यज्ञप्रारंभः
ब्रह्मोवाच
एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः
॥१॥महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः ।
यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः
॥२॥अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः ।
दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः
॥३॥पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः ।
सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च
॥४॥एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु ।
मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्
॥५॥तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः ।
तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः
॥६॥सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः ।
ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः
॥७॥वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् ।
सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति
॥८॥एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः ।
सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना
॥९॥भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ।
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै
॥१०॥तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः ।
सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया
॥११॥वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा ।
ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः
॥१२॥अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः ।
अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः
॥१३॥तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः ।
सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा
॥१४॥उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे ।
सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्
॥१५॥तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः ।
हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
॥१६॥अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः ।
उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः
॥१७॥अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः ।
सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्
॥१८॥गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् ।
संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे
॥१९॥द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः ।
वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः
॥२०॥दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः ।
भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्
॥२१॥तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना ।
कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि
॥२२॥कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च ।
नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना
॥२३॥एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे ।
स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः
॥२४॥एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् ।
प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्
॥२५॥दधीच उवाच
सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा ।
कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे
॥२६॥एते सुरेशा मुनयो महत्तरास्सलोकपालाश्च समागता हि ।
तथापि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना
॥२७॥येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः ।
सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः
॥२८॥अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः ।
त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि
॥२९॥तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः ।
त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना
॥३०॥इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना ।
सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये
॥३१॥सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः ।
दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः
॥३२॥तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना ।
अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना
॥३३॥यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः
॥३४॥समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः ।
भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
॥३५॥ब्रह्मोवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः ।
उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः
॥३६॥मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः ।
समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि
॥३७॥यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च ।
प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः
॥३८॥सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह
॥३९॥तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् ।
तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः
॥४०॥येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः ।
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः
॥४१॥अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् ।
कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि
॥४२॥हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः ।
भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः
॥४३॥आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः ।
कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना
॥४४॥तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् ।
सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्
॥४५॥ब्रह्मोवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् ।
सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्
॥४६॥दधीच उवाच
अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि ।
विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति
॥४७॥एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः ।
यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ
॥४८॥ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः ।
निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च
॥४९॥मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः ।
शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्
॥५०॥दक्ष उवाच
गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः ।
अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्
॥५१॥एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा ।
सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा
॥५२॥विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः ।
वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि
॥५३॥वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः ।
यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्
॥५४॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः ।
यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः
॥५५॥इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर ।
यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्
॥५६॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञप्रारंभो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥