सवर्णनः
ब्रह्मोवाच
वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः ।
संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
॥१॥आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः ।
गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
॥२॥विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् ।
दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
॥३॥तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः ।
रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
॥४॥वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः ।
युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
॥५॥गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् ।
अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
॥६॥नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा ।
कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
॥७॥तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
॥८॥नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
॥९॥बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् ।
नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
॥१०॥शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः ।
सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
॥११॥यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः ।
चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
॥१२॥नैर्ऋतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः ।
युयुधे परमास्त्रैश्च नैर्ऋतिं निबिडं वयन्
॥१३॥वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः ।
युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
॥१४॥वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा ।
भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
॥१५॥कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् ।
युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
॥१६॥योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् ।
विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
॥१७॥क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् ।
काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
॥१८॥अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा ।
चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
॥१९॥क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः ।
तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
॥२०॥चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः ।
मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
॥२१॥स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता ।
महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
॥२२॥चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा ।
नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
॥२३॥अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः ।
नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
॥२४॥इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा ।
विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
॥२५॥अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः ।
युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
॥२६॥तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।
महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
॥२७॥विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः ।
शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
॥२८॥ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता ।
विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
॥२९॥तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् ।
भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
॥३०॥ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे ।
जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
॥३१॥तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः ।
पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
॥३२॥ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् ।
त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
॥३३॥क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः ।
प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
॥३४॥तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् ।
व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
॥३५॥मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः ।
न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
॥३६॥अथ विष्णुर्गणेशेन वीरभद्रेण भाषता ।
अतिष्ठत्स्तंभितस्तेन शृंगवानिव निश्चलः
॥३७॥ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद ।
यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
॥३८॥ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः ।
शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
॥३९॥त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः ।
वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
॥४०॥अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् ।
असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
॥४१॥ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् ।
गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
॥४२॥सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः ।
अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
॥४३॥विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह ।
विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
॥४४॥समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् ।
मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
॥४५॥तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति ।
वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
॥४६॥ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः ।
अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
॥४७॥मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः ।
जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
॥४८॥सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च ।
चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
॥४९॥ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले ।
पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
॥५०॥वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि ।
नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
॥५१॥वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् ।
दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
॥५२॥व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् ।
पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
॥५३॥चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः ।
शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
॥५४॥नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि ।
उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
॥५५॥विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा ।
मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
॥५६॥ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः ।
अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
॥५७॥अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् ।
आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्५८ ।
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः ।
अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
॥५९॥अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः ।
करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
॥६०॥तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः ।
अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
॥६१॥रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे ।
क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः (?)
॥६२॥अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना ।
ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
॥६३॥वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् ।
अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
॥६४॥वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा ।
पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
॥६५॥ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः ।
देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
॥६६॥कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् ।
विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
॥६७॥कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः ।
शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
॥६८॥इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥