satīdehatyāgopadravavarṇanam
nārada uvāca
maunībhūtā yadā sāsītsatī śaṃkaravallabhā |
caritraṃ kimabhūttatra vidhe tadvada cādarāt
||1||मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा ।
चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्
brahmovāca
maunībhūtā satī devī smṛtvā svapatimādarāta |
kṣitāvudīcyāṃ sahasā niṣasāda praśāṃtadhīḥ
||2||मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात ।
क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः
jalamācamya vidhivat saṃvṛtā vāsasā śuciḥ |
dṛṅnimīlya patiṃ smṛtvā yogamārgaṃ samāviśat
||3||जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः ।
दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्
kṛtvāsamānāvanilau prāṇāpānau sitānanā |
utthāpyodānamatha ca yatnātsā nābhicakrataḥ
||4||कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना ।
उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः
hṛdi sthāpyorasi dhiyā sthitaṃ kaṃṭhādbhruvossatī |
aniṃditānayanmadhyaṃ śaṃkaraprāṇavallabhā
||5||हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती ।
अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा
evaṃ svadehaṃ sahasā dakṣakopājjihāsatī |
dagdhe gātre vāyuśucirdhāraṇaṃ yogamārgataḥ
||6||एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती ।
दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः
tatassvabhartuścaraṇaṃ ciṃtayaṃtī na cāparam |
apaśyatsā satī tatra yogamārganiviṣṭadhīḥ
||7||ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् ।
अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः
hatakalmaṣataddehaḥ prāpatacca tadagninā |
bhasmasādabhavatsadyo muniśreṣṭha tadicchayā
||8||हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना ।
भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया
tatpaśyatāṃ ca khe bhūmau vādo'bhūtsumahāṃstadā |
hāheti sodbhutaścitrassurādīnāṃ bhayāvahaḥ
||9||तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा ।
हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः
haṃ priyā parā śaṃbhordevī daivatamasya hi |
ahādasūn satī kena suduṣṭena prakopitā
||10||हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि ।
अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता
aho tvanātmyaṃ sumahadasya dakṣasya paśyata |
carācaraṃ prajā yasya yatputrasya prajāpateḥ
||11||अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत ।
चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः
ahodya dvimanā'bhūtsā satī devī manasvinī |
vṛṣadhvajapriyā'bhīkṣṇaṃ mānayogyā satāṃ sadā
||12||अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी ।
वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा
soyaṃ durmarṣahṛdayo brahmadhṛk sa prajāpatiḥ |
mahatīmapakīrtiṃ hi prāpsyati tvakhile bhave
||13||सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः ।
महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे
yatsvāṃgajāṃ sutāṃ śaṃbhudviṭ nyaṣe dhatsamudyatām |
mahānarakabhogī sa mṛtaye no'parādhataḥ
||14||यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् ।
महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः
vadatyevaṃ jane satyā dṛṣṭvā'sutyāgamadbhutam |
drutaṃ tatpārṣadāḥ krodhādudatiṣṭhannudāyudhāḥ
||15||वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् ।
द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः
dvāri sthitā gaṇāssarve rasāyutamitā ruṣā |
śaṃkarasya prabhoste vā'kudhyannatimahābalāḥ
||16||द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा ।
शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः
hāhākāramakurvaṃste dhikdhik na iti vādinaḥ |
uccaissarve'sakṛdvīraḥśśaṃkarasya gaṇādhipāḥ
||17||हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः ।
उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः
hāhākāreṇa mahatā vyāpta māsīddigantaram |
sarve prāpan bhayaṃ devā munayonyepi te sthitāḥ
||18||हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् ।
सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः
gaṇāssaṃmaṃtrya te sarve'bhūvan kruddhā udāyudhāḥ |
kurvantaḥ pralayaṃ vādyaśastrairvyāptaṃ digaṃtaram
||19||गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः ।
कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्
śastrairaghnannijāṃgāni kecittatra śucākulāḥ |
śiromukhāni devarṣe sutīkṣṇaiḥ prāṇanāśibhiḥ
||20||शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः ।
शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः
itthaṃ te vilayaṃ prāptā dākṣāyaṇyā samaṃ tadā |
gaṇāyute dve ca tadā tadadbhutamivābhavat
||21||इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा ।
गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्
gaṇā nāśā'vaśiṣṭā ye śaṃkarasya mahātmanaḥ |
dakṣaṃ taṃ krodhitaṃ hantuṃ mudā tiṣṭhannudāyudhāḥ
||22||गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः ।
दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः
teṣāmāpatatāṃ vegaṃ niśamya bhagavān bhṛguḥ |
yajñaghnaghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhonmune
||23||तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने
hūyamāne ca bhṛguṇā samutpeturmahāsurāḥ |
ṛbhavo nāma prabalavīrāstatra sahasraśaḥ
||24||हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः ।
ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः
tairalātāyudhaistatra pramathānāṃ munīśvara |
abhūdyuddhaṃ suvikaṭaṃ śṛṇvatāṃ romaharṣaṇam
||25||तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर ।
अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्
ṛbhubhistairmahāvīrairhanyamānāssamantataḥ |
ayatnayānāḥ pramathā uśadbhirbrahmatejasā
||26||ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः ।
अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा
evaṃ śivagaṇāste vai hatā vidrāvitā drutam |
śivecchayā mahāśaktyā tadadbhutamivā'bhavat
||27||एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् ।
शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्
taddṛṣṭvā ṛṣayo devāśśakrādyāssamarudgaṇāḥ |
viśveśvinau lokapālāstūṣṇīṃ bhūtāstadā'bhavan
||28||तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः ।
विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्
kecidviṣṇuṃ prabhuṃ tatra prārthayantassamantataḥ |
udvignā mantrayaṃtaśca viprābhāvaṃ muhurmuhuḥ
||29||केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः ।
उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः
suvicāryodarkaphalaṃ mahodvignāssubuddhayaḥ |
suraviṣṇvādayobhūvan tannāśādrāvaṇānmuhuḥ
||30||सुविचार्योदर्कफलं महोद्विग्नास्सुबुद्धयः ।
सुरविष्ण्वादयोभूवन् तन्नाशाद्रावणान्मुहुः
evaṃbhūtastadā yajño vighno jāto durātmanaḥ |
brahmabaṃdhośca dakṣasya śaṃkaradrohiṇo mune
||31||एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः ।
ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṇḍe satyupākhyāne satīdehatyāgopadravavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||