satīviyogaḥ
rāma uvāca
ekadā hi purā devi śaṃbhuḥ paramasūtikṛt |
viśvakarmāṇamāhūya svaloke parataḥ pare
||1||एकदा हि पुरा देवि शंभुः परमसूतिकृत् ।
विश्वकर्माणमाहूय स्वलोके परतः परे
svadhenuśālāyāṃ ramyaṃ kārayāmāsa tena ca |
bhavanaṃ vistṛtaṃ samyak tatra siṃhāsanaṃ varam
||2||स्वधेनुशालायां रम्यं कारयामास तेन च ।
भवनं विस्तृतं सम्यक् तत्र सिंहासनं वरम्
tatracchatraṃ mahādivyaṃ sarvadādbhuta muttamam |
kārayāmāsa vighnārthaṃ śaṃkaro viśvakarmaṇā
||3||तत्रच्छत्रं महादिव्यं सर्वदाद्भुत मुत्तमम् ।
कारयामास विघ्नार्थं शंकरो विश्वकर्मणा
śakrādīnāṃ juhāvāśu samastāndevatāgaṇān |
siddhagaṃdharvanāgānupade śāṃśca kṛtsnaśaḥ
||4||शक्रादीनां जुहावाशु समस्तान्देवतागणान् ।
सिद्धगंधर्वनागानुपदे शांश्च कृत्स्नशः
devān sarvānāgamāṃśca vidhiṃ putrairmunīnapi |
devīḥ sarvā apsarobhirnānāvastusamanvitāḥ
||5||देवान् सर्वानागमांश्च विधिं पुत्रैर्मुनीनपि ।
देवीः सर्वा अप्सरोभिर्नानावस्तुसमन्विताः
devānāṃ ca tatharṣīṇāṃ siddhānāṃ phaṇināmapi |
ānayanmaṃgalakarāḥ kanyāḥ ṣoḍaśaṣoḍaśa
||6||देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि ।
आनयन्मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश
vīṇāmṛdaṃgapramukhavādyānnānāvidhānmune |
utsavaṃ kārayāmāsa vādayitvā sugāyanaiḥ
||7||वीणामृदंगप्रमुखवाद्यान्नानाविधान्मुने ।
उत्सवं कारयामास वादयित्वा सुगायनैः
rājābhiṣekayogyāni dravyāṇi sakalauṣadhaiḥ pratyakṣatīrthapāthobhiḥ paṃcakubhāṃśca pūritān
||8||राजाभिषेकयोग्यानि द्रव्याणि सकलौषधैः प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुभांश्च पूरितान्
tathānyāssaṃvidhā divyā ānayatsvagaṇaistadā |
brahmaghoṣaṃ mahārāvaṃ kārayāmāsa śaṃkaraḥ
||9||तथान्यास्संविधा दिव्या आनयत्स्वगणैस्तदा ।
ब्रह्मघोषं महारावं कारयामास शंकरः
atho hariṃ samāhūya vaikuṃṭhātprītamānasaḥ |
tadbhaktyā pūrṇayā devi modatisma maheśvaraḥ
||10||अथो हरिं समाहूय वैकुंठात्प्रीतमानसः ।
तद्भक्त्या पूर्णया देवि मोदतिस्म महेश्वरः
sumuhūrte mahādevastatra siṃhāsane vare |
upaveśya hariṃ prītyā bhūṣayāmāsa sarvaśaḥ
||11||सुमुहूर्ते महादेवस्तत्र सिंहासने वरे ।
उपवेश्य हरिं प्रीत्या भूषयामास सर्वशः
ābaddharamyamukuṭaṃ kṛtakautukamaṃgalam |
abhyaṣiṃcanmaheśastu svayaṃ brahmāṃḍamaṃḍape
||12||आबद्धरम्यमुकुटं कृतकौतुकमंगलम् ।
अभ्यषिंचन्महेशस्तु स्वयं ब्रह्मांडमंडपे
dattavānnikhilaiśvaryaṃ yannaijaṃ nānyagāmi yat |
tatastuṣṭāva taṃ śaṃbhussvataṃtro bhaktavatsalaḥ
||13||दत्तवान्निखिलैश्वर्यं यन्नैजं नान्यगामि यत् ।
ततस्तुष्टाव तं शंभुस्स्वतंत्रो भक्तवत्सलः
brahmāṇaṃ lokakartāramavocadvacanaṃ tvidam |
vyāpayansvaṃ varādhīnaṃ svataṃtraṃ bhaktavatsalaḥ
||14||ब्रह्माणं लोककर्तारमवोचद्वचनं त्विदम् ।
व्यापयन्स्वं वराधीनं स्वतंत्रं भक्तवत्सलः
maheśa uvāca
ataḥ prabhṛti lokeśa mannideśādayaṃ hariḥ |
mama vaṃdya svayaṃ viṣṇurjātassarvaśśṛṇoti hi
||15||अतः प्रभृति लोकेश मन्निदेशादयं हरिः ।
मम वंद्य स्वयं विष्णुर्जातस्सर्वश्शृणोति हि
sarvairdevādibhistāta praṇamatvamamuṃ harim |
varṇayaṃtu hariṃ vedā mamaite māmivājñayā |
rāma uvāca |
ityuktvātha svayaṃ rudro'namadvai garuḍadhvajam |
viṣṇubhaktiprasannātmā varado bhaktavatsalaḥ
||17||सर्वैर्देवादिभिस्तात प्रणमत्वममुं हरिम् ।
वर्णयंतु हरिं वेदा ममैते मामिवाज्ञया ।
राम उवाच ।
इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रोऽनमद्वै गरुडध्वजम् ।
विष्णुभक्तिप्रसन्नात्मा वरदो भक्तवत्सलः
tato brahmādibhirdevaiḥ sarvarūpasuraistathā |
munisiddhādibhiścaivaṃ vaṃditobhūddharistadā
||18||ततो ब्रह्मादिभिर्देवैः सर्वरूपसुरैस्तथा ।
मुनिसिद्धादिभिश्चैवं वंदितोभूद्धरिस्तदा
tato maheśo harayeśaṃsaddiviṣadāṃ tadā |
mahāvarān suprasanno dhṛtavānbhaktavatsalaḥ
||19||ततो महेशो हरयेशंसद्दिविषदां तदा ।
महावरान् सुप्रसन्नो धृतवान्भक्तवत्सलः
maheśa uvāca
tvaṃ kartā sarvalokānāṃ bhartā hartā madājñayā |
dātā dharmārthakāmānāṃ śāstā durnayakāriṇām
||20||त्वं कर्ता सर्वलोकानां भर्ता हर्ता मदाज्ञया ।
दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम्
jagadīśo jagatpūjyo mahābalaparākramaḥ |
ajeyastvaṃ raṇe kvāpi mamāpi hi bhaviṣyasi
||21||जगदीशो जगत्पूज्यो महाबलपराक्रमः ।
अजेयस्त्वं रणे क्वापि ममापि हि भविष्यसि
śaktitrayaṃ gṛhāṇa tvamicchādi prāpitaṃ mayā |
nānālīlāprabhāvatvaṃ svataṃtratvaṃ bhavatraye
||22||शक्तित्रयं गृहाण त्वमिच्छादि प्रापितं मया ।
नानालीलाप्रभावत्वं स्वतंत्रत्वं भवत्रये
tvaddveṣṭāro hare nūnaṃ mayā śāsyāḥ prayatnataḥ |
tvadbhaktānāṃ mayā viṣṇo deyaṃ nirvāṇamuttamam
||23||त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः ।
त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्
māyāṃ cāpi gṛhāṇemāṃ duḥpraṇodyāṃ surādibhiḥ |
yayā saṃmohitaṃ viśvamacidrūpaṃ bhaviṣyati
||24||मायां चापि गृहाणेमां दुःप्रणोद्यां सुरादिभिः ।
यया संमोहितं विश्वमचिद्रूपं भविष्यति
mama bāhurmadīyastaṃ dakṣiṇo'sau vidhirhare |
asyāpi hi vidheḥ pātā janitāpi bhaviṣyasi
||25||मम बाहुर्मदीयस्तं दक्षिणोऽसौ विधिर्हरे ।
अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि
hṛdayaṃ mama yo rudrassa evāhaṃ na saṃśayaḥ |
pūjyastava sadā sopi brahmādīnāmapi dhruvam
||26||हृदयं मम यो रुद्रस्स एवाहं न संशयः ।
पूज्यस्तव सदा सोपि ब्रह्मादीनामपि ध्रुवम्
atra sthitvā jagatsarvaṃ pālaya tvaṃ viśeṣataḥ |
nānāvatārabhedaiśca sadā nānoti kartṛbhiḥ
||27||अत्र स्थित्वा जगत्सर्वं पालय त्वं विशेषतः ।
नानावतारभेदैश्च सदा नानोति कर्तृभिः
mama loke tavedaṃ va sthānaṃ ca paramarddhimat |
goloka iti vikhyātaṃ bhaviṣyati mahojjvalam
||28||मम लोके तवेदं व स्थानं च परमर्द्धिमत् ।
गोलोक इति विख्यातं भविष्यति महोज्ज्वलम्
bhaviṣyaṃti hare ye te'vatārā bhuvi rakṣakāḥ |
madbhaktāstān dhruvaṃ drakṣye prītānatha nijādvarāta
||29||भविष्यंति हरे ये तेऽवतारा भुवि रक्षकाः ।
मद्भक्तास्तान् ध्रुवं द्रक्ष्ये प्रीतानथ निजाद्वरात
rāma uvāca
akhaṃḍaiśvaryamāsādya hareritthaṃ harassvayam |
kailāse svagaṇaistasmin svairaṃ krīḍatyumāpatiḥ
||30||अखंडैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरस्स्वयम् ।
कैलासे स्वगणैस्तस्मिन् स्वैरं क्रीडत्युमापतिः
tadāprabhṛti lakṣmīśo gopaveṣobhavattathā |
ayāsīttatra suprītyā gopagopogavāṃ patiḥ
||31||तदाप्रभृति लक्ष्मीशो गोपवेषोभवत्तथा ।
अयासीत्तत्र सुप्रीत्या गोपगोपोगवां पतिः
sopi viṣṇuḥ prasannātmā jugopa nikhilaṃ jagat |
nānāvatārassaṃdhartā vanakartā śivājñayā
||32||सोपि विष्णुः प्रसन्नात्मा जुगोप निखिलं जगत् ।
नानावतारस्संधर्ता वनकर्ता शिवाज्ञया
idānīṃ sa caturddhātrāvātaracchaṃkarājñayā |
rāmohaṃ tatra bharato lakṣmaṇaśśatruheti ca
||33||इदानीं स चतुर्द्धात्रावातरच्छंकराज्ञया ।
रामोहं तत्र भरतो लक्ष्मणश्शत्रुहेति च
atha pitrājñayā devi sasītālakṣmaṇassati |
āgatohaṃ vane cādya duḥkhitau daivato 'bhavam
||34||अथ पित्राज्ञया देवि ससीतालक्ष्मणस्सति ।
आगतोहं वने चाद्य दुःखितौ दैवतो ऽभवम्
niśācareṇa me jāyā hṛtā sīteti kenacit |
anveṣyāmi priyāṃ cātra virahī baṃdhunā vane
||35||निशाचरेण मे जाया हृता सीतेति केनचित् ।
अन्वेष्यामि प्रियां चात्र विरही बंधुना वने
darśanaṃ te yadi prāptaṃ sarvathā kuśalaṃ mama |
bhaviṣyati na saṃdeho mātaste kṛpayā sati
||36||दर्शनं ते यदि प्राप्तं सर्वथा कुशलं मम ।
भविष्यति न संदेहो मातस्ते कृपया सति
sītāprāptivaro devi bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
taṃ hatvā duḥkhadaṃ pāpaṃ rākṣasaṃ tvadanugrahāt
||37||सीताप्राप्तिवरो देवि भविष्यति न संशयः ।
तं हत्वा दुःखदं पापं राक्षसं त्वदनुग्रहात्
mahadbhāgyaṃ mamādyaiva yadyakārṣṭāṃ kṛpāṃ yuvām |
yasmin sakaruṇau syātāṃ sa dhanyaḥ puruṣo varaḥ
||38||महद्भाग्यं ममाद्यैव यद्यकार्ष्टां कृपां युवाम् ।
यस्मिन् सकरुणौ स्यातां स धन्यः पुरुषो वरः
itthamābhāṣya bahudhā supraṇamya satīṃ śivām |
tadājñayā vane tasmin vicacāra raghūdvahaḥ
||39||इत्थमाभाष्य बहुधा सुप्रणम्य सतीं शिवाम् ।
तदाज्ञया वने तस्मिन् विचचार रघूद्वहः
athākarṇya satī vākyaṃ rāmasya prayatātmanaḥ |
hṛṣṭābhūtsā praśaṃsantī śivabhaktirataṃ hṛdi
||40||अथाकर्ण्य सती वाक्यं रामस्य प्रयतात्मनः ।
हृष्टाभूत्सा प्रशंसन्ती शिवभक्तिरतं हृदि
smṛtvā svakarma manasākārṣīcchokaṃ suvistaram |
pratyāgacchadudāsīnā vivarṇā śivasannidhau
||41||स्मृत्वा स्वकर्म मनसाकार्षीच्छोकं सुविस्तरम् ।
प्रत्यागच्छदुदासीना विवर्णा शिवसन्निधौ
aciṃtayatpathi sā devī saṃcalaṃtī punaḥ punaḥ |
nāṃgīkṛtaṃ śivoktaṃ me rāmaṃ prati kudhīḥ kṛtā
||42||अचिंतयत्पथि सा देवी संचलंती पुनः पुनः ।
नांगीकृतं शिवोक्तं मे रामं प्रति कुधीः कृता
kimuttaramahaṃ dāsye gatvā śaṃkarasannidhau |
iti saṃciṃtya bahudhā paścāttāpo'bhavattadā
||43||किमुत्तरमहं दास्ये गत्वा शंकरसन्निधौ ।
इति संचिंत्य बहुधा पश्चात्तापोऽभवत्तदा
gatvā śaṃbhusamīpaṃ ca praṇanāma śivaṃ hṛdā |
viṣaṇṇavadanā śokavyākulā vigataprabhā
||44||गत्वा शंभुसमीपं च प्रणनाम शिवं हृदा ।
विषण्णवदना शोकव्याकुला विगतप्रभा
atha tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā papraccha kuśalaṃ haraḥ |
provāca vacanaṃ prītyā tatparīkṣā kṛtā katham
||45||अथ तां दुःखितां दृष्ट्वा पप्रच्छ कुशलं हरः ।
प्रोवाच वचनं प्रीत्या तत्परीक्षा कृता कथम्
śrutvā śivavaco nāhaṃ kimapi praṇatānanā |
satī śokaviṣaṇṇā sā tasthau tatra samīpataḥ
||46||श्रुत्वा शिववचो नाहं किमपि प्रणतानना ।
सती शोकविषण्णा सा तस्थौ तत्र समीपतः
atha dhyātvā maheśastu bubodha caritaṃ hṛdā |
dakṣajāyā mahāyogī nānālīlā viśāradaḥ
||47||अथ ध्यात्वा महेशस्तु बुबोध चरितं हृदा ।
दक्षजाया महायोगी नानालीला विशारदः
sasmāra svapaṇaṃ pūrvaṃ yatkṛtaṃ harikopataḥ |
tatprārthitotha rudrosau maryādā pratipālakaḥ
||48||सस्मार स्वपणं पूर्वं यत्कृतं हरिकोपतः ।
तत्प्रार्थितोथ रुद्रोसौ मर्यादा प्रतिपालकः
viṣādobhūtprabhostatra manasyevamuvāca ha |
dharmavaktā dharmakarttā dharmāvanakarassadā
||49||विषादोभूत्प्रभोस्तत्र मनस्येवमुवाच ह ।
धर्मवक्ता धर्मकर्त्ता धर्मावनकरस्सदा
śiva uvāca
kuryāṃ ceddakṣajāyāṃ hi snehaṃ pūrvaṃ yathā mahān |
naśyenmama paṇaḥ śuddho lokalīlānusāriṇaḥ
||50||कुर्यां चेद्दक्षजायां हि स्नेहं पूर्वं यथा महान् ।
नश्येन्मम पणः शुद्धो लोकलीलानुसारिणः
brahmovāca
itthaṃ vicārya bahudhā hṛdā tāmatyajatsatīm |
paṇaṃ na nāśayāmāsa vedadharmaprapālakaḥ
||51||इत्थं विचार्य बहुधा हृदा तामत्यजत्सतीम् ।
पणं न नाशयामास वेदधर्मप्रपालकः
tato vihāya manasā satīṃ tāṃ parameśvaraḥ |
jagāma svagiri bhedaṃ jagāvaddhā sa hi prabhuḥ
||52||ततो विहाय मनसा सतीं तां परमेश्वरः ।
जगाम स्वगिरि भेदं जगावद्धा स हि प्रभुः
calaṃtaṃ pathi taṃ vyomavāṇyuvāca maheśvaram |
sarvān saṃśrāvayan tatra dakṣajāṃ ca viśeṣataḥ
||53||चलंतं पथि तं व्योमवाण्युवाच महेश्वरम् ।
सर्वान् संश्रावयन् तत्र दक्षजां च विशेषतः
vyomavāṇyuvāca
dhanyastvaṃ parameśāna tvattsamodya tathā paṇaḥ |
na kopyanyastrilokesmin mahāyogī mahāprabhuḥ
||54||धन्यस्त्वं परमेशान त्वत्त्समोद्य तथा पणः ।
न कोप्यन्यस्त्रिलोकेस्मिन् महायोगी महाप्रभुः
brahmovāca
śrutvā vyomavaco devī śivaṃ papraccha viprabhā |
kaṃ paṇaṃ kṛtavānnātha brūhi me parameśvara
||55||श्रुत्वा व्योमवचो देवी शिवं पप्रच्छ विप्रभा ।
कं पणं कृतवान्नाथ ब्रूहि मे परमेश्वर
iti pṛṣṭopi giriśassatyā hitakaraḥ prabhuḥ |
nodvāhe svapaṇaṃ tasyai kaharyagre'karotpurā
||56||इति पृष्टोपि गिरिशस्सत्या हितकरः प्रभुः ।
नोद्वाहे स्वपणं तस्यै कहर्यग्रेऽकरोत्पुरा
tadā satī śivaṃ dhyātvā svapatiṃ prāṇavallabham |
sarvaṃ bubodha hetuṃ taṃ priyatyāgamayaṃ mune
||57||तदा सती शिवं ध्यात्वा स्वपतिं प्राणवल्लभम् ।
सर्वं बुबोध हेतुं तं प्रियत्यागमयं मुने
tato'tīva śuśocāśu budhvā sā tyāgamātmanaḥ |
śaṃbhunā dakṣajā tasmānniśvasaṃtī muhurmuhuḥ
||58||ततोऽतीव शुशोचाशु बुध्वा सा त्यागमात्मनः ।
शंभुना दक्षजा तस्मान्निश्वसंती मुहुर्मुहुः
śivastasyāḥ samājñāya guptaṃ cakre manobhavam |
satye paṇaṃ svakīyaṃ hi kathā bahvīrvadanprabhuḥ
||59||शिवस्तस्याः समाज्ञाय गुप्तं चक्रे मनोभवम् ।
सत्ये पणं स्वकीयं हि कथा बह्वीर्वदन्प्रभुः
satyā prāpa sa kailāsaṃ kathayan vividhāḥ kathā |
vare sthitvā nijaṃ rūpaṃ dadhau yogī samādhibhṛt
||60||सत्या प्राप स कैलासं कथयन् विविधाः कथा ।
वरे स्थित्वा निजं रूपं दधौ योगी समाधिभृत्
tatra tasthau satī dhāmni mahāviṣaṇṇamānasā |
na bubodha caritraṃ tatkaścicca śivayormune
||61||तत्र तस्थौ सती धाम्नि महाविषण्णमानसा ।
न बुबोध चरित्रं तत्कश्चिच्च शिवयोर्मुने
mahānkālo vyatīyāya tayoritthaṃ mahāmune |
svopāttadehayoḥ prabhvorlokalīlānusāriṇoḥ
||62||महान्कालो व्यतीयाय तयोरित्थं महामुने ।
स्वोपात्तदेहयोः प्रभ्वोर्लोकलीलानुसारिणोः
dhyānaṃ tatyāja giriśastatassa paramārtihṛt |
tajjñātvā jagadaṃbā hi satī tatrājagāma sā
||63||ध्यानं तत्याज गिरिशस्ततस्स परमार्तिहृत् ।
तज्ज्ञात्वा जगदंबा हि सती तत्राजगाम सा
nanāmātha śivaṃ devī hṛdayena vidūyatā |
āsanaṃ dattavāñśaṃbhuḥ svasanmukha udāradhīḥ
||64||ननामाथ शिवं देवी हृदयेन विदूयता ।
आसनं दत्तवाञ्शंभुः स्वसन्मुख उदारधीः
kathayāmāsa suprītyā kathā bahvīrmanoramāḥ |
niśśokā kṛtavānsadyo līlāṃ kṛtvā ca tādṛśīm
||65||कथयामास सुप्रीत्या कथा बह्वीर्मनोरमाः ।
निश्शोका कृतवान्सद्यो लीलां कृत्वा च तादृशीम्
pūrvavatsā sukhaṃ lebhe tatyāja svapaṇaṃ na saḥ |
netyāścaryaṃ śive tāta maṃtavyaṃ parameśvare
||66||पूर्ववत्सा सुखं लेभे तत्याज स्वपणं न सः ।
नेत्याश्चर्यं शिवे तात मंतव्यं परमेश्वरे
itthaṃ śivāśivakathāṃ vadanti munayo mune |
kila kecidavidvāṃso viyogaśca kathaṃ tayoḥ
||67||इत्थं शिवाशिवकथां वदन्ति मुनयो मुने ।
किल केचिदविद्वांसो वियोगश्च कथं तयोः
śivāśivacaritraṃ ko jānāti paramārthataḥ |
svecchayā krīḍatasto hi caritaṃ kurutassadā
||68||शिवाशिवचरित्रं को जानाति परमार्थतः ।
स्वेच्छया क्रीडतस्तो हि चरितं कुरुतस्सदा
vāgarthāviva saṃpṛktau sadā khalu satīśivau |
tayorviyogassaṃbhāvyassaṃbhavedicchayā tayoḥ
||69||वागर्थाविव संपृक्तौ सदा खलु सतीशिवौ ।
तयोर्वियोगस्संभाव्यस्संभवेदिच्छया तयोः
iti śrīśivamahāpurāṇe ddvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe satīviyogo nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||