viṣṇuvīrabhadrasamvādaḥ
brahmovāca
indro'pi prahasan viṣṇumātmavādarataṃ tadā |
vajrapāṇissuraissārddhaṃ yoddhukāmo'bhavattadā
||1||इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा ।
वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
tadendro gajamārūḍho bastārūḍho'nalastathā |
yamo mahiṣamārūḍho nirṛtiḥ pretameva ca
||2||तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा ।
यमो महिषमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च
pāśī ca makarārūḍho mṛgārūḍho ssadāgatiḥ |
kuberaḥ puṣpakārūḍhassaṃnaddhobhūdataṃdritaḥ
||3||पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः ।
कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः
tathānye surasaṃghāśca yakṣacāraṇaguhyakāḥ |
āruhya vāhanānyeva svāni svāni pratāpinaḥ
||4||तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः ।
आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः
teṣāmudyogamālokya dakṣaścāsṛṅmukhastathā |
tadaṃtikaṃ samāgatya sakalatro'bhyabhāṣata
||5||तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा ।
तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत
dakṣauvāca
yuṣmadbalenaiva mayā yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
satkarmasiddhaye yūyaṃ pramāṇāssyurmahāprabhāḥ
||6||युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः
brahmovāca
tacchrutvā dakṣavacanaṃ sarve devāssavāsavāḥ |
niryayustvaritaṃ tatra yuddhaṃ kartuṃ samudyatāḥ
||7||तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः ।
निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः
atha devagaṇāḥ sarve yuyudhuste balānvitāḥ |
śakrādayo lokapālā mohitāḥ śivamāyayā
||8||अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः ।
शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया
devānāṃ ca gaṇānāṃ ca tadāsītsamaro mahān |
tīkṣṇatomaranārācairyuyudhuste parasparam
||9||देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् ।
तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्
neduśśaṃkhāśca bheryyaśca tasmin raṇamahotsave |
mahāduṃdubhayo neduḥ paṭahā ḍiṃḍimādayaḥ
||10||नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे ।
महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः
tena śabdena mahatā ślāghmānāstadā surāḥ |
lokapālaiśca sahitā jaghnustāñchivakiṃkarān
||11||तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः ।
लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
indrādyairlokapālaiśca gaṇāśśaṃbho parāṅmukhāḥ |
kṛttāśca muniśārdūla bhṛgormaṃtrabalena ca
||12||इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः ।
कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च
uccāṭanaṃ kṛtaṃ teṣāṃ bhṛguṇā yajvanā tadā |
yajanārthaṃ ca devānāṃ tuṣṭyarthaṃ dīkṣitasya ca
||13||उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा ।
यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
parājitānsvakāndṛṣṭvā vīrabhadro ruṣānvitaḥ |
bhūtapretapiśācāṃśca kṛtvā tāneva pṛṣṭhataḥ
||14||पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः
vṛṣabhasthān puraskṛtya svayaṃ caiva mahābalaḥ |
mahātriśūlamādāya pātayāmāsa nirjarān
||15||वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः ।
महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्
devānyakṣān sādhyagaṇān guhyakān cāraṇānapi |
śūlaghātaiśca sarve gaṇā vegāt prajaghnire
||16||देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि ।
शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे
keciddvidhā kṛtāḥ khaḍgairmudgaraiśca vipothitāḥ |
anyaiśśastrairapi surā gaṇairbhinnāstadā'bhavan
||17||केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः ।
अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्
evaṃ parājitāssarve palāyanaparāyaṇāḥ |
parasparaṃ parityajya gatā devāstriviṣṭapam
||18||एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः ।
परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्
kevalaṃ lokapālāste śakrādyāstasthurutsukāḥ |
saṃgrāme dāruṇe tasmin dhṛtvā dhairyaṃ mahābalāḥ
||19||केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः ।
संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः
sarve militvā śakrādyā devāstatra raṇājire |
bṛhaspatiṃ ca papracchurvinayāvanatāstadā
||20||सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे ।
बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा
lokapālā ūcuḥ
guro bṛhaspate tāta mahāprājña dayānidhe |
śīghraṃ vada pṛcchato naḥ kuto' smākaṃ jayo bhavet
||21||गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे ।
शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्
brahmovāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ smṛtvā śaṃbhuṃ prayatnavān |
bṛhaspatiruvācedaṃ mahendraṃ jñānadurbalam
||22||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् ।
बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्
bṛhaspatiruvāca
yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ tatsarvaṃ jātamadya vai |
tadeva vivṛṇomīndra sāvadhānatayā śṛṇu
||23||यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै ।
तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु
asti yakṣeśvaraḥ kaścit phaladaḥ sarvakarmaṇām |
kartāraṃ bhajate sopi na svakarttuḥ prabhurhi saḥ
||24||अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः
amaṃtrauṣadhayassarve nābhicārā na laukikāḥ |
na karmāṇi na vedāśca na mīmāṃsādvayaṃ tathā
||25||अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः ।
न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
anyānyapi ca śāstrāṇi nānāvedayutāni ca |
jñātuṃ neśaṃ saṃbhavaṃti vadaṃtyevaṃ purātanāḥ
||26||अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च ।
ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः
na svajñeyo maheśānassarvavedāyutena saḥ |
bhakterananyaśaraṇairnānyatheti mahāśrutiḥ
||27||न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः ।
भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः
śāṃtyā ca parayā dṛṣṭyā sarvathā nirvikārayā |
tadanugrahato nūnaṃ jñātavyo hi sadāśivaḥ
||28||शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया ।
तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
paraṃ tu saṃvadiṣyāmi kāryākārya vivakṣitau |
sidhyaṃśaṃ ca sureśāna taṃ śṛṇu tvaṃ hitāya vai
||29||परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ ।
सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै
tvamiṃdra bāliśo bhūtvā lokapālaiḥ sadādya vai |
āgato dakṣa yajñaṃ hi kiṃ kariṣyasi vikramam
||30||त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै ।
आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्
ete rudrasahāyāśca gaṇāḥ paramakopanāḥ |
āgatā yajñavighnārthaṃ taṃ kariṣyaṃtyasaṃśayama
||31||एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः ।
आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम
sarvathā na hyupāyotra keṣāṃcidapi tattvataḥ |
yajñavighnavināśārtha satyaṃ satyaṃ bravīmyaham
||32||सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः ।
यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
brahmovāca
evaṃ bṛhaspatervākyaṃ śrutvā te hi divaukasaḥ |
ciṃtāmāpedire sarve lokapālāssavāsavāḥ
||33||एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः ।
चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः
tatobravīdvīrabhadro mahāvīragaṇairvṛtaḥ |
indrādīn lokapālāṃstān smṛtvā manasi śaṃkaram
||34||ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः ।
इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्
vīrabhadra uvāca
sarve yūyaṃ bāliśatvādavadānārthamāgatāḥ |
avadānaṃ prayacchāmi āgacchata mamāṃtikam
||35||सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः ।
अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्
he śakra he śuce bhāno he śaśin he dhanādhipa |
he pāśapāṇe he vāyo nirṛte yama śeṣa he
||36||हे शक्र हे शुचे भानो हे शशिन् हे धनाधिप ।
हे पाशपाणे हे वायो निर्ऋते यम शेष हे
he surāsurasaṃghāhīhaita yūyaṃ he vicakṣaṇāḥ |
avadānāni dāsyāmi ātṛptyādyāsatāṃ varāḥ
||37||हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः ।
अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः
brahmovāca
evamuktvā sitairbāṇairjaghānātha ruṣānvitaḥ |
nikhilāṃstān surān sadyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
tairbāṇairnihatāssarve vāsavādyāḥ sureśvarāḥ
||38||एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः ।
निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः
palāyanaparā bhūtvā jagmuste ca diśo daśa |
gateṣu lokapāleṣu vidruteṣu sureṣu ca |
yajñavāṭopakaṃṭhaṃ hi vīrabhadrogamadgaṇaiḥ
||39||पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश ।
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च ।
यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः
tadā te ṛṣayassarve subhītā hi rameśvaram |
vijñaptukāmāssahasā śīghramūcurnatā bhṛśam
||40||तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् ।
विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्
ṛṣaya ūcuḥ
devadeva ramānātha sarveśvara mahāprabho |
rakṣa yajñaṃ hi dakṣasya yajñosi tvaṃ na saṃśayaḥ
||41||देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो ।
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः
yajñakarmā yajñarūpo yajñāṃgo yajñarakṣakaḥ |
rakṣa yajñamato rakṣa tvattonyo na hi rakṣakaḥ
||42||यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः ।
रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः
brahmovāca
ityākarṇya vacasteṣāmṛṣīṇāṃ vacanaṃ hariḥ |
yoddhukāmo bhayādviṣṇurvīrabhadreṇa tena vai
||43||इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः ।
योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै
caturbhujassusanaddho cakrāyudhadharaḥ karaiḥ |
mahābalomaragaṇairyajñavāṭātsa niryayau
||44||चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः ।
महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ
vīrabhadraḥ śūlapāṇirnānāgaṇasamanvitaḥ |
dadarśa viṣṇuṃ saṃnaddhaṃ yoddhukāmaṃ mahāprabhum
||45||वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः ।
ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्
taṃ dṛṣṭvā vīrabhadrobhūdbhrukuṭīkuṭilānanaḥ |
kṛtāṃta iva pāpiṣṭhaṃ mṛgendra iva vāraṇam
||46||तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः ।
कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्
tathāvidhaṃ hariṃ dṛṣṭvā vīrabhadro rimardanaḥ |
avadattvaritaḥ kruddho gaṇairvīraissamāvṛtaḥ
||47||तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः ।
अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः
vīrabhadra uvāca
rere hare mahādeva śapathollaṃghanaṃ tvayā |
kathamadya kṛtaṃ citte garvaḥ kimabhavattava
||48||रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया ।
कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव
tava śrīrudraśapathollaṃghane śaktirasti kim |
ko vā tvamasiko vā te rakṣa kosti jagattraye
||49||तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् ।
को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये
atra tvamāgataḥ kasmādvayaṃ tannaiva vidmahe |
dakṣasya yajñapātāttvaṃ kathaṃ jātosi tadvada
||50||अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे ।
दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद
dākṣāyaṇyākṛtaṃ yacca tanna dṛṣṭaṃ kimu tvayā |
proktaṃ yacca dadhīcena śrutaṃ tanna kimu tvayā
||51||दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया ।
प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया
tvañcāpi dakṣayajñesminnavadānārthamāgataḥ |
avadānaṃ prayacchāmi tava cāpi mahābhuja
||52||त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः ।
अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज
vakṣo vidārayiṣyāmi triśūlena hare tava |
kastavāsti samāyāto rakṣakodya mamāṃtikam
||53||वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव ।
कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्
pātayiṣyāmi bhūpṛṣṭhe jvālayiṣyāmi vahninā |
dagdhaṃ bhavaṃtamadhunā peṣayiṣyāmi satvaram
||54||पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना ।
दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्
rere hare durācāra maheśa vimukhādhama |
śrīmahārudramāhātmyaṃ kinna jānāsi pāvanam
||55||रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम ।
श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्
tathāpi tvaṃ mahābāho yoddhukāmogrataḥ sthitaḥ |
neṣyāmi punarāvṛttiṃ yadi tiṣṭhestvamātmanā
||56||तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः ।
नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
brahmovāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā vīrabhadrasya buddhimān |
uvāca vihasan prītyā viṣṇustra sureśvaraḥ
||57||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् ।
उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः
viṣṇuruvāca
śṛṇu tvaṃ vīrabhadrādya pravakṣyāmi tvadagrataḥ |
na rudravimukhaṃ māṃ tvaṃ vada śaṃkarasevakam
||58||शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः ।
न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्
anena prārthitaḥ pūrvaṃ yajñārthaṃ ca punaḥ punaḥ |
dakṣeṇāviditārthena karmaniṣṭhena mauḍhyataḥ
||59||अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः ।
दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः
ahaṃ bhaktaparādhīnastathā sopi maheśvaraḥ |
dakṣo bhakto hi me tāta tasmādatrāgato makhe
||60||अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः ।
दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे
śṛṇu pratijñāṃ me vīra rudrakopasamudbhava |
rudratejassvarūpo hi supratāpālayaṃprabho
||61||शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव ।
रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो
ahaṃ nivārayāmi tvāṃ tvaṃ ca māṃ vinivāraya |
tadbhaviṣyati yadbhāvi kariṣye'haṃ parākramam
||62||अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय ।
तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्
brahmovāca
ityuktavati govinde prahasya sa mahābhujaḥ |
avadatsuprasannosmi tvāṃ jñātvāsmatprabhoḥ priyam
||63||इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः ।
अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्
tato vihasya suprīto vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ |
praśrayāvanatovādīdviṣṇuṃ devaṃ hi tattvataḥ
||64||ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः
vīrabhadra uvāca
tava bhāvaparīkṣārthamityuktaṃ me mahāprabho |
idānīṃ tattvato vacmi śṛṇu tvaṃ sāvadhānataḥ
||65||तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो ।
इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः
yathā śivastathā tvaṃ hi yathā tvaṃ ca tathā śivaḥ |
iti vedā varṇayaṃti śivaśāsanato hare
||66||यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः ।
इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे
śivājñayā vayaṃ sarve sevakāḥ śaṃkarasya vai |
tathāpi ca ramānātha pravādocitamādarāt
||67||शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै ।
तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्
brahmovāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya vīrabhadrasya so'cyutaḥ |
prahasya cedaṃ provāca vīrabhadramidaṃ vacaḥ
||68||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः ।
प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः
viṣṇuruvāca
yuddhaṃ kuru mahāvīra mayā sārddhamaśaṃkitaḥ |
tavāstraiḥ pūryamāṇohaṃ gamiṣyāmi svamāśramam
||69||युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः ।
तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्
brahmovāca
ityuktvā hi viramyāsau sannaddhobhūdraṇāya ca |
svagaṇairvīrabhadropi sannaddhotha mahābalaḥ
||70||इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च ।
स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṃḍe viṣṇuvīrabhadrasamvādo nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||