prārthanāvarṇanam
brahmovāca
iti stutiṃ ca haryādikṛtāmākarṇya śaṃkaraḥ |
babhūvātiprasanno hi vijahāsa ca sūtikṛt
||1||इति स्तुतिं च हर्यादिकृतामाकर्ण्य शंकरः ।
बभूवातिप्रसन्नो हि विजहास च सूतिकृत्
brahmaviṣṇū tu dṛṣṭvā tau sastrīkau saṃgatau haraḥ |
yathocitaṃ samābhāṣya papracchāgamanaṃ tayoḥ
||2||ब्रह्मविष्णू तु दृष्ट्वा तौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः ।
यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः
rudra uvāca
hahara hāvadha devā munayaścādya nirbhayāḥ |
nijāgamanahetuṃ hi kathayasva sutattvataḥ
||3||हहर हावध देवा मुनयश्चाद्य निर्भयाः ।
निजागमनहेतुं हि कथयस्व सुतत्त्वतः
kimarthamāgatā yūyaṃ kiṃ kāryaṃ ceha vidyate |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi bhavatstutyā prasannadhīḥ
||4||किमर्थमागता यूयं किं कार्यं चेह विद्यते ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भवत्स्तुत्या प्रसन्नधीः
brahmovāca
iti pṛṣṭe hareṇāhaṃ sarvalokapitāmahaḥ |
mune'vocaṃ mahādevaṃ viṣṇunā paricoditaḥ
||5||इति पृष्टे हरेणाहं सर्वलोकपितामहः ।
मुनेऽवोचं महादेवं विष्णुना परिचोदितः
devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
yadarthamāgatāvāvāṃ tacchṛṇu tvaṃ surarṣibhiḥ
||6||देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
यदर्थमागतावावां तच्छृणु त्वं सुरर्षिभिः
viśeṣatastavaivārthamāgatā vṛpabhadhvaja |
sahārthinassadāyogyamanyathā na jagadbhavet
||7||विशेषतस्तवैवार्थमागता वृपभध्वज ।
सहार्थिनस्सदायोग्यमन्यथा न जगद्भवेत्
kecidbhaviṣyaṃtyasurā mama vadhyā maheśvara |
harervadhyāstathā kecidbhavaṃtaścāpi kecana
||8||केचिद्भविष्यंत्यसुरा मम वध्या महेश्वर ।
हरेर्वध्यास्तथा केचिद्भवंतश्चापि केचन
kecittvadvīryajātasya tanayasya mahāprabho |
māyāvadhyāḥ prabho kecidbhaviṣyaṃtyasurāssadā
||9||केचित्त्वद्वीर्यजातस्य तनयस्य महाप्रभो ।
मायावध्याः प्रभो केचिद्भविष्यंत्यसुरास्सदा
tavaiva kṛpayā śaṃbhossurāṇāṃ sukhamuttamam |
nāśayitvā'surān ghorāñjagatsvāsthyaṃ sadābhayam |
yogayukte tvayi sadā rāga dveṣavivarjite |
dayāpātraikanirate na vadhyā hyathavā tava |
arādhiteṣu teṣvīśa kathaṃ sṛṣṭistathā sthitiḥ |
ataśca bhavitā yuktaṃ nityaṃnityaṃ vṛṣadhvaja
||12||तवैव कृपया शंभोस्सुराणां सुखमुत्तमम् ।
नाशयित्वाऽसुरान् घोराञ्जगत्स्वास्थ्यं सदाभयम् ।
योगयुक्ते त्वयि सदा राग द्वेषविवर्जिते ।
दयापात्रैकनिरते न वध्या ह्यथवा तव ।
अराधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः ।
अतश्च भविता युक्तं नित्यंनित्यं वृषध्वज
sṛṣṭisthityaṃtakarmāṇi na kāryāṇi yadā tadā |
śarīrabhedaścāsmākaṃ māyāyāśca na yujyate |
ekasvarūpā hi vayaṃ bhinnāḥ kāryasya bhedataḥ |
kāryabhedo na siddhaścedrūpabhedā'prayojanaḥ
||14||सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि न कार्याणि यदा तदा ।
शरीरभेदश्चास्माकं मायायाश्च न युज्यते ।
एकस्वरूपा हि वयं भिन्नाः कार्यस्य भेदतः ।
कार्यभेदो न सिद्धश्चेद्रूपभेदाऽप्रयोजनः
eka eva tridhā bhinnaḥ paramātmā maheśvaraḥ |
māyāsvākāraṇādeva svataṃtro līlayā prabhuḥ
||15||एक एव त्रिधा भिन्नः परमात्मा महेश्वरः ।
मायास्वाकारणादेव स्वतंत्रो लीलया प्रभुः
vāmāṅgajo haristasya dakṣiṇāṃgabhavo hyaham |
śivasya hṛdayājjātastvaṃ hi pūrṇatanuśśivaḥ
||16||वामाङ्गजो हरिस्तस्य दक्षिणांगभवो ह्यहम् ।
शिवस्य हृदयाज्जातस्त्वं हि पूर्णतनुश्शिवः
itthaṃ vayaṃ tridhā bhūtāḥ prabhābhinnasvarūpiṇaḥ |
śivāśivasutāstattvaṃ hṛdā viddhi sanātana
||17||इत्थं वयं त्रिधा भूताः प्रभाभिन्नस्वरूपिणः ।
शिवाशिवसुतास्तत्त्वं हृदा विद्धि सनातन
ahaṃ viṣṇuśca sastrīkau saṃjātau kāryahetutaḥ |
lokakāryakarau prītyā tava śāsanataḥ prabho
||18||अहं विष्णुश्च सस्त्रीकौ संजातौ कार्यहेतुतः ।
लोककार्यकरौ प्रीत्या तव शासनतः प्रभो
tasmādviśvahitārthāya surāṇāṃ sukhahetave |
parigṛhṇīṣva bhāryārthe rāmāmekāṃ suśobhanām
||19||तस्माद्विश्वहितार्थाय सुराणां सुखहेतवे ।
परिगृह्णीष्व भार्यार्थे रामामेकां सुशोभनाम्
anyacchṛṇu maheśāna pūrvavṛttaṃ smṛtaṃ mayā |
yannau puraḥpurā proktaṃ tvayaiva śivarūpiṇā
||20||अन्यच्छृणु महेशान पूर्ववृत्तं स्मृतं मया ।
यन्नौ पुरःपुरा प्रोक्तं त्वयैव शिवरूपिणा
madrūpaṃ paramaṃ brahmannīdṛśaṃ bhavadaṃgataḥ |
prakaṭī bhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ
||21||मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः ।
प्रकटी भविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
sṛṣṭikartā'bhavadbrahmā hariḥ pālanakārakaḥ |
layakārī bhaviṣyāmi rudrarūpo guṇākṛtiḥ
||22||सृष्टिकर्ताऽभवद्ब्रह्मा हरिः पालनकारकः ।
लयकारी भविष्यामि रुद्ररूपो गुणाकृतिः
striyaṃ vivāhya lokasya kariṣye kāryamuttamam |
iti saṃsmṛtya svaproktaṃ pūrṇaṃ kuru nijaṃ paṇam
||23||स्त्रियं विवाह्य लोकस्य करिष्ये कार्यमुत्तमम् ।
इति संस्मृत्य स्वप्रोक्तं पूर्णं कुरु निजं पणम्
nideśastava ca svāminnahaṃ sṛṣṭikaro hariḥ |
pālako layahetustvamāvirbhūtassvayaṃ śivaḥ
||24||निदेशस्तव च स्वामिन्नहं सृष्टिकरो हरिः ।
पालको लयहेतुस्त्वमाविर्भूतस्स्वयं शिवः
tvāṃ vinā na samarthau hi āvāṃ ca svasvakarmaṇi |
lokakāryarato tasmādekāṃ gṛhṇīṣva kāminīm
||25||त्वां विना न समर्थौ हि आवां च स्वस्वकर्मणि ।
लोककार्यरतो तस्मादेकां गृह्णीष्व कामिनीम्
yathā padmālayā viṣṇossāvitrī ca yathā mama |
tathā sahacarīṃ śaṃbho kāṃtāṃ gṛhṇīṣva saṃprati
||26||यथा पद्मालया विष्णोस्सावित्री च यथा मम ।
तथा सहचरीं शंभो कांतां गृह्णीष्व संप्रति
brahmovāca
iti śrutvā vaco me hi brahmaṇaḥ purato hareḥ |
sa māṃ jagāda lokeśaḥ smerānanamukho haraḥ
||27||इति श्रुत्वा वचो मे हि ब्रह्मणः पुरतो हरेः ।
स मां जगाद लोकेशः स्मेराननमुखो हरः
īśvara uvāca
he brahman he hare me hi yuvāṃ priyatarau sadā |
dṛṣṭvā tvāṃ ca mamānaṃdo bhavatyatitarāṃ khalu
||28||हे ब्रह्मन् हे हरे मे हि युवां प्रियतरौ सदा ।
दृष्ट्वा त्वां च ममानंदो भवत्यतितरां खलु
yuvāṃ suraviśiṣṭau hi tribhava svāminau kila |
kathanaṃ vāṃ gariṣṭheti bhavakāryaratātmanoḥ
||29||युवां सुरविशिष्टौ हि त्रिभव स्वामिनौ किल ।
कथनं वां गरिष्ठेति भवकार्यरतात्मनोः
ucitaṃ na suraśreṣṭhau vivāhakaraṇaṃ mama |
taporataviraktasya sadā viditayoginaḥ
||30||उचितं न सुरश्रेष्ठौ विवाहकरणं मम ।
तपोरतविरक्तस्य सदा विदितयोगिनः
yo nivṛttisumārgasthaḥ svātmārāmo niraṃjanaḥ |
avadhūtatanurjñānī svadraṣṭā kāmavarjitaḥ
||31||यो निवृत्तिसुमार्गस्थः स्वात्मारामो निरंजनः ।
अवधूततनुर्ज्ञानी स्वद्रष्टा कामवर्जितः
avikārī hyabhogī ca sadāśuciramaṃgalaḥ |
tasya prayojanaṃ loke kāminyā kiṃ vadādhunā
||32||अविकारी ह्यभोगी च सदाशुचिरमंगलः ।
तस्य प्रयोजनं लोके कामिन्या किं वदाधुना
kevalaṃ yogalagnasya mamānaṃdassadāsti vai |
jñānahīnastu puruṣo manute bahu kāmakam
||33||केवलं योगलग्नस्य ममानंदस्सदास्ति वै ।
ज्ञानहीनस्तु पुरुषो मनुते बहु कामकम्
vivāhakaraṇaṃ loke vijñeyaṃ parabaṃdhanam |
tasmāttasya rucirno me satyaṃ satyaṃ vadāmyaham
||34||विवाहकरणं लोके विज्ञेयं परबंधनम् ।
तस्मात्तस्य रुचिर्नो मे सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
na svārthaṃ me pravṛttirhi samyaksvārthaviciṃtanāt |
tathāpi tatkariṣyāmi bhavaduktaṃ jagaddhitam
||35||न स्वार्थं मे प्रवृत्तिर्हि सम्यक्स्वार्थविचिंतनात् ।
तथापि तत्करिष्यामि भवदुक्तं जगद्धितम्
mattvā vaco gariṣṭhaṃ vā niyoktiparipūrttaye |
kariṣyāmi vivāhaṃ vai bhaktavaśyassadā hyaham
||36||मत्त्वा वचो गरिष्ठं वा नियोक्तिपरिपूर्त्तये ।
करिष्यामि विवाहं वै भक्तवश्यस्सदा ह्यहम्
paraṃtu yādṛśīṃ kāṃtāṃ grahīṣyāmi tathāpaṇam |
tacchṛṇuṣva hare brahman yuktameva vaco mama
||37||परंतु यादृशीं कांतां ग्रहीष्यामि तथापणम् ।
तच्छृणुष्व हरे ब्रह्मन् युक्तमेव वचो मम
yā me tejassamarthā hi grahītuṃ syādvibhāgaśaḥ |
tāṃ nideśaya bhāryārthe yoginīṃ kāmarūpiṇīm
||38||या मे तेजस्समर्था हि ग्रहीतुं स्याद्विभागशः ।
तां निदेशय भार्यार्थे योगिनीं कामरूपिणीम्
yogayukte mayi tathā yoginyeva bhaviṣyati |
kāmāsakte mayi tathā kāminyeva bhaviṣyati
||39||योगयुक्ते मयि तथा योगिन्येव भविष्यति ।
कामासक्ते मयि तथा कामिन्येव भविष्यति
yamakṣaraṃ vedavido nigadaṃti manīṣiṇaḥ |
jyotīrūpaṃ śivaṃ te ca ciṃtayiṣye sanātanam
||40||यमक्षरं वेदविदो निगदंति मनीषिणः ।
ज्योतीरूपं शिवं ते च चिंतयिष्ये सनातनम्
tacciṃtāyāṃ yadā sakto brahman gacchāmi bhāvinīm |
tatra yā vighnajananī na bhavitrī hatāstu me
||41||तच्चिंतायां यदा सक्तो ब्रह्मन् गच्छामि भाविनीम् ।
तत्र या विघ्नजननी न भवित्री हतास्तु मे
tvaṃ vā viṣṇurahaṃ vāpi śivasya brahmarūpiṇaḥ |
aṃśabhūtā mahābhāgā yogyaṃ tadanuciṃtanam
||42||त्वं वा विष्णुरहं वापि शिवस्य ब्रह्मरूपिणः ।
अंशभूता महाभागा योग्यं तदनुचिंतनम्
tacciṃtayā vinodvāhaṃ sthāsyāmi kamalāsana |
tasmājjāyāṃ prādiśa tvaṃ matkarmānugatāṃ sadā
||43||तच्चिंतया विनोद्वाहं स्थास्यामि कमलासन ।
तस्माज्जायां प्रादिश त्वं मत्कर्मानुगतां सदा
tatrāpyekaṃ paṇaṃ me tvaṃ vṛṇu brahmam̐śca māṃ prati |
aviśvāso madukte cenmayā tyaktā bhaviṣyati
||44||तत्राप्येकं पणं मे त्वं वृणु ब्रह्मँश्च मां प्रति ।
अविश्वासो मदुक्ते चेन्मया त्यक्ता भविष्यति
brahmovāca
iti tasya vacaśśrutvāhaṃ sa viṣṇurharasya ca |
sasmitaṃ moditamano'vocaṃ ceti vinamrakaḥ
||45||इति तस्य वचश्श्रुत्वाहं स विष्णुर्हरस्य च ।
सस्मितं मोदितमनोऽवोचं चेति विनम्रकः
śṛṇu nātha maheśāna mārgitā yādṛśī tvayā |
nivedayāmi suprītyā tāṃ striyaṃ tādṛśīṃ prabho
||46||शृणु नाथ महेशान मार्गिता यादृशी त्वया ।
निवेदयामि सुप्रीत्या तां स्त्रियं तादृशीं प्रभो
umā sā bhinnarūpeṇa saṃjātā kāryasādhinī |
sarasvatī tathā lakṣmīrdvidhā rūpā purā prabho
||47||उमा सा भिन्नरूपेण संजाता कार्यसाधिनी ।
सरस्वती तथा लक्ष्मीर्द्विधा रूपा पुरा प्रभो
pādmā kāṃtā'bhavadviṣṇostathā mama sarasvatī |
tṛtīyarūpā sā nābhūllokakāryahitaiṣiṇī
||48||पाद्मा कांताऽभवद्विष्णोस्तथा मम सरस्वती ।
तृतीयरूपा सा नाभूल्लोककार्यहितैषिणी
dakṣasya tanayā yābhūtsatī nāmnā tu sā vibho |
saivedṛśī bhavedbhāryā bhaveddhi hitakāriṇī
||49||दक्षस्य तनया याभूत्सती नाम्ना तु सा विभो ।
सैवेदृशी भवेद्भार्या भवेद्धि हितकारिणी
sā tapasyati deveśa tvadarthaṃ hi dṛḍhavratā |
tvāṃ patiṃ prāptukāmā vai mahātejovatī satī
||50||सा तपस्यति देवेश त्वदर्थं हि दृढव्रता ।
त्वां पतिं प्राप्तुकामा वै महातेजोवती सती
dātuṃ gaccha varaṃ tasyai kṛpāṃ kuru maheśvara |
tāṃ vivāhaya suprītyā varaṃ dattvā ca tādṛśam
||51||दातुं गच्छ वरं तस्यै कृपां कुरु महेश्वर ।
तां विवाहय सुप्रीत्या वरं दत्त्वा च तादृशम्
harermama ca devānāmiyaṃ vāñchāsti śaṃkara |
paripūraya saddṛṣṭyā paśyāmotsavamādarāt
||52||हरेर्मम च देवानामियं वाञ्छास्ति शंकर ।
परिपूरय सद्दृष्ट्या पश्यामोत्सवमादरात्
maṅgalaṃ paramaṃ bhūyāttrilokeṣu sukhāvaham |
sarvajvaro vinaśyedvai sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
||53||मङ्गलं परमं भूयात्त्रिलोकेषु सुखावहम् ।
सर्वज्वरो विनश्येद्वै सर्वेषां नात्र संशयः
athavāsmadvacaśśeṣe vadaṃta madhusūdanaḥ |
līlājākṛtimīśānaṃ bhaktavatsalamacyutaḥ
||54||अथवास्मद्वचश्शेषे वदंत मधुसूदनः ।
लीलाजाकृतिमीशानं भक्तवत्सलमच्युतः
viṣṇuruvāca
devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
yaduktaṃ brahmaṇā sarvaṃ maduktaṃ tanna saṃśayaḥ
||55||देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं मदुक्तं तन्न संशयः
tatkuruṣva maheśāna kṛpāṃ kṛtvā mamopari |
sanāthaṃ kuru saddṛṣṭyā trilokaṃ suvivāhyatām
||56||तत्कुरुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि ।
सनाथं कुरु सद्दृष्ट्या त्रिलोकं सुविवाह्यताम्
brahmovāca
ityuktvā bhagavān viṣṇustūṣṇīmāsa mune sudhīḥ |
tathā stutiṃ vihasyāha sa prabhurbhaktavatsalaḥ
||57||इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीमास मुने सुधीः ।
तथा स्तुतिं विहस्याह स प्रभुर्भक्तवत्सलः
tatastvāvāṃ ca saṃprāpya cājñāṃ sa munibhissuraiḥ |
agacchāvasveṣṭadeśaṃ sastrīkau paraharṣitau
||58||ततस्त्वावां च संप्राप्य चाज्ञां स मुनिभिस्सुरैः ।
अगच्छावस्वेष्टदेशं सस्त्रीकौ परहर्षितौ
iti śrīśivamahāpuṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe viṣṇubrahmakṛtaśiva prārthanāvarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||