कामशापानुग्रहः
ब्रह्मोवाच
ततस्ते मुनयः सर्वे तदाभिप्रायवेदिनः ।
चक्रुस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखास्सुताः
॥१॥मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तांतमन्यतः ।
दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः
॥२॥ततो निश्चित्य नामानि मरीचिप्रमुखा द्विजाः ।
ऊचुस्संगतमेतस्मै पुरुषाय ममात्मजाः
॥३॥ऋषय ऊचुः
यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोस्माकं यथा विधेः ।
तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि
॥४॥जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते ।
अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव
॥५॥मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः ।
तस्मात्कंदर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि
॥६॥त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति ।
ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः
॥७॥दक्षोयं भवते पत्नी स्वयं दास्यति कामिनीम् ।
आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः
॥८॥एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा ।
संध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति
॥९॥ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वरांगना ।
अतस्संध्येति विख्याता क्रांताभा तुल्यमल्लिका
॥१०॥ब्रह्मोवाच
कौसुमानि तथास्त्राणि पंचादाय मनोभवः ।
प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिंतयामास निश्चयम्
॥११॥हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा ।
मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि
॥१२॥ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् ।
तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधे
॥१३॥तिष्ठंति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः ।
एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यंत्यद्य निश्चयम्
॥१४॥संध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः ।
इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम्
॥१५॥ब्रह्मोवाच
इति संचित्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः ।
पुष्पजं पुष्पजातस्य योजयामास मार्गणैः
॥१६॥आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः ।
चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा
॥१७॥संहिते तेन कोदंडे मारुताश्च सुगंधयः ।
ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः
॥१८॥ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् ।
पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः
॥१९॥ततस्ते मुनयस्सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने ।
सहितो मनसा कंचिद्विकारं प्रापुरादितः
॥२०॥संध्यां सर्वे निरीक्षंतस्सविकारं मुहुर्मुहुः ।
आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी
॥२१॥ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनःपुनः ।
यथेन्द्रियविकारं त प्रापुस्तानकरोत्तथा
॥२२॥उदीरितेंद्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् ।
तदैव चोनपंचाशद्भावा जाताश्शरीरतः
॥२३॥सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कंदर्पशरपातनात् ।
चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान्कटाक्षावरणादिकान्
॥२४॥निसर्गसुंदरी संध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् ।
कुर्वंत्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः
॥२५॥अथ भावयुतां संध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः ।
धर्माभिपूरित तनुरभिलाषमहं मुने
॥२६॥ततस्ते मुनयस्सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि ।
दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वेकारिकेन्द्रियम्
॥२७॥दृष्ट्वा तथाविधा दक्षमरीचिप्रमुखाश्च माम् ।
संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा
॥२८॥यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् ।
कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा
॥२९॥इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातॄणां च पितुस्तथा ।
धर्मस्सस्मार शंभुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम्
॥३०॥संस्मरन्मनसा धर्मं शंकरं धर्मपालकम् ।
तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः
॥३१॥धर्म उवाच
देवदेव महादेव धर्मपाल नमोस्तु ते ।
सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि
॥३२॥सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् ।
रजस्सत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो
॥३३॥निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः ।
निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः
॥३४॥रक्षरक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः ।
मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः
॥३५॥ब्रह्मोवाच
इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः ।
तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः
॥३६॥जातो वियद्गतश्शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च
॥३७॥स साधुवादं तान् सर्वान्विहस्य च पुनः पुनः ।
उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः
॥३८॥शिव उवाच
अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावस्समुद्गतः ।
दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम्
॥३९॥यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता ।
एतः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता
॥४०॥एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः ।
कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे
॥४१॥धैर्ये जागरितं ब्रह्मन्मनस्ते चतुरानन ।
कथं क्षुद्रेण कामेन रंतुं विगटितं विधे
॥४२॥एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः ।
कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः
॥४३॥कथं कामोपि मंदात्मा प्राबल्यात्सोधुनैव हि ।
विकृतान्बाणैः कृतवानकालज्ञोल्पचेतनः
॥४४॥धिक्तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कांता मनोहरत् ।
धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम्
॥४५॥ब्रह्मोवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोहं शिवस्य च ।
व्रीडया द्विगुणीभूतस्स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात्
॥४६॥ततो निगृह्यैंद्रियकं विकारं चात्यजं मुने ।
जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम्
॥४७॥मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम ।
धर्मांभो अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः
॥४८॥भिन्नांजननिभास्सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः ।
नितांतयतयः पुण्यास्संसारविमुखाः परे
॥४९॥सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिता ।
षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने
॥५०॥घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः ।
समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वरांगना
॥५१॥तन्वंगी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता ।
मृद्वंगी चारुदशना नवकांचनसुप्रभा
॥५२॥सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा ।
नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी
॥५३॥मरीचिप्रमुखा षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः ।
ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्यांगिरसौ तथा
॥५४॥क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च ।
तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम
॥५५॥सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः ।
हविष्मंतस्तु तास्सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः
॥५६॥क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा ।
आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मंतोंगिरस्सुताः
॥५७॥जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ ।
लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाह स समंततः
॥५८॥संध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताऽभवत् ।
निर्दोषा शंभुसंदृष्टा धर्मकर्मपरायणा
॥५९॥एतस्मिन्नंतरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् ।
धर्मं संरक्ष्य विधिवदंतर्धानं गतो द्रुतम्
॥६०॥अथ शंकरवाक्येन लज्जितोहं पितामहः ।
कंदर्प्पायाकोपिंत हि भ्रुकुटीकुटिलाननः
॥६१॥दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोपि मन्मथः ।
स्वबाणान्संजहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने
॥६२॥ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने ।
अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः
॥६३॥भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः ।
भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्मं सुदुष्करम्
॥६४॥इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम ।
समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम्
॥६५॥इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः ।
प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्
॥६६॥ब्रह्माणं मामुवाचेदं स दक्षादिसुतं मुने ।
शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः
॥६७॥काम उवाच
किमर्थं भवता ब्रह्मञ् शप्तोहमिति दारुणम् ।
अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः
॥६८॥त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद्ब्रह्मन् कृतं मया ।
तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया
॥६९॥अहं विष्णुस्तथा शंभुः सर्वे त्वच्छ रगोचराः ।
इति यद्भवता प्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्
॥७०॥नापराधो ममाप्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि ।
दारुणः समयश्चैव शापो देव जगत्पते
॥७१॥ब्रह्मोवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माहं जगतां पतिः ।
प्रत्यवोचं यतात्मानं मदनं दमयन्मुहुः
॥७२॥ब्रह्मोवाच
आत्मजा मम संध्येयं यस्मादेतत्स कामतः ।
लक्ष्यीकृतोहं भवता ततश्शापो मया कृतः
॥७३॥अधुना शांतरोषोहं त्वां वदामि मनोभव ।
शृणुष्व गतसंदेहस्सुखी भव भयं त्यज
॥७४॥त्वं भस्म भूत्वा मदन भर्गलोचनवह्निना ।
तथैवाशु समं पश्चाच्छरीरं प्रापयिष्यसि
॥७५॥यदा करिष्यति हरोंजसा दारपरिग्रहम् ।
तदा स एव भवतश्शरीरं प्रापयिष्यति
॥७६॥ब्रह्मोवाच
एवमुक्त्वाथ मदनमहं लोकपितामहः ।
अंतर्गतो मुनीन्द्राणां मानसानां प्रपश्यताम्
॥७७॥इत्येवं मे वचश्श्रुत्वा मदनस्तेपि मानसाः ।
संबभूवुस्सुतास्सर्वे सुखिनोऽरं गृहं गताः
॥७८॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामशापानुग्रहो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥