vivāhavarṇanam
nārada uvāca
brahman vidhe mahābhāga śivabhaktavara prabho |
śrāvitaṃ caritaṃ śaṃbhoradbhutaṃ maṃgalāyanam
||1||ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो ।
श्रावितं चरितं शंभोरद्भुतं मंगलायनम्
tataḥ kimabhavattāta kathyatāṃ śaśimaulinaḥ satyāśca caritaṃ divyaṃ sarvāghaughavināśanam
||2||ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्
brahmovāca
nivṛtte śaṃkare cāsmadvadhādbhaktānukaṃpini |
abhavannirbhayāssarve sukhinastu prasannakāḥ
||3||निवृत्ते शंकरे चास्मद्वधाद्भक्तानुकंपिनि ।
अभवन्निर्भयास्सर्वे सुखिनस्तु प्रसन्नकाः
nataskaṃdhāssāṃjalayaḥ praṇemurnikhilāśca te |
tuṣṭuvuśśaṃkaraṃ bhaktyā cakrurjayaravaṃ mudā
||4||नतस्कंधास्सांजलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते ।
तुष्टुवुश्शंकरं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा
tasminneva kāle'haṃ prasanno nirbhayo mune |
astavaṃ śaṃkaraṃ bhaktyā vividhaiśca śubhastavaiḥ
||5||तस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने ।
अस्तवं शंकरं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः
tatastuṣṭamanāśśaṃbhurbahulīlākaraḥ prabhuḥ |
mune māṃ samuvācedaṃ sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ tadā
||6||ततस्तुष्टमनाश्शंभुर्बहुलीलाकरः प्रभुः ।
मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा
rudra uvāca
brahman tāta prasannohaṃ nirbhayastvaṃ bhavādhunā |
svaśīrṣaṃ spṛśa hastena madājñāṃ kurvasaṃśayam
||7||ब्रह्मन् तात प्रसन्नोहं निर्भयस्त्वं भवाधुना ।
स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्
brahmovāca
ityākarṇya vacaśśambhorbahulīlākṛtaḥ prabhoḥ |
spṛśan svaṃ kaṃ tathā bhūtvā prāṇamaṃ vṛṣabhadhvajam
||8||इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः ।
स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्
yāvadevamahaṃ svaṃ kaṃ spṛśāmi nijapāṇinā |
tāvattatra sthitaṃ sadyastadrūpavṛṣavāhanam
||9||यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना ।
तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्
tato lajjāparītāṃgassthitaścāhamadhomukhaḥ |
indrādyairamaraissarvaissudṛṣṭassarvatassthitaiḥ
||10||ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः ।
इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः
athāhaṃ lajjayāviṣṭaḥ praṇipatya maheśvaram |
pravocaṃ saṃstutiṃ kṛtvā kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti
||11||अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् ।
प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति
asya pāpasya śudhyarthaṃ prāyaścittaṃ vada prabho |
nigrahaṃ ca tathānyāyaṃ yena pāpaṃ prayātu me
||12||अस्य पापस्य शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो ।
निग्रहं च तथान्यायं येन पापं प्रयातु मे
ityuktastu mayā śaṃbhuruvāca praṇataṃ hi tam |
suprasannataro bhūtvā sarveśo bhaktavatsalaḥ
||13||इत्युक्तस्तु मया शंभुरुवाच प्रणतं हि तम् ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः
śaṃbhuruvāca
anenaiva svarūpeṇa madadhiṣṭhitakena hi |
tapaḥ kuru prasannātmā madārādhanatatparaḥ
||14||अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि ।
तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः
khyātiṃ yāsyasi sarvatra nāmnā rudraśiraḥ kṣitau |
sādhakaḥ sarvakṛtyānāṃ tejobhājāṃ dvijanmanām
||15||ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ ।
साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्
manuṣyāṇāmidaṃ kṛtyaṃ yasmādvīryyaṃ tvayā'dhunā |
tasmāttvaṃ mānuṣo bhūtvā vicariṣyasi bhūtale
||16||मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्य्यं त्वयाऽधुना ।
तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले
yastvāṃ cānena rūpeṇa dṛṣṭvā kau vicariṣyati |
kimetadbrahmaṇo mūrdhni vadanniti purāntakaḥ
||17||यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति ।
किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः
tataste ceṣṭitaṃ sarvaṃ kautukācchroṣyatīti yaḥ |
paradārakṛtāttyāgānmuktiṃ sadyassa yāsyati
||18||ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः ।
परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यस्स यास्यति
yathā yathā janaścaitatkṛtyante kīrtayiṣyati |
tathā tathā viśuddhiste pāpasyāsya bhaviṣyati
||19||यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यन्ते कीर्तयिष्यति ।
तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति
etadeva hi te brahman prāyaścittaṃ mayeritam |
janahāsyakaraṃ loke tava garhākaraṃ param
||20||एतदेव हि ते ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं मयेरितम् ।
जनहास्यकरं लोके तव गर्हाकरं परम्
etacca tava vīryyaṃ hi patitaṃ vedimadhyagam |
kāmārtasya mayā dṛṣṭaṃ naitaddhāryaṃ bhaviṣyati
||21||एतच्च तव वीर्य्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् ।
कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति
caturbindumitaṃ retaḥ patitaṃ yatkṣitau tava |
tanmitāstoyadā vyomni bhaveyuḥ pralayaṃkarāḥ
||22||चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव ।
तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयंकराः
etasminnaṃtare tatra devarṣīṇāṃ puro drutam |
tadretasassamabhavaṃstanmitāśca balāhakā
||23||एतस्मिन्नंतरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् ।
तद्रेतसस्समभवंस्तन्मिताश्च बलाहका
saṃvartakastathāvarttaḥ puṣkaro droṇa eva ca |
ete caturvidhāstāta mahāmeghā layaṃkarāḥ
||24||संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च ।
एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः
garjaṃtaścātha mucaṃtastoyānīṣacchivecchayā |
phelurvyomni muniśreṣṭha toyadāste kadāravāḥ
||25||गर्जंतश्चाथ मुचंतस्तोयानीषच्छिवेच्छया ।
फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः
taistu saṃchādite vyomni sugarjadbhiśca śaṃkaraḥ |
praśāndākṣāyaṇī devī bhṛśaṃ śāṃto'bhavaddrutam
||26||तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः ।
प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्
atha cāhaṃ vītabhayaśśaṃkarasyā jñayā tadā |
śeṣaṃ vaivāhikaṃ karma samāptimanayaṃ mune
||27||अथ चाहं वीतभयश्शंकरस्या ज्ञया तदा ।
शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने
papāta puṣpavṛṣṭiśca śivāśivaśiraskayoḥ |
sarvatra ca muniśreṣṭha mudā devagaṇojjhitā
||28||पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः ।
सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता
vādyamāneṣu vādyeṣu gāyamāneṣu teṣu ca |
paṭhatsu vipravaryeṣu vādān bhaktyānviteṣu ca
||29||वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च ।
पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च
raṃbhādiṣu puraṃdhrīṣu nṛtyamānāsu sādaram |
mahotsavo mahānāsīddevapatnīṣu nārada
||30||रंभादिषु पुरंध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् ।
महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद
atha karmavitāneśaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
prāha māṃ prāṃjaliṃ prītyā laukikīṃ gatimāśritaḥ
||31||अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
प्राह मां प्रांजलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः
īśvara uvāca
he brahman sukṛtaṃ karma sarvaṃ vaivāhikaṃ ca yat |
prasannosmi tvamācāryo dadyāṃ te dakṣiṇāṃ ca kām
||32||हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् ।
प्रसन्नोस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्
yācasva tāṃ surajyeṣṭha yadyapi syātsudurlabhā |
brūhi śīghraṃ mahābhāga nādeyaṃ vidyate mama
||33||याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा ।
ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम
brahmovāca
ityākarṇya vacassohaṃ śaṃkarasya kṛtāṃjaliḥ |
mune'vocaṃ vinītātmā praṇamyeśaṃ muhurmuhuḥ
||34||इत्याकर्ण्य वचस्सोहं शंकरस्य कृतांजलिः ।
मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः
brahmovāca
yadi prasanno deveśa varayogyosmyahaṃ yadi |
tatkuru tvaṃ maheśāna suprītyā yadvadāmyaham
||35||यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि ।
तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्
anenaiva tu rūpeṇa vedyāmasyāṃ maheśvara |
tvayā stheyaṃ sadaivātra nṛṇāṃ pāpaviśuddhaye
||36||अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर ।
त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये
yenāsya saṃnidhau kṛtvā svāśramaṃ śaśi śekhara |
tapaḥ kuryā vināśāya svapāpasyāsya śaṃkara
||37||येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशि शेखर ।
तपः कुर्या विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर
caitraśuklatrayodaśyāṃ nakṣatre bhagadaivate |
sūryavāre ca yo bhaktyā vīkṣeta bhuvi mānavaḥ
||38||चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते ।
सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः
tadaiva tasya pāpāni prayāṃtu hara saṃkṣayam |
varddhate vipulaṃ puṇyaṃ rogā naśyaṃtu sarvaśaḥ
||39||तदैव तस्य पापानि प्रयांतु हर संक्षयम् ।
वर्द्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यंतु सर्वशः
yā nārī durbhagā vaṃdhyā kāṇā rūpavivarjitā |
sāpi tvaddarśanādeva nirdoṣā saṃbhaveddhruvam
||40||या नारी दुर्भगा वंध्या काणा रूपविवर्जिता ।
सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा संभवेद्ध्रुवम्
brahmovāca
ityākarṇya vaco me hi svātmasarvasukhāvaham |
tathā'stviti śivaḥ prāha suprasannena cetasā
||41||इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् ।
तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा
śiva uvāca
hitāya sarvalokasya vedyāṃ tasyāṃ vyavasthitaḥ |
sthāsyāmi sahitaḥ patnyā satyā tvadvacanādvidhe
||42||हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः ।
स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे
brahmovāca
ityuktvā bhagavāṃstatra sabhāryo vṛṣabhadhvajaḥ |
uvāca vedimadhyastho mūrtiṃ kṛtvāṃśarūpiṇīm
||43||इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः ।
उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्
tato dakṣaṃ samāmaṃtrya śaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
patnyā satyā gaṃtumanā abhūtsvajanavatsalaḥ
||44||ततो दक्षं समामंत्र्य शंकरः परमेश्वरः ।
पत्न्या सत्या गंतुमना अभूत्स्वजनवत्सलः
etasminnaṃtare dakṣo vinayāvanatassudhīḥ |
sāṃjalirnatakaḥ prītyā tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam
||45||एतस्मिन्नंतरे दक्षो विनयावनतस्सुधीः ।
सांजलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्
viṣṇvādayassurāssarve munayaśca gaṇāstadā |
natvā saṃstūya vividhaṃ cakrurjayaravaṃ mudā
||46||विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च गणास्तदा ।
नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा
āropya vṛṣabhe śaṃbhussatīṃ dakṣājñayā mudā |
jagāma himavatprasthaṃ vṛṣabhasthassvayaṃ prabhuḥ
||47||आरोप्य वृषभे शंभुस्सतीं दक्षाज्ञया मुदा ।
जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थस्स्वयं प्रभुः
atha sā śaṃkarābhyāse sudatī cāruhāsinī |
vireje vṛṣabhasthā vai candrāṃte kālikā yathā
||48||अथ सा शंकराभ्यासे सुदती चारुहासिनी ।
विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रांते कालिका यथा
viṣṇvādayassurāssarve marīcyādyāstatharṣayaḥ |
dakṣopi mohitaścāsīttathānye niścalā janāḥ
||49||विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः ।
दक्षोपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः
kecidvādyānvādayanto gāyaṃtassusvaraṃ pare |
śivaṃ śivayaśaśśuddhamanujagmuḥ śivaṃ mudā
||50||केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायंतस्सुस्वरं परे ।
शिवं शिवयशश्शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा
madhyamārgādvisṛṣṭo hi dakṣaḥ prītyātha śambhunā |
vadhāma prāpa sagaṇaḥ śambhuḥ premasamākulaḥ
||51||मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना ।
वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः
visṛṣṭā api viṣṇvādyāśśambhunā punareva te |
anujagmuśśivaṃ bhaktyā surāḥ paramayā mudā
||52||विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याश्शम्भुना पुनरेव ते ।
अनुजग्मुश्शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा
taissarvaissagaṇaiśśaṃbhussatyaḥ ca svastriyā yutaḥ |
prāpa svaṃ dhāma saṃhṛṣṭo himavadgiri śobhitam
||53||तैस्सर्वैस्सगणैश्शंभुस्सत्यः च स्वस्त्रिया युतः ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद्गिरि शोभितम्
tatra gatvākhilāndevānmunīnapi parāṃstathā |
mudā visarjayāmāsa bahu sammānya sādaram
||54||तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा ।
मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्
śaṃbhumābhāṣya te sarve viṣṇvādyā muditānanā |
svaṃsvaṃ dhāma yayurnatvā stutvā ca munayassurāḥ
||55||शंभुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदितानना ।
स्वंस्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयस्सुराः
śivopi muditotyarthaṃ svapatnyā dakṣakanyayā |
himavatprasthasaṃstho hi vijahāra bhavānugaḥ
||56||शिवोपि मुदितोत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया ।
हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः
tatassa śaṃkarassatyā sagaṇassūtikṛnmune |
prāpa svaṃ dhāma saṃhṛṣṭaḥ kailāśaṃ parvatottamam
||57||ततस्स शंकरस्सत्या सगणस्सूतिकृन्मुने ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलाशं पर्वतोत्तमम्
etadvassarvamākhyātaṃ yathā tasya purā'bhavat |
vivāho vṛṣayānasya manusvāyaṃbhuvāntaka
||58||एतद्वस्सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् ।
विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायंभुवान्तक
vivāhasamaye yajñe prāraṃbhe vā śṛṇoti yaḥ |
etadākhyānamavyagrassaṃpūjya vṛṣabhadhvajam
||59||विवाहसमये यज्ञे प्रारंभे वा शृणोति यः ।
एतदाख्यानमव्यग्रस्संपूज्य वृषभध्वजम्
tasyā'vighnaṃ bhavetsarvaṃ karma vaivāhikaṃ ca yat |
śubhākhyamaparaṃ karma nirvighnaṃ sarvadā bhavet
||60||तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् ।
शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्
kanyā ca sukhasaubhaṇyaśīlācāraguṇānvitā |
sādhvī syātputriṇī prītyā śrutvākhyānamidaṃ śubham
||61||कन्या च सुखसौभण्यशीलाचारगुणान्विता ।
साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्
iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ dvitīye satīkhaṇḍe satī vivāhavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||