विष्णुवीरभद्रसम्वादः
ब्रह्मोवाच
इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा ।
वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा
॥१॥तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा ।
यमो महिषमारूढो निर्ऋतिः प्रेतमेव च
॥२॥पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः ।
कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः
॥३॥तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः ।
आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः
॥४॥तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा ।
तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत
॥५॥दक्षउवाच
युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः
॥६॥ब्रह्मोवाच
तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः ।
निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः
॥७॥अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः ।
शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया
॥८॥देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् ।
तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्
॥९॥नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे ।
महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः
॥१०॥तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः ।
लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्
॥११॥इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः ।
कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च
॥१२॥उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा ।
यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च
॥१३॥पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः ।
भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः
॥१४॥वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः ।
महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्
॥१५॥देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि ।
शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे
॥१६॥केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः ।
अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्
॥१७॥एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः ।
परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्
॥१८॥केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः ।
संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः
॥१९॥सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे ।
बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा
॥२०॥लोकपाला ऊचुः
गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे ।
शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्
॥२१॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् ।
बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्
॥२२॥बृहस्पतिरुवाच
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै ।
तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु
॥२३॥अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः
॥२४॥अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः ।
न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा
॥२५॥अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च ।
ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः
॥२६॥न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः ।
भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः
॥२७॥शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया ।
तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः
॥२८॥परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ ।
सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै
॥२९॥त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै ।
आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्
॥३०॥एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः ।
आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम
॥३१॥सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः ।
यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
॥३२॥ब्रह्मोवाच
एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः ।
चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः
॥३३॥ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः ।
इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्
॥३४॥वीरभद्र उवाच
सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः ।
अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्
॥३५॥हे शक्र हे शुचे भानो हे शशिन् हे धनाधिप ।
हे पाशपाणे हे वायो निर्ऋते यम शेष हे
॥३६॥हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः ।
अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः
॥३७॥ब्रह्मोवाच
एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः ।
निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः
॥३८॥पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश ।
गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च ।
यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः
॥३९॥तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् ।
विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्
॥४०॥ऋषय ऊचुः
देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो ।
रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः
॥४१॥यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः ।
रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः
॥४२॥ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः ।
योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै
॥४३॥चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः ।
महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ
॥४४॥वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः ।
ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्
॥४५॥तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः ।
कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्
॥४६॥तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः ।
अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः
॥४७॥वीरभद्र उवाच
रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया ।
कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव
॥४८॥तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् ।
को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये
॥४९॥अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे ।
दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद
॥५०॥दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया ।
प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया
॥५१॥त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः ।
अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज
॥५२॥वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव ।
कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्
॥५३॥पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना ।
दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्
॥५४॥रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम ।
श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्
॥५५॥तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः ।
नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना
॥५६॥ब्रह्मोवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् ।
उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः
॥५७॥विष्णुरुवाच
शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः ।
न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्
॥५८॥अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः ।
दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः
॥५९॥अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः ।
दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे
॥६०॥शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव ।
रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो
॥६१॥अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय ।
तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्
॥६२॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः ।
अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्
॥६३॥ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः ।
प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः
॥६४॥वीरभद्र उवाच
तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो ।
इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः
॥६५॥यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः ।
इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे
॥६६॥शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै ।
तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्
॥६७॥ब्रह्मोवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः ।
प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः
॥६८॥विष्णुरुवाच
युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः ।
तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्
॥६९॥ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च ।
स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः
॥७०॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥