विवाहवर्णनम्
नारद उवाच
ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो ।
श्रावितं चरितं शंभोरद्भुतं मंगलायनम्
॥१॥ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्
॥२॥ब्रह्मोवाच
निवृत्ते शंकरे चास्मद्वधाद्भक्तानुकंपिनि ।
अभवन्निर्भयास्सर्वे सुखिनस्तु प्रसन्नकाः
॥३॥नतस्कंधास्सांजलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते ।
तुष्टुवुश्शंकरं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा
॥४॥तस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने ।
अस्तवं शंकरं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः
॥५॥ततस्तुष्टमनाश्शंभुर्बहुलीलाकरः प्रभुः ।
मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा
॥६॥रुद्र उवाच
ब्रह्मन् तात प्रसन्नोहं निर्भयस्त्वं भवाधुना ।
स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्
॥७॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः ।
स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्
॥८॥यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना ।
तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्
॥९॥ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः ।
इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः
॥१०॥अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् ।
प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति
॥११॥अस्य पापस्य शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो ।
निग्रहं च तथान्यायं येन पापं प्रयातु मे
॥१२॥इत्युक्तस्तु मया शंभुरुवाच प्रणतं हि तम् ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः
॥१३॥शंभुरुवाच
अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि ।
तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः
॥१४॥ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ ।
साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्
॥१५॥मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्य्यं त्वयाऽधुना ।
तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले
॥१६॥यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति ।
किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः
॥१७॥ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः ।
परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यस्स यास्यति
॥१८॥यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यन्ते कीर्तयिष्यति ।
तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति
॥१९॥एतदेव हि ते ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं मयेरितम् ।
जनहास्यकरं लोके तव गर्हाकरं परम्
॥२०॥एतच्च तव वीर्य्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् ।
कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति
॥२१॥चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव ।
तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयंकराः
॥२२॥एतस्मिन्नंतरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् ।
तद्रेतसस्समभवंस्तन्मिताश्च बलाहका
॥२३॥संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च ।
एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः
॥२४॥गर्जंतश्चाथ मुचंतस्तोयानीषच्छिवेच्छया ।
फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः
॥२५॥तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः ।
प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्
॥२६॥अथ चाहं वीतभयश्शंकरस्या ज्ञया तदा ।
शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने
॥२७॥पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः ।
सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता
॥२८॥वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च ।
पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च
॥२९॥रंभादिषु पुरंध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् ।
महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद
॥३०॥अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
प्राह मां प्रांजलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः
॥३१॥ईश्वर उवाच
हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् ।
प्रसन्नोस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्
॥३२॥याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा ।
ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम
॥३३॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्सोहं शंकरस्य कृतांजलिः ।
मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः
॥३४॥ब्रह्मोवाच
यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि ।
तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्
॥३५॥अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर ।
त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये
॥३६॥येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशि शेखर ।
तपः कुर्या विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर
॥३७॥चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते ।
सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः
॥३८॥तदैव तस्य पापानि प्रयांतु हर संक्षयम् ।
वर्द्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यंतु सर्वशः
॥३९॥या नारी दुर्भगा वंध्या काणा रूपविवर्जिता ।
सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा संभवेद्ध्रुवम्
॥४०॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् ।
तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा
॥४१॥शिव उवाच
हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः ।
स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे
॥४२॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः ।
उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्
॥४३॥ततो दक्षं समामंत्र्य शंकरः परमेश्वरः ।
पत्न्या सत्या गंतुमना अभूत्स्वजनवत्सलः
॥४४॥एतस्मिन्नंतरे दक्षो विनयावनतस्सुधीः ।
सांजलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्
॥४५॥विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च गणास्तदा ।
नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा
॥४६॥आरोप्य वृषभे शंभुस्सतीं दक्षाज्ञया मुदा ।
जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थस्स्वयं प्रभुः
॥४७॥अथ सा शंकराभ्यासे सुदती चारुहासिनी ।
विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रांते कालिका यथा
॥४८॥विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः ।
दक्षोपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः
॥४९॥केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायंतस्सुस्वरं परे ।
शिवं शिवयशश्शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा
॥५०॥मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना ।
वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः
॥५१॥विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याश्शम्भुना पुनरेव ते ।
अनुजग्मुश्शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा
॥५२॥तैस्सर्वैस्सगणैश्शंभुस्सत्यः च स्वस्त्रिया युतः ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद्गिरि शोभितम्
॥५३॥तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा ।
मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्
॥५४॥शंभुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदितानना ।
स्वंस्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयस्सुराः
॥५५॥शिवोपि मुदितोत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया ।
हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः
॥५६॥ततस्स शंकरस्सत्या सगणस्सूतिकृन्मुने ।
प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलाशं पर्वतोत्तमम्
॥५७॥एतद्वस्सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् ।
विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायंभुवान्तक
॥५८॥विवाहसमये यज्ञे प्रारंभे वा शृणोति यः ।
एतदाख्यानमव्यग्रस्संपूज्य वृषभध्वजम्
॥५९॥तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् ।
शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्
॥६०॥कन्या च सुखसौभण्यशीलाचारगुणान्विता ।
साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्
॥६१॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सती विवाहवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥