥ
||44||अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा ।
हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः
śaraṇyo'smākamadhunā nāstyeva hi jagattraye |
śaṃkaradrohiṇo loke kaśśaraṇyo bhaviṣyati
||45||शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये ।
शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति
tanunāśepi saṃprāpyāstaiścāpi yamayātanāḥ |
tānaiva śakyate soḍhuṃ bahuduḥkhapradāyinīḥ
||46||तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः ।
तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः
śivadrohiṇamālokya daṣṭadaṃto yamaḥ svayam |
taptatailakaṭāheṣu pātayatyeva nānyathā
||47||शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् ।
तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा
gantumevāhamudyuktaṃ sarvathā śapathottaram |
tathāpi na gataśśīghraṃ duṣṭasaṃsargapāpataḥ
||48||गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् ।
तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः
yadadya kriyatesmābhiḥ palāyanamitastadā |
śārvo nā karṣakaśśastrairasmānākarṣayiṣyati
||49||यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा ।
शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति
svarge vā bhuvi pātāle yatra kutrāpi vā yataḥ |
śrīvīrabhadraśastrāṇāṃ gamanaṃ na hi durla bham
||50||स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः ।
श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्
yāvataśca gaṇāssaṃti śrīrudrasya triśūlinaḥ |
tāvatāmapi sarveṣāṃ śaktiretādṛśī dhuvam
||51||यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः ।
तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्
śrīkālabhairavaḥ kāśyāṃ nakhāgreṇaiva līlayā |
purā śiraśca ciccheda paṃcamaṃ brahmaṇo dhruvam
||52||श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया ।
पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्
etaduktvā sthito viṣṇuratitrastamukhāmbujaḥ |
vīrabhadropi saṃprāpa tadaivā'dhvaramaṃḍapam
||53||एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः ।
वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्
evaṃ bruvati govinda āgataṃ sainyasāgaram |
vīrabhadreṇa sahitaṃ dadṛśuśca surādayā
||54||एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् ।
वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe satyupākhyāne viṣṇuvākyavarṇanaṃ nāma paṃcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||